TÜRKİYE’DE KÂĞIT TEDARİKİNİN STANDARDİZASYONU VE KÂĞIT ÜRETİMİNİN MİLLİLEŞTİRİLMESİ: KIRTASİYE BAŞMEMURLUĞUNDAN İZMİT KÂĞIT VE KARTON FABRİKASINA

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 536 - 556 , 15.03.2026

Kadri Unat , Selçuk Gök

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1840422

https://izlik.org/JA79AW89GM

Öz

Meta üretimi veya tedariki, Osmanlı Devleti’nin son döneminden itibaren tartışılan ve çözümlenmeye çalışılan temel konularından biri olmuştur. Fakat çeşitli ekonomik kısıtlar, teknolojik yetersizlikler ve Batılı devletlerin hegemonyasından dolayı gerekli düzeyde mesafe kat edilememiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında da hem yeterli sermaye birikiminin olmaması hem de Lozan Barış Antlaşması’nın sınırlamalarından dolayı benimsenen yarı liberal ekonomi politikası çerçevesinde özel sektöre bel bağlanmış, ancak arzu edilen düzeyde yatırımlar yapılamamıştır. Söz konusu ortamda Lozan Barış Antlaşması’nın kısıtlamalarının sona ermesi ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin olumsuz etkileri gibi nedenlerle ekonomide devletçilik politikasına geçilmiştir.
Kâğıt sektörü de bu yıllarda tamamen dışa bağımlı olunan alanlardan birisi olmuş ve kâğıt tedarikinde hem birtakım suiistimallerle hem de yüksek maliyetlerle karşılaşılmıştır. Bu nedenle kamu kurum ve kuruluşlarının kâğıt ihtiyaçlarının 1926’da ihdas edilen ‘Maliye Bakanlığı Kırtasiye Başmemurluğu’ aracılığıyla, doğrudan temin yöntemiyle karşılanması kararlaştırılmıştır. Kırtasiye Başmemurluğu, ilk aşamada tedarik süreçleri ile beraber kamu kurum ve kuruluşlarının kullandığı kâğıtlara çeşitli yönlerden standartlar getirmenin yanı sıra hem ülkede ihtiyaç duyulan kâğıt miktarıyla hem de kâğıt piyasasıyla ilgili çalışmalar yürütmüştür. Takip eden süreçte de kâğıt tedariki, hatta ekonomide devletçilik politikasının benimsendiği ortamda, kâğıt üretimine odaklanılmış ve bu yönde önemli adımlar atılmak suretiyle milli bir politikanın temelleri atılmaya çalışılmıştır. Nihayetinde bu yaklaşım kâğıt fabrikalarının kuruluşunu gündeme getirmiştir.
Bu çalışmada, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel düzlemde kâğıt üretim ve tedarikinde yaşanan gelişmeler incelenmiş ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kurumsallaşma ve standardizasyon faaliyetleri belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede Kırtasiye Başmemurluğu’nun kuruluşuna giden süreç ve teşkilat yapısı ile faaliyetleri incelenmiştir. Bunların yanı sıra hem Kasım 1936’da faaliyetlerine başlayan İzmit Kâğıt Fabrikası’nın kuruluşuna giden süreç değerlendirmeye tabi tutulmuş hem de kurulduktan sonraki faaliyetleri ve bu faaliyetlerin kamuoyundaki yansımaları tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Devlet Malzeme Ofisi , İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası , Kâğıt , Kâğıt Tedariki , Kırtasiye Başmemurluğu , SEKA.

STANDARDIZATION OF PAPER SUPPLY AND NATIONALIZATION OF PAPER PRODUCTION IN TÜRKİYE: FROM THE CHIEF STATIONERY OFFICE TO İZMİT PAPER AND CARDBOARD FACTORY

https://izlik.org/JA79AW89GM

Öz

Commodity production or supply has been a fundamental issue debated and addressed since the late Ottoman Empire. However, due to various economic constraints, technological inadequacies, and the hegemony of Western powers, the necessary progress was not achieved. During the early Republican period, due to both the lack of sufficient capital accumulation and the restrictions of the Treaty of Lausanne, the private sector was relied upon within the framework of the semi-liberal economic policy adopted, but investments were not realized at the desired level. In this environment, due to factors such as the end of the restrictions of the Treaty of Lausanne and the negative effects of the 1929 World Economic Crisis, a policy of statism was adopted in the economy.
The paper sector was also one of the areas completely dependent on foreign sources during these years, and paper procurement was plagued by both abuses and high costs. Therefore, the paper needs of public institutions and organizations were determined through direct procurement through the "Chief Stationery Office of the Ministry of Finance," established in 1926. Initially, the Chief Stationery Office not only established various standards for the paper used by public institutions and organizations, but also conducted studies on the amount of paper needed in the country and the paper market. Subsequently, in an environment where paper supply and even statism were adopted in the economy, the focus shifted to paper production. By taking significant steps in this direction, the foundations of a national policy were laid. Ultimately, this approach brought the establishment of paper factories to the agenda.
This study examines developments in paper production and supply across a historical horizon extending from the Ottoman Empire to the Republic, attempting to identify institutionalization and standardization activities during the early Republican era. Within this framework, the process leading to the establishment of the Chief Stationery Office is examined, its organizational structure, and its activities are examined. Furthermore, the process leading to the establishment of the İzmit Paper Factory, which began operations in November 1936, is examined, and its subsequent activities and the public reflection of these activities are identified.

Anahtar Kelimeler

State Supply Office , İzmit Paper and Cardboard Factory , Paper , Paper Supply , SEKA , The Chief Stationery Office

Kaynakça

• Alaçam, Sabih. 1940. İnkılap Türkiye’sinde Kâğıtçılık. İstanbul: Sertel Basımevi.
• Balkı, Şakir. 2012. SEKA’nın Trajik Sonu Büyük Yıkım. Kocaeli Yüksek Öğrenim Derneği Yayınları. İstanbul: Anka Matbaacılık
• Bajpai, Pratima. 2016. “Global Pulp and Paper Production and Consumption”, Emerging Waste Water Treatment Technologies, Elsevier Inc., 9-14.
• Boratav, Korkut. 2019. Türkiye İktisat Tarihi 1908-2015. 24. B., Ankara: İmge Kitabevi,
• Çavdar, Tevfik. 1971. Millî Mücadele Başlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumiye, İstanbul: Milliyet Yayınları.
• Damlıbağ, Fatih. 2015. “Hamidiye Kâğıt Fabrikası”, OTAM, 37/Bahar 19-60.
• Ergün, İsmet. 1992. “Dünden Bugüne Türkiye Ekonomisi ve İkibinli Yıllara Bir Bakış”, Tarihi Gelişmeler İçinde Türkiye’nin Sorunları Sempozyumundan ayrı basım, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ersoy, Osman. 1963. XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Türkiye’de Kâğıt. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
• Giray, Filiz. 2020. Maliye Tarihi. 8. B., Bursa: DORA Yayınevi.
• Gök, Selçuk. 2024. Devlet Malzeme Ofisi (1926-1980). Ankara: DMO Yayınları.
• Hines, Walker D. Vd. 1936. Türkiye’nin İktisadi Bakımdan Umumi Bir Tetkiki 1933-1934, C. III. Ankara: Mehmed İhsan Matbaası.
• Kocabaşoğlu, Uygur. 1996. SEKA Tarihi Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikalarının Tarihsel Gelişimi, İzmit: Ajans Türk Matbaacılık.
• Müderrisoğlu, Alptekin. 1990. Kurtuluş Savaşı’nın Mali Kaynakları, Ankara: ATAM Yay.
• Ökçün, A. Gündüz. 1997. Türkiye İktisat Kongresi 1923-İzmir, 4. B. Ankara: Sermaye Piyasası Kurulu Yay.
• Özkan, Ömer ve Refet Yinanç. 2001. “Elyazması ve Nadir Eserlerde Kâğıt ve Filigranlı Kâğıt Kullanımı”, Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Kış, Sayı: 20, 13-20.
• Şahin, Hüseyin. 1998. Türkiye Ekonomisi-Tarihsel Gelişimi- Bugünkü Durumu. 5. B., Bursa: Ezgi Kitabevi Yay.
• Şen, Mehmet Tuğtigin. 2024. “Cumhuriyet Dönemi Kâğıt Sanayi (1923-1973)”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Tez, Zeki. 2008. Kâğıdın ve Matbaanın Kültürel Tarihi. İstanbul: Doruk Yayınevi.
• Tokgöz, Erdinç. 2004. Türkiye’nin İktisadi Gelişme Tarihi (1914-2004). 7. B., Ankara: İmaj Yayınevi.