Öğretmenlerde Duygusal Zekâ ve Örgütsel Vatandaşlık İlişkisi

Öz

Bu araştırma, öğretmenlerin duygusal zekâ ve örgütsel vatandaşlık algı düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın evreni, devlet okullarında çalışmakta olan 3637 öğretmenden oluşmakta iken, örneklemi ise uygun örnekleme ile seçilen 499 öğretmenden oluşmaktadır. Araştırmada veri toplama sürecinde; Rotterdam Duygusal Zekâ Ölçeği (Tanrıöğen vd., 2019) ve Örgütsel Vatandaşlık Ölçeği (Polat, 2007) kullanılmıştır. Araştırmadan elde edilen bulgulara göre öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık düzeylerine ilişkin ortalama 4.20, duygusal zekâ düzeylerine ilişkin ortalama 3.94 olarak tespit edilmiştir. Öğretmenlerin cinsiyet ve öğrenim düzeyi değişkenlerine göre hem örgütsel vatandaşlık hem de duygusal zekâ düzeylerinde anlamlı bir farklılaşma görülmemiştir. Lise kademesinde görev yapan öğretmenlerin duygusal zekâ düzeylerinin, ilkokul ve okul öncesinde görev yapan öğretmenlerden daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık algı düzeyleri ile duygusal zekâ algı düzeyleri arasında orta düzeyde pozitif yönde anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Elde edilen bulguya göre öğretmenlerin duygusal zekâ düzeyleri, örgütsel vatandaşlık algı düzeylerindeki değişimin %15’ini açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Duygusal Zekâ
• Örgütsel Vatandaşlık
• Bilişsel Zekâ.

Relationship between Emotional Intelligence and Organizational Citizenship in Teachers

Öz

This research aims to examine the relationship between teachers' emotional intelligence and organizational citizenship levels. The population of the study consists of 3637 teachers working in public schools and the sample consists of 499 teachers selected with convenience sampling method. In the data collection, Rotterdam Emotional Intelligence Scale (Tanrıöğen et al., 2019) and Organizational Citizenship Scale (Polat, 2007) were used. According to the findings of the study, the average score of organizational citizenship of teachers were determined as 4.20, and 3.94 for the emotional intelligence. No significant difference was observed in both organizational citizenship and emotional intelligence of teachers in terms of gender and degree of education variables. It was also observed that the emotional intelligence levels of teachers working at high schools were higher than those working at primary and preschool levels. A medium-level, positive and significant correlation was found between teachers' organizational citizenship and emotional intelligence levels. According to the findings, emotional intelligence of teachers explain 15% of the variance in the organizational citizenship.

Anahtar Kelimeler

• Emotional Intelligence
• Organizational Citizenship
• Cognitive Intelligence

Kaynakça

1. Abdullayeva, L. (2018). Üstün zekalı çocukların normal gelişim gösteren çocuklara göre sosyal zeka düzeylerinin incelenmesi (Tez No. 503121) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Alptekin, M. E., ve Balı, O. (2025). Okul yöneticilerinin yönetim becerileri ile öğretmenlerin örgütsel bağlılıkları arasındaki ilişki. Artuklu Humanities, (19), 54-71. https://doi.org/10.46628/ahu.1697196
3. Altıntoprak, Z. A. (2021). Duygusal zekanın ve tükenmişliğin beyaz yakalı çalışanların örgütsel vatandaşlık davranışına etkisi üzerine bir araştırma (Tez No. 717230) [Yüksek lisans tezi, Bahçeşehir Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Avcı, A. (2015a). Örgütsel vatandaşlık davranışları: Kavramsal gelişimi ve eğitim örgütleri açısından etkileri. HAYEF Journal of Education, 12(2), 11-26.
5. Avcı, A. (2015b). Öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışlarına ilişkin görüşleri. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 42(42), 191-206. https://doi.org/10.15285/ebd.76607
6. Avcı, A. (2016). Investigation of teachers' perceptions of organizational citizenship behavior and their evaluation in terms of educational administration. Educational Research and Reviews, 11(7), 318-327. https://doi.org/10.5897/ERR2016.2641
7. Aydın, M. (2009). Eğitim yönetimi. Hatiboğlu.
8. Azimi, E. (2015). The relationship between emotional intelligence and organizational citizenship behavior of elementary school teachers of region 1 of Karaj. International Academic Journal of Accounting and Financial Management. 2(1), 62-71.

9. Babaoğlan, E. (2010). Okul yöneticilerinde duygusal zekâ. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 119-136.
10. Bağcı, Z. (2014). Duygusal zeka ve örgütsel vatandaşlık davranışı ilişkisi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 259-279.
11. Berg, B. L. (2001). Qualitative research methods for the social sciences. Allyn and Bacon.
12. Borman, W. C., Penner, L. A., Allen, T. D., ve Motowidlo, S. J. (2001). Personality predictors of citizenship performance. International Journal of Selection and Assessment, 9(1&2), 52–69. https://doi.org/10.1111/1468-2389.00163
13. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2022). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9789944919289
14. Çakar, U., ve Arbak, Y. (2004). Modern yaklaşımlar ışığında değişen duygu zekâ ilişkisi ve duygusal zekâ. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(3), 23-48.
15. Çarıkçı, İ., Kanten, S., ve Kanten, P. (2010). Kişilik, duygusal zekâ ve örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişkileri belirlemeye yönelik bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (11), 41-65.
16. Çekmez, R. (2021). Kültürel zeka ve duygusal zekanın iş tatmini üzerindeki etkileri: Akademisyenler üzerinde yapılan bir çalışma (Tez No. 722534) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Dalal, R. S. (2005). A meta-analysis of the relationship between organizational citizenship behavior and counterproductive work behavior. Journal of Applied Psychology, 90(6), 1241–1255. https://doi.org/10.1037/0021-9010.90.6.1241
18. Demirtaş, H., Özer, N., Demirbilek, N., ve Balı, O. (2017). Relationship between the perceived principal support, trust in principal and organizational commitment. International Online Journal of Educational Sciences, 9(4), 1075-1092. https://doi.org/10.15345/iojes.2017.04.013
19. Dipaola, M., ve Tschannen-Moran, M. (2001). Organizational citizenship behavior in schools and its relationship to school climate. Journal of School Leadership, 11(5), 424–447. https://doi.org/10.1177/105268460101100503
20. Dirican, A. H. (2013). Duygusal zekanın örgütsel vatandaşlık davranışı ve üretkenlik karşıtı davranışlar üzerine etkisi (Tez No. 336346) [Yüksek lisans tezi, Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
21. Doğan, S., ve Şahin, F. (2007). Duygusal zekâ: Tarihsel gelişimi ve örgütler için önemine kavramsal bir bakış. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 231-252.
22. Erdoğan, U. (2018). Kolektif öğretmen yeterliği, örgütsel vatandaşlık davranışı ve öğrencilerin akademik başarıları arasındaki ilişkilerin çok düzeyli analizi (Tez No. 511362) [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
23. Erdoğan, U., and Clement, D. (2023). Principal support, organizational citizenship, and student achievement: Implications for school leaders. International Online Journal of Educational Sciences, 15(4), 665-681. https://doi.org/10.15345/iojes.2023.04.006
24. Ertuğrul, N., ve Kutluca, A. Y. (2020). Okul öncesi öğretmenlerinin duygusal zekâ düzeyleri ile problem çözme becerileri ilişkisi. Academy Journal of Educational Sciences, 4(1), 1-10.
25. Ertürk, R. (2021). Okul yöneticilerinin hizmetkâr okul liderliği davranışları ile öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık algıları arasındaki ilişki. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 57-72.
26. Fedai Çavuş, M. (2012). Socialization and organizational citizenship behavior among Turkish primary and secondary school teachers. Work, 43(3), 361-368. https://doi.org/10.3233/WOR-2012-1372
27. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., and Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education. McGraw-Hill.
28. Goleman, D. (2018). Duygusal zeka: EQ neden IQ’dan daha önemlidir?. Varlık Yayınları.
29. Güler, A. (2006). İlköğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin duygusal zekâ düzeyleri ile problem çözme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 190268) [Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
30. Günbayı, İ., Dağlı, E., ve Kalkan, F. (2013). İlköğretim okulu müdürlerinin destekleyici davranışları ile öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 4(4), 575–602.
31. İnandı, Y., ve Büyüközkan, A. S. (2013). İlköğretim okullarında çalışan öğretmenlerin örgütsel yurttaşlık davranışlarının tükenmişliklerine etkisi. Educational Sciences: Theory & Practice, 13(3), 1545–1550. https://doi.org/10.12738/estp.2013.3.1588
32. Jiao, C., Richards, D. A., ve Zhang, K. (2011). Leadership and organizational citizenship behavior: OCB-specific meanings as mediators. Journal of Business and Psychology, 26, 11-25. https://doi.org/10.1007/s10869-010-9168-3
33. Karakuş, M. (2008). İlköğretim okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin duygusal zekâ yeterliklerinin, öğretmenlerin duygusal adanmışlık, örgütsel vatandaşlık ve iş doyumu düzeylerine etkisi (Tez No. 227491) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
34. Karasar, N. (2014). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
35. Kılıç Özmen, Z. (2012). İlköğretim öğretmenlerinin duygusal zekâ düzeyleri. İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 175-193.
36. Konuk, N. (2019). İlkokul öğretmenlerinin duygusal zekâ düzeyleri ile örgütsel vatandaşlık tutumları arasındaki ilişki (Tez No. 569465) [Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
37. Korkmazer, İ. (2021). Sınıf öğretmenlerinin duygusal zeka düzeyleri ile çocuk haklarına yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 696835) [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
38. LePine, J. A., Erez, A., ve Johnson, D. E. (2002). The nature and dimensionality of organizational citizenship behavior: A critical review and meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 87(1), 52–65. https://doi.org/10.1037/0021-9010.87.1.52
39. Meniado, J. C. (2020). Organizational citizenship behavior and emotional intelligence of EFL teachers in Saudi Arabia: Implications to teaching performance and institutional effectiveness. Arab World English Journal (AWEJ), 11(4), 3-14. https://doi.org/10.24093/awej/vol11no4.1
40. Moorman, R. H. (1991). Relationship between organizational justice and organizational citizenship behaviors: Do fairness perceptions influence employee citizenship?. Journal of Applied Psychology, 76(6), 845. https://doi.org/10.1037/0021-9010.76.6.845
41. Oğuz, E. (2011). Öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışları ile yöneticilerin liderlik stilleri arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 3(3), 377–403.
42. Organ, D. W. (1988). Organizational citizenship behavior: The good soldier syndrome. Lexington Books.
43. Özçelik, M. (2017). Kişilik, duygusal zeka ve örgütsel vatandaşlık ilişkileri: Özel eğitim kurumlarında bir uygulama (Tez No. 525580) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Gelişim Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
44. Özkul, R., Doğan, Ü., Abdurrezzak, S., ve Yıldızbaş, Y. V. (2022). Okul yöneticilerinin liderlik stilleri ile öğretmenlerin örgütsel bağlılık ve örgütsel güven düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 21(82), 584–602. https://doi.org/10.17755/esosder.1018538
45. Pekaar, K. A., Bakker, A. B., van der Linden, D., and Born, M. P. (2018). Self-and other-focused emotional intelligence: Development and validation of the Rotterdam Emotional Intelligence Scale (REIS). Personality and Individual Differences, 120, 222-233. https://doi.org/10.1016/j.paid.2017.08.045
46. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J. Y., and Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879.
47. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Moorman, R. H., and Fetter, R. (1990). Transformational leader behaviors and their effects on followers' trust in leader, satisfaction, and organizational citizenship behaviors. The Leadership Quarterly, 1(2), 107-142. https://doi.org/10.1016/1048-9843(90)90009-7
48. Podsakoff, P. M., Mackenzie, S. B., Paine, J. B., and Bachrach, D. G. (2000). Organizational citizenship behaviors : A critical review of the theoretical and future research. Journal of Management, 26(3), 513–563. https://doi.org/10.1177/014920630002600307
49. Polat, S. (2007). Ortaöğretim öğretmenlerinin örgütsel adalet algıları, örgütsel güven düzeyleri ile örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişki (Tez No. 220383) [Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
50. Robbins, S. P., ve Judge, T. A. (2017). Örgütsel davranış (İ. Erdem, Çev.). (14. Basım). Nobel Akademik. Salovey, P., and Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185-211. https://doi.org/10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG
51. Santhi, J., and Ramalingam, S. (2022). Relationship between emotional ıntelligence and organizational citizenship behaviour among the teachers working in various arts and science colleges in the Kanchipuram district. Review of Professional Management, 20(1), 48-58. https://doi.org/10.1177/09728686221107428
52. Sezgin, F. (2005). Örgütsel vatandaşlık davranışları: Kavramsal bir çözümleme ve okul açısından bazı çıkarımlar. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 317-339.
53. Sudak, M., ve Zehir, K. (2013). Kişilik tipleri, duygusal zeka, iş tatmini ilişkisi üzerine yapılan bir araştırma. Yönetim Bilimleri Dergisi. 11(22), 141-165.
54. Sü Eröz, S. (2011). Duygusal zeka ve iletişim arasındaki ilişki: Bir uygulama (Tez No. 312292) [Doktora tezi, Uludağ Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
55. Şanal, Y. M. (2013). Örgütsel vatandaşlık davranışının işletmeler açısından önemi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 529-538.
56. Şat, A., Amil, O., ve Özdevecioğlu, M. (2015). Duygusal zekâ ve duygusal emek düzeylerinin bazı demografik değişkenler açısından incelenmesi: Özel okul öğretmenleri ile bir araştırma. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(39), 1-20.
57. Şata, M. (2020). Nicel araştırma yaklaşımları. E. Oğuz. (Ed.), Eğitimde araştırma yöntemleri (1.Baskı) içinde (ss. 77-90). Eğiten.
58. Şeşen, H., and Basım, N. H. (2012). Impact of satisfaction and commitment on teachers’ organizational citizenship. Educational Psychology, 32(4), 475–491. https://doi.org/10.1080/01443410.2012.670900
59. Şirin, Ö. (2015). Öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışları (Kırıkkale örneği) (Tez No. 423241) [Yüksek lisans tezi, Mevlana Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
60. Tanrıöğen, A., ve Türker, Y. (2019). Rotterdam Duygusal Zekâ Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 47, 348-369. https://doi.org/10.9779/pauefd.514377
61. Titrek, O. (2016). Duyguları zekice yönetme. Pegem Akademi.
62. Titrek, O., Bayrakçı, M., ve Zafer, D. (2009). Öğretmenlerinin örgütsel vatandaşlık davranışlarına ilişkin görüşleri. Akademik Bakış, (17), 1-28.
63. Turan, M. (2015). Öğretmenlerin duygusal zekâ ve tükenmişlik düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 391323) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Gelişim Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
64. Uras, M. C., Şata, M., and Soylu, Y. (2025). Mathematical literacy, thinking, and teacher self-efficacy: A latent profile analysis of preservice teachers' competencies. International Journal of Assessment Tools in Education, 12(4), 891-904. https://doi.org/10.21449/ijate.1554552
65. Widodo, W., and Sulistiasih, S. (2023). Improving teachers’ organizational citizenship behavior based on emotional intelligence and psychological capital. Jurnal Pendidikan Progresif, 13(1), 53-63. https://doi.org/10.23960/jpp.v13.i1.202305
66. Yancı, F., ve Çiçek Sağlam, A. (2014). Ortaöğretim okulu öğretmenlerinin duygusal zekâları ile örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişki. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 298-313. https://doi.org/10.12780/UUSBD306
67. Yeniçeri, E. N., Yıldız, E., Seydaoğulları, A., Güleç, S., Çetin, E. S., ve Baldemir, E. (2015). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinde duygusal zekâ ve empati ilişkisi. Türk Aile Hekimliği Dergisi, 19(2), 99-107. https://doi.org/10.15511/tahd.15.02099
68. Yılmaz, K., Altınkurt, K., ve Yıldırım, H. (2015). Türkiye’deki öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışlarına cinsiyet, kıdem ve branş değişkenlerinin etkisi: Bir meta analiz çalışması. Eğitim ve Bilim, 40(178), 285-304. https://doi.org/10.15390/EB.2015.4033