Klasik Dönemden Moderne Semantik Anlayışın Evrimi

Öz

Bu çalışma, modern dilbilimsel disiplinlerden birini oluşturan semantik çerçevesinde anlamın türleri ve yapı taşlarını; teorik bağlamda, klasik ve modern dönemin karşılaştırılması niteliğinde ele alarak Arap dilinin yapısına dair bir çözümleme sunmayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada, anlamın yalnızca dil içi unsurlarla değil; bağlam, kültür, niyet, toplumsal ve ideolojik etkenlerle de şekillendiği vurgulanarak klasik dil anlayışı ile edimbilim, göstergebilim vb. modern dilbilimsel kuramlar arasında bir köprü kurmak suretiyle teorik bir analiz gerçekleştirilecektir. Bu bağlamda klasik dönemde semantik disiplinin temel konusu olan anlam olgusunun lafız-mana ilişkisi bağlamında nasıl ele alındığı ve inancın temellendirilmesi noktasında nasıl araçsallaştırıldığı klasik dönem âlimleri üzerinden ortaya koyulmaya çalışılacaktır. Modern dönemde ise anlam türleri (temel, yan, çağrışımsal, psikolojik, stilistik, göreceli), anlam değişmeleri, anlamsal yapılar, çok anlamlılık, eş ve zıt anlamlılık, deyim anlam gibi temel semantik konular ayrıntılı biçimde ele alınacak; semantik alanlar, anlam değişmeleri, anlam çeşitleri ve semantik yapılara dair detaylı sınıflandırmalar yapılacaktır. Bununla beraber mezkûr anlam yapılarına dair tartışmalar incelenecektir. Sonuç olarak semantik disiplini lafız-mana ilişkisi bağlamında anlam tarafını önceleyecek şekilde ele alınacak ve Arapçanın morfolojik zenginliği, anlam üretme ve anlam çeşitliliği bakımından yüksek düzeyde sistematik bir yapı sunması ortaya konmaya çalışılırken anlam olgusunun klasik dönemden modern döneme nasıl evrildiği ve nasıl ele alındığı ortaya koyulmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Dilbilim
• Semantik
• Anlam
• Lafız.

The Evolution of Semantic Understanding from the Classical Period to the Modern Era

Öz

This study aims to present an analysis of the structure of the Arabic language by examining the types and building blocks of meaning within the framework of semantics, a key modern linguistic discipline, through a theoretical comparison of classical and modern periods. Emphasizing that meaning is shaped not only by intra-linguistic elements but also by context, culture, intent, social, and ideological factors, a theoretical analysis will be conducted by bridging classical linguistic perspectives with modern theories such as pragmatics and semiotics. Within this context, the study seeks to reveal how the phenomenon of meaning-the core subject of semantics-was handled through the relationship between 'utterance and meaning' (lafz-ma‘na) in the classical period and how it was instrumentalized in the grounding of religious belief based on the views of classical scholars. In the modern era, fundamental semantic topics such as types of meaning (primary, secondary, associative, psychological, stylistic, and relative), semantic changes, semantic structures, polysemy, synonymy, antonymy, and idiomatic meaning will be discussed in detail; comprehensive classifications regarding semantic fields, shifts, and varieties will be provided. Furthermore, debates surrounding the aforementioned semantic structures will be examined. Ultimately, the discipline of semantics will be addressed by prioritizing the aspect of 'meaning' within the utterance-meaning relationship. While demonstrating that the morphological richness of Arabic offers a highly systematic structure in terms of meaning production and diversity, the study will illustrate how the phenomenon of meaning has evolved and has been conceptualized from the classical period to the modern era.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Linguistics
• Semantics
• Meaning
• Utterance.

Kaynakça

1. Ahmet Muhtâr, Abdulhamîd Ömer. Mu’cemu’l-lüğati’l-’Arabiyyeti’l-mu’âsıra. 4 Cilt. Riyâd: Âlemu’l-Kütüb, 2008.
2. Akkâşe, Mahmûd. en-Nazariyyetü’l-prâgmâtiyetu’l-lisâniyye. Kâhire: Maktebetü’l-Âdâb, 2013.
3. Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim). 3 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1982.
4. Arıklı, N. vd. Semantik Akımları. Ankara: Yeni İnsan Yayınları, 1975.
5. ’Atîk, Abdu’l-Azîz. ’İlmu’l-me’ânî. Beyrût: Dâru’n-Nahda’l-Arabiyye, 2009.
6. Avnî, Hâmid. el-Minhâcu’l-vâdıh li’l-belâğa. 5 Cilt. Kâhire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Turâs, 1974.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Temhîdü’l-evâʾil ve telhîsü’d-delâʾil. thk. İmâdüddin Ahmed Haydar. Lübnân: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1987.
8. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. 3 Cilt. Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 2002. https://shamela.ws/book/10614

9. Çelik, Tarık. “Semantik Bir Fiil Kategorisi Olarak Akış Fiilleri”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 4/4 (2020), 699-712.
10. Durmuş, İsmail. “Fıkhu’l-Luga”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ek-1/451-454. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/fikhul-luga
11. Ebû’l-Hasen el-Eş’arî, Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne ’an usûli’d-diyâne. thk. Sâlih b. Mukbil b. Abdullah el-Usaymî et-Temîmî. Riyâd: Dâru’l-Fadîle, 2011.
12. Gezek, Ahmet. “Arap Belâgatında Lâzım-ı Fâide-i Haber Kavramı ve Müfessirlerin Bu İfadelere Dair Görüşleri”. Yalova İslâm Araştırmaları Dergisi 1/2 (2021), 221-240.
13. Gürbüz, Sultan Duran. “Arap Anlam Biliminin Temellendirilmesinde Kadîm Dilcilerin Rolü: Câhiz Örneği”. Anasay 29 (2024), 113-130. https://doi.org/10.33404/anasay.1504272
14. Hâlidî, Hâlid. “el-Menhecü’l-mükârin ve eseruhû fi’d-dirâsâti’l-lüğavî”. Mecelletü’l-Mevrûs 10/2 (2023), 75-87.
15. Hicâzî, Mahmûd Fehmî. ’İlmu’l-lüğati’l-’Arabiyye. Kâhire: Dâru’s-Sekâfe, 1992.
16. Huber, Emel. Dilbilime Giriş. Multılınguel Yabancı Dil Yayınları, 2008.
17. Hûlî, Muhammed Ali. ʿİlmu’d-dilâle (ʿİlmu’l-mʿanâ). Ürdün: Dâru’l-Felâh, 2000.
18. İbn Bâbeşâz, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Ahmed b. İdrîs. Şerhu’l-mukaddimeti’l-muhsibe. 6 Cilt. Kuveyt: el-Matbaatu’l-’Asrıyye, 1977.
19. İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osmân. el-Hasâis. thk. Muhammed Alî en-Neccâr. 3 Cilt. Kâhire: el-Heyetü’l-Mısrıyyetü’l-ʿÂmme, 4. Basım, 1952.
20. İbn Fâris, Ahmed. es-Sâhibî fî fıkhi’l-lügati’l-ʿArabiyye ve mesâilihâ ve süneni’l-ʿArab fî kelâmihâ. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1997.
21. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Garîbu’l-Kur’ân. thk. Seyyid Ahmed Sakr. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1978.
22. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrût: Dâr-u Sâdır, 3. Basım, 1993.
23. İbn Mekkî, Ebû Hafs Ömer b. Halef b. Mekkî es-Sıkıllî el-Himyerî. Teskîfü’l-lisân ve telkîhu’l-cenân. Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1990.
24. İbn Ya’îş, Ebü’l-Bekā Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerhu’l-Mufassal. 6 Cilt. Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
25. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî b. Sehl el-Bağdâdî. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdülhüseyin el-Fetlî. 3 Cilt. Lübnân: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
26. Kannevcî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Sıddîk Bahâdır Hân b. Hasen b. Alî. el-Bulğa fî usûli’l-lüğa. thk. Nezîr M. Mektebî. Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1988.
27. Karagöz, Mustafa. “Kur’an Kavramlarının Anlamını Belirlemede Artzamanlı ve Eşanlamlı Semantiğin Rolü”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 31/43 (2017), 313-363.
28. Keskin, Mustafa. “Kur'ân'da ‘hkm’ Kökünden Türeyen Kelimelerin Semantik Tahlili”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/9 (2018), 431-462.
29. Kıran, Zeynel. Dilbilim Akımları. Ankara: Onur Yayınları, 2. Baskı, 1996.
30. Kıran, Zeynel. “Dilbilim ve Temel İlkeleri”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1984), 87-96.
31. Kızılkaya, Yakup vd. Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Akdem Yayınları, Temmuz 2020.
32. Kocaman, Ahmet. “Anlambilim Sorunları”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 3 (01 Ocak 1992), 87-92.
33. Kocaman, Ahmet. “Dilbilim Terimleri Sözlüğü”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 1 (1990), 155-190.
34. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbu’t-tevhîd. thk. Fethullâh Halîf. İskenderiye: Dâru’l-Câmi’âti’l-Mısriyye, ts.
35. Menkûr, Abdu’l-celîl. ʿİlmu’d-delâle usûluhû ve mebâhisuhû fi’t-turâsi’l-ʿArabî. Şam: İttihâdu’l-Kitâbi’l-ʿArab, 2001.
36. Muhtâr, Ahmed Ömer. ʿİlmu’d-delâle. Kâhire: Mektebetü Lisânu’l-Arab, 5. Basım, 1998.
37. Mücahid, Abdulkerim. “Semantiğin Arap ve Batı Dünyasındaki Serüveni”. çev. Celalettin Divrikçi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47/2 (2006), 259-265.
38. Özdoğan, M. Akif. Arap Dili ve Belâgatında Lafız ve Anlam. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
39. Öztürk, Yunus Emre. Âmil ve Karîne Teorileri Bağlamında Lafız-Mana İlişkisi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
40. Palmer, F.R. Semantik: Yeni Bir Anlambilim Projesi. çev. Ramazan Ertürk. Ankara: Fol Yayınları, 2. Basım, 2024.
41. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl. Fıkhü’l-luğa ve sırrü’l-ʿArabiyye. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. Beyrût: İhyâu’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2002.
42. Sîbeveyh, Ebû Bişr Ebû Osmân Ebû’l-Hasen Ebû’l-Huseyn. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 3 Cilt. Kâhire: Mektebetu’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
43. Suyûtî, Celalüddîn. el-Müzhir. thk. Rıdvân Mâmû. 2 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2021.
44. Teyfur, Mansur. “Ahmet Muhtar Ömer ve ‘İlmu’d-delale’ Adlı Eserinin Modern Arap Anlambilimindeki Yeri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/2 (2022), 1189-1224.
45. Üçok, Necip. Genel Dilbilim (Lengüistik). İstanbul: Multilingual, 2004.
46. Yıldırım, Kadri. “Arap Dilinde ‘Nebr’ (Vurgu)”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2003), 163-191.
47. Yılmaz, Hasan. Kur’an Kelime ve İfadelerini Anlamada Kavram Tefsiri ve Semantik Analiz Yöntemi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
48. Yılmaz, Hasan. “Modern Dönem Kur’ân Yorumunda Dilbilimsel ve Semantik Yöneliş”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2017), 14-30.
49. Yule, George. et-Tedâvuliyye. çev. Kuseyî el-Attâbî. Ribât: ed- Daru’l-ʻArabiyyetu li’l-ʻUlûm Nâşirun, 2010.