OSMANLI ADLİYE TEŞKİLATINDA YENİLEŞME: MECLİS-İ VÂLÂ-YI AHKÂM-I ADLİYYE (1838-1868)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 112 - 125, 31.12.2025

Süleyman Kekil

https://doi.org/10.52735/bellek.1833422

Öz

Osmanlı Devleti klasik adliye teşkilatı, temel olarak kadı mahkemeleri ve şer’i hukuk düzeni üzerine oluşturulmuştu. XIX. yüzyılda idari yapının karmaşık bir hal alması, adli ve hukuk yapısında birliğin olmaması Osmanlı adliye teşkilatında köklü bir reform ihtiyacını zorunlu hale getirdi. Bu nedenle 1838 yılında Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye Osmanlı adliye teşkilatında idari ve yargı görevini yerine getiren bir kurum olarak oluşturuldu. Bu kapsamda yasaların hazırlanması ve uygulanması, idari karmaşıkların çözümü, yüksek rütbeli memurların yargılanması ve reformların uygulanması gibi görevleri bulunmaktaydı. Ayrıca bu meclis sadece yargı organı olarak değil aynı zamanda devletin yönetimine ilişkin politikaların belirlenmesinde etkin rol oynuyordu. Tanzimat Fermanı ilan edildikten sonra yeniliklerin uygulanmasında yaşanan aksaklıkları gidermek amacıyla yetkileri daha da genişletildi.
Meclis-i Vala ile birlikte oluşturulan ve senato gibi görev yapan Meclis-i Ali-i Umumi, Tanzimat ile gelen kanunların uygulamalarının görüşüldüğü üst düzey bir danışma ve karar organı olarak kuruldu. Meclis-i Vala üyeleri, bakanlar ile üst düzey devlet adamlarından meydana gelen meclis, Meclis-i Vala‘nın almış olduğu kararları değerlendirmekle görevliydi. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Meclis-i Vala’nın işleyişinde düzenlemeler yapıldı. 1854 yılında yapılan düzenleme ile devlet işlerinin yoğunlaşması sonucunda oluşan aksaklıkları gidermek ve Meclis-i Vala’nın iş yükünü hafifletmek amacıyla yasama organı olan Meclis-i Ali Tanzimat kuruldu. Meclis-i Vala ise yüksek bir yargı organı olarak çalışmalarına devam etti. Bu ikili yapı ihtiyaçlara cevap veremedi ve iki meclis arasında yetki karmaşası meydana geldi. 1861 yılında yapılan düzenleme neticesinde her iki meclis Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye adı altında birleştirildi. 1868 yılına kadar varlığı devam ettiren meclis, çıkarılan bir karar ile Şuray-ı Devlet ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliyye olmak üzere ikiye ayrılarak kapatıldı.
Bu araştırmada, Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliye’nin Osmanlı adliye teşkilatı içerisindeki önemini daha iyi anlamak amacıyla kuruluşu, yapısı, görevleri ve gelişimi hakkında ayrıntılı bilgiler verilerek özgün bir şekilde değerlendirildi. Araştırmada arşiv kaynakları ve literatürden yararlanıldı. Konu hakkında yapılan araştırmalar incelenerek bulgular arasında sentezleme yapıldı.

Anahtar Kelimeler

Meclis-i Vala , Adliye , Hukuk , Osmanlı Devleti , Yenileşme

REFORM IN THE OTTOMAN JUDICIAL SYSTEM: THE COUNCIL OF JUSTICE (1838-1868)

Öz

When examining the reforms of the reign of Mahmud II, it is evident that all reforms and innovations between 1826 and 1839 were a continuation of the reforms and innovations that preceded them, while also laying the foundation for the reforms that would follow. The Tanzimat Era, which began on November 3, 1839, and is seen as one of the turning points of the Ottoman Empire, is regarded as a manifestation of the reforms made during the reign of Mahmud II. Furthermore, although the Tanzimat Era did not emerge spontaneously, it served as the basis for the reform movements that took place after the Tanzimat Era. In this context, the reign of Mahmud II can be considered the precursor and preparer of the Tanzimat reform movement. The Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliye, established in 1838, the last year of Mahmud II's reign, is one concrete example of this.
This study examines the establishment, structure, functioning, duties, and role within the judicial organization system of the Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye, a high advisory and judicial body that existed during the period from the classical era to the Tanzimat era of the Ottoman Empire. The study covers the loss of function of the Divan-ı Hümayun and the search that began with the Meşveret Meclisleri, which had temporary characteristics, to the establishment of the Meclis-i Vala in 1838, the institutional innovations of the Tanzimat period, its relationship with the Meclis-i Ali-i Umumi and the Meclis-i Ali Tanzimat, and the period up to the closure of the Meclis-i Vala in 1868. The aim of this study is to evaluate the Meclis-i Vala not merely as an ordinary council or appellate body, but as a central institution that played a pivotal role in the institutional differentiation of legislative and judicial powers and in the formation of the concept of the modern rule of law. In this context, by examining the reasons for the establishment of the Meclis-i Vala, its powers and duties, its internal functioning, its structure, and the regulations implemented within this scope, it reveals that it became a high decision-making body in terms of the preparation, implementation, and supervision of the Tanzimat period reforms.
Methodologically, the study is based on a historical-institutional framework. Drawing on data from decrees, regulations, and provisions relating to the Meclis-i Vâlâ and Meclis-i Umumi, as well as practices of the period, it examines both the legal basis and the actual functioning of the institution. Within this framework, the procedures for determining the president and members of the council, the meeting order, the formation of the agenda, the conduct of negotiations, the voting and decision-making processes, and the relations established with the sultan and the Sublime Porte are examined with an analytical perspective that also considers the sociological structure of the institution. The High Council, while grappling with problems stemming from the classical judicial structure on the one hand, performed important tasks in reforming the judicial system on the other. Problems such as the appointment of conservative statesmen to its presidency at its inception, the conflict of authority with the Dâr-ı Şûrâ-yı Bâb-ı Âli, and the lack of continuity due to its members having many other duties limited the efficiency of the Meclis-i Vala. Furthermore, the Meclis-i Vala played a powerful role in the preparation of laws such as the abolition of confiscation procedures, the fight against bribery, tax regulations, and especially the Penal Codes of 1840 and 1851. At the same time, it pioneered the appeal system and the centralization of high judicial oversight.
In conclusion, this study demonstrates that the Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye played a pivotal role in the functional differentiation of the Ottoman judicial system and the establishment of a centralized, bureaucratic, and procedural model of justice between 1838 and 1868. Its merger with the Meclis-i Ali Tanzimat in 1861 and the closure of the Meclis-i Vala in 1868, followed by the establishment of the Şûrâ-yı Devlet and the Divan-ı Ahkâm-ı Adliye, signify a transition to a new phase, with legislative preparation and high judicial functions being transferred to different institutional structures. In this context, the abolition of the Meclis-i Vala signified not so much the end of its historical mission as the transfer of that mission to more specialized and modern institutions. It also confirmed the founding role of this institution in the Ottoman Empire's process of becoming a Western-style constitutional state.

Anahtar Kelimeler

High Council , Judiciary , Law , Ottoman Empire , Modernization

Kaynakça

• BOA, C.DH., No: 136/6781.
• BOA, HAT., No: 1642/14.
• BOA, HAT., No: 1646/7.
• BOA, HAT., No: 1648/38.
• BOA, İ.DH, No: 3/120.
• BOA, İ.DH., No: 306/19484 (14Zilhicce 1270/7 Eylül 1854)
• BOA, İ.DH., No: 474/31803.