Kırgız Efsanelerinin Ekofolklor Bağlamında Okunması

Öz

Edebi metinlerde insan doğa ilişkisini incelemek için ekofolklor, ekoeleştiri gibi yaklaşımlar geliştirildiği görülmektedir. Bu yaklaşımlarda sözlü ve yazılı kültürde yer alan anlatmalarda çevre, doğa ve hayvan kavramları incelenmektedir. Sözlü kültür ürünleri ilgili kavramların mitik ve kutsal özelliklerinin işlevsel yönünü içerir. Bu husustan hareketle çalışmada Kırgız sahası halk anlatmaları içerisinde yer alan Kırgız Efsaneleri üzerine ekofolklorik bir okuma yapılmıştır. Çalışmada efsane konusu hakkında bilgi verilmiş daha sonra ekoeleştiri veya ekofolklor yaklaşımlarının halk edebiyat metinleri üzerinde kullanımı, halk bilimi ve çevre ilişkisinin yansıması olarak geleneksel ekolojik bilgi konusu üzerinde durulmuştur. Burada Türk halk anlatmalarında ilgili konulara ilişkin olarak yapılan incelemelere yer verilmiştir. Sonrasında ise Kırgız Türk Halk Edebiyatı sahasından derlenerek yazıya aktarılmış efsane metinlerinde yer alan çevreye ilişkin kavramlar ekofolklor yaklaşımıyla içerik analizi yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Yapılan inceleme sonucunda Kırgız Türk Efsanelerinde insan- doğa ilişkisinin, Türk kültürünün doğaya ilişkin görüşlerini açık bir şekilde yansıttığı, efsane metinlerinin doğaya ilişkin bilgilere yer veren çevreci metinler olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ekofolklor
• Kırgızlar
• efsane
• ekoeleştiri
• insan doğa ilişkisi

Reading Kyrgyz Legends In The Context Of Ecofolklor

Öz

Abstract Approaches such as ecofolklore and ecocriticism have been developed to examine the human-nature relationship in literary texts. These approaches examine the concepts of environment, nature, and animals in narratives found in oral and written culture. Oral cultural products incorporate the functional aspects of the mythical and sacred characteristics of these concepts. Based on this principle, this study conducted an ecofolkloric analysis of Kyrgyz legends within Kyrgyz folk narratives. The study then provides information about the subject of legends, then focuses on the use of ecocriticism or ecofolklore approaches in folk literature texts and the issue of traditional ecological knowledge as a reflection of the relationship between folklore and the environment. This study also includes analyses of relevant topics in Turkish folk narratives. Subsequently, environmental concepts in legends compiled and transcribed from Kyrgyz Turkish Folk Literature were examined using the ecofolklore approach and content analysis. The analysis revealed that the human-nature relationship in Kyrgyz Turkish legends clearly reflects Turkish culture's views on nature, and that the legends are environmentally conscious texts that provide information about nature.

Anahtar Kelimeler

• Ecofolklore
• Kyrgyz
• legend
• ecocriticism
• human-nature relationship

Kaynakça

1. Aça, M. (2000). Kültür-Medeniyet Kahramanları ve Türk Müzik Aletlerinin Ortaya Çıkışı Hakkında Teşekkül Etmiş Efsaneler. Milli Folklor(45), 43-51.
2. Artun, E. (2013). “Türk Kültüründeki Su Kültünün Çukurova Halk İnançlarındaki İzleri”. Halk Kültüründe Su Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, Motif Vakfı Yayınları No:14, 77-90.
3. Avcı, C. (2023). Dijital Ekoloji 1: Geleneksel Bilginin Medya Serüveninde Youtube’daki Tarım ve Hayvancılık Temalı İçerikler. Folklor Akademi Dergisi, 6(2), 903-919.
4. Bahadır, S. (2025). Abdullah Han Hikâyesi Üzerine Ekofolklorik Bir Analiz. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(3), 2052-2065.
5. Baysal, N. (2020). Türk Halk Kültüründe Su. Gece Kitaplığı
6. Bayat, F. (2005). “Sosyo-Ekonomik Bağlamında Avcılık Kültü ve Av İyesi”. Folklor/Edebiyat 4(44), 49-62.
7. Bayat, F. (2016). Türk Mitolojik Sistemi II (Kutsal Dişi- Mitolojik Ana - İyeler ve Demonoloji). Ötüken Yayınları.
8. Boratav, P. N. (1969). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Gerçek Yayınevi, Sümer Yayıncılık.

9. Connerton, P. (1999). Toplumlar Nasıl Anımsar?, (Çev. Alaeddin Şenel), Ayrıntı Yayınları.
10. Çakır, E. (2019). “Halk Bilimine Çevre Korumacı Bir Yaklaşım Önerisi ‘Ekofolklor’. Ekoeleştiri Folklor ve Edebiyat İncelemeleri, (Ed. Adil Çelik & Altuğ Ortakçı).Kömen Yayınları.
11. Çelepi, M. S. (2020). Doğaya Uyarlanma Stratejisi Olarak Orhun Abidelerindeki Türk Biyoetiği. Millî Folklor, 16(128), 5-18.
12. Çelikten, H. (2020). Ekoeleştirel Yaklaşım Bağlamında Şanlıurfa Efsaneleri. Uluslararası Halkbilimi(5), 107-126.
13. Demir, N. (2013). Türk Efsaneleri I,II. Edge akademi.
14. Dıykanbayeva, A. (2004). Kırgız Efsaneleri Üzerine Bir Araştırma (İnceleme-Metin). [Yayımlanmış Doktora Tezi] Ege Üniversitesi.
15. Doğan, O. (2020b). Bitlis Efsanelerinde Su Kültünün Yansımaları. Tarih ve Gelecek Dergisi. 6(1),150-157
16. Doğan, O. (2020a). Bitlis'ten Derlenen Efsanelerin Psiko-sosyal ve Arketipsel Tahlili. [Yayımlanmış Doktora Tezi] Frat Üniversitesi.
17. Eliade, M. (1991). Kutsal ve Dindışı (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay). Gece Yayınları.
18. Eliade, M. (2016). Okültizm, Büyücülük ve Kültürel Modalar, (Çev. Cem Soydemir). Doğu Batı Yayınları.
19. Ergun, P. (2017). Türk Kültüründe Ağaç Kültü. AKM.
20. Garrard, G. (2020). Ekoeleştiri, Ekoloji ve Çevre Üzerine Kültürel Tartışmalar(Çev. Ertuğrul Genç). Kollektif Kitap.
21. İnan, A. (2000). Tarihte ve Bugün Şamanizm. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 5. Baskı
22. Kaya, M. (2010). Dede Korkut Kitabı ve Manas Destanı’nda Av Kültünün İzleri. MSGSÜ Akademi Dergisi. (1), 114-121
23. Karabacak, B. (2023). Batı Anadolu Efsanelerinde Geleneksel Ekolojik Bilgi.[Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi] Pamukkale Üniversitesi.
24. Kurtuluş, M. (2023). Kargasabunu'nda Sözlü Kültür'den Alınan İlhamın "Ekofolklor"a Dönüşümü. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 177-193
25. Opperman, S. (2012). Ekoloji Çevre ve Edebiyat Çalışmalarının Dünü ve Bugünü,Ekoeleştiri, Çevre ve Edebiyat. Ed. Serpil Opperman. Phoenix Yayınları.
26. Polat, İ. (2020). Türk Kültüründe Dağ Kültü ve Dağ Kültüne Bağlı Varlıklar. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi(68), 153-174.
27. Salzman, P. C., & Attwood, D. (2002). Ecological Anthropology”. Encyclopedia of Social And Cultural Anthropology, (Ed. Alan Barnard & Jonathan Spencer). Routledge.
28. Sarpkaya, S. (2022). Azerbaycan Türklerinin Efsanelerinde Ekofolklor Bakış Açısıyla Av, Su ve Ağaç. Folklor Akademi Dergisi, 5(1), 59-77.
29. Smyth, G. (2006). "Ecocriticisim". The Routledge Dictionary of Literary Terms, (Ed. Peter Childs & Roger Fowler). Routledge.
30. Strauss, C. L. (1994). Yaban Düşünce (Çeviren: Tahsin Yücel). Yapı Kredi Yayınları.
31. Türkan, Kadriye (2012). “Türk Dünyası Masallarında Su Kültü”. Millî Folklor, 24(93),32-42.
32. Varışoğlu Sarpkaya, E. (2025). Akbuzat Destanı’ndaki mitik unsurların ekofolklor bakış açısıyla incelenmesi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 25(1), 287-307.
33. Yolcu, M. A., & Aça, M. (2019). Geleneksel Ekolojik Bilgi ve Folklor. Folklor/Edebiyat, 25(100), 861-871.