KUR’ÂN’IN BELÂGAT DOKUSUNDA İHTİRÂS SANATI: ANLAMIN KORUNMASI VE ÜSLÛBÎ DEĞER

Öz

İhtirâs sanatı, belâgat ilmi içerisinde sınırlı biçimde ele alınmış olsa da Kur’ân-ı Kerîm’in beyan yapısında anlamı tahkim eden ve ifadeyi tamamlayan bir anlatım özelliği olarak dikkat çekmektedir. Bununla birlikte sahip olduğu öneme rağmen bu sanatın gerek klasik belâgat eserlerinde gerekse tefsir literatüründe yeterince sistematik bir biçimde ele alınmadığı görülmektedir. Klasik kaynaklarda ihtirâs kavramına farklı adlandırmalar ve sınırlı anlam çerçeveleri içinde temas edilmekle birlikte kavramın sistematik bir tanıma kavuşturularak müstakil bir belâgat terimi hâline gelmesi belâgat literatürünün gelişim sürecinde nispeten geç bir aşamada gerçekleşmiştir. Klasik literatürdeki bu görünüm dikkate alınarak çalışmada ihtirâs sanatının üslûp özelliklerinin ortaya konulması, Kur’ân-ı Kerîm’deki kullanım örneklerinin tespit edilmesi ve söz konusu sanatın taşıdığı özgün belâgat inceliklerinin analiz edilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda İhtirâs sanatının öğretici işlevi ve yönlendirici yönü göz önünde bulundurularak Kur’ân’ın hitabet gücü ve anlam derinliği üzerindeki etkisi incelenmiştir. Araştırma sonucunda, ihtirâsın Kur’ân’ın beyânî yapısı içindeki yeri belirlenmiş ve bu sanatın tefsir ile belâgat açısından taşıdığı öneme dikkat çekilmiştir. Ayrıca ihtirâs sanatı, anlam ve bağlam bakımından yakınlık taşıdığı bazı belâgat sanatlarıyla zaman zaman karıştırılmıştır. Bu durum ihtirâsın ayırt edici özelliklerinin belirlenmesini ve kavramın sınırlarının açıklığa kavuşturulmasını gerekli kılmaktadır. Böyle bir tespit, Kur’ân’daki edebî sanatların daha sağlıklı biçimde anlaşılmasına da katkı sağlamaktadır. Çalışma, Kur’ân’ın dil ve üslup yapısı içinde ihtirâs sanatının işlevini ortaya koymakta, bu sanatın anlamı hangi yönlerden muhafaza ettiğini ve ilâhî kelâmın bütünlüğüne nasıl bir katkı sunduğunu değerlendirmektedir. Elde edilen bulgular, ihtirâs sanatının edebi bir üslup unsuru olmakla birlikte Kur’ân’ın beyan mucizesini somutlaştıran semantik bir koruma mekanizması olduğunu da ortaya koymaktadır. Sonuç olarak ihtirâs sanatı, Kur’ân’ın anlam derinliğini besleyen, retorik güzelliğini pekiştiren ve beyânî bütünlüğünü sürdüren seçkin bir ifade üslubu olarak ön plana çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Belâgat
• İhtirâs sanatı
• Tekmîlî ihtirâs
• Anlam koruma
• Estetik işlev

RHETORICAL DEVICE OF IḤTIRĀS IN THE QURʾĀN: PRESERVING MEANING AND STYLISTIC VALUE

Öz

Although the rhetorical device of iḥtirās has been discussed only briefly within the discipline of rhetoric, it stands out as a stylistic feature that reinforces meaning and completes expression in the discursive structure of the Qurʾān. Despite its importance, however, this device has not been examined in a sufficiently systematic manner either in classical rhetorical works or in the literature of Qurʾānic exegesis. In classical sources, the concept of iḥtirās is mentioned under different names and within relatively limited semantic frameworks. For this reason, the emergence of iḥtirās as a clearly defined and independent rhetorical term took place relatively late in the historical development of rhetorical literature. Considering this situation in the classical tradition, the present study aims to reveal the stylistic characteristics of iḥtirās, to identify its occurrences in the Qurʾān, and to analyze the distinctive rhetorical subtleties associated with this device. In this context, particular attention is given to the instructive and guiding function of iḥtirās in Qurʾānic discourse. Accordingly, the study examines the role of this device in strengthening the rhetorical force of Qurʾānic expression and in enriching the semantic depth of the text. The findings indicate that iḥtirās occupies a distinctive place within the declarative structure of the Qurʾān and holds importance from the perspectives of both rhetoric and Qurʾānic exegesis. At the same time, the study shows that iḥtirās has sometimes been confused with certain rhetorical devices that share similarities with it in meaning and context. Clarifying the distinctive features and conceptual boundaries of iḥtirās contributes to a more accurate understanding of the literary devices found in the Qurʾān. Overall, the study demonstrates that iḥtirās functions not only as a stylistic element but also as a semantic mechanism that preserves meaning and contributes to the coherence and rhetorical richness of Qurʾānic discourse.

Anahtar Kelimeler

• Rhetoric
• The Art of Ihtirās
• Takmīlī Ihtirās
• Semantic Preservation
• Aesthetic Function

Kaynakça

1. Abdülazîz Atîk. (1430). İlmü’l-me’ânî. Dâru’n-Nehdati’l-Arabiyye.
2. Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafâ el-Haşimî. (t.y.). Cevâhiru’l-Belâga fi’l-meânî ve’l-beyân ve’l-bedi’. el-Mektebetü’l-’Asriyye.
3. Ahmed Fethî Ramazân & Adnân Abdüsselâm. (2009). el-İhtirâs fi’l-Kur’âni’l-Kerîm: Dirâse Belâgiyye. Adâbü’r-Râfidîn, 1(54).
4. Ahmed Muhtâr Abdülhamîd Ömer. (1429). Mu’cemu’l-lugati’l-Arabiyyeti’l-mu’âsıra (Cilt. 1-4). Âlemü’l-Kütüb.
5. Âlûsî, E.-S. Ş. M. b. A. (1415). Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-messânî (C. 8). Beyrût.
6. ’Anûd bint Ahmed. (2021). El-İhtirâs fî Belâgati’l-Arabiyye. Havliyyetü Külliyeti’l-Arabiyye bi Circâ, 25(12).
7. Askerî, E. H. el-H. b. A. (1419). Kitâbü’s-Sınâʿateyn. el-Mektebetü’l-’Unsuriyye.
8. Bâkıllânî, E. B. M. b. T. (1997). İʿcâzü’l-Kurʾân (5. bs). Dâru’Me’ârif.

9. Beyzâvî, N. E. S. (Ebû M. A. b. Ö. (1418). Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl (Cilt. 1-5). Dâru İhyâi Turâsi’l-Arabî.
10. Bikâî, E.-H. B. İ. b. Ö. (t.y.). Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-ây ve’s-süver (Cilt. 1-10). Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî.
11. Câhiz, E. O. A. b. B. el-Kinânî. (1423). El-Beyân ve’t-tebyîn (Cilt. 1-3). Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl.
12. Cessâs, E. B. A. b. A. er-Râzî. (1415). Ahkâmü’l-Kurʾân (1. bs, Cilt. 1-3). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
13. Cevherî, E. N. İ. b. H. (1407). Es-Sıhâh tâcü’l-luga ve sıhâhü’l-Arabiyye (4. bs, Cilt. 1-6). Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn.
14. Dervîş, M. b. A. M. (1415). İ’râbü’l-Kur’ân ve beyânuh (Cilt. 1-10). Dâru’l-İrşâd.
15. Desûkî, A. (t.y.). Hâşiyetü’d-Desûkî alâ Muhtasari’l-me’ânî (Vols. 1-4). Mektebtü’l-’Asriyye.
16. Ebû Hayyân, M. b. Y. (1420). El-Bahrü’l-muhît (C. 7). Beyrût.
17. Ebû Zehre, M. b. A. (t.y.). Zehretü’t-tefâsîr (Vols. 1-10). Dâru’l-Fikri’l-Arabî.
18. Ebüssuûd Efendi. (t.y.). İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm (Cilt. 1-9). Dâru İhyâi Turâsi’l-Arabî.
19. Ezherî, E. M. M. b. A. (2001). Tehzîbü’l-luga (Cilt. 1-8). Dâru İhyâi Turâsi’l-Arabî.
20. Ferrâ, E. Z. Y. b. Z. & Ahmed Yûsuf en-Necatî vd. (t.y.). Meʿâni’l-Kurʾân (Cilt. 1-3). Dâru’l-Mısriyye.
21. Halîl b. Ahmed, E. A. el-Ferâhîdî. (t.y.). Kitâbü’l-ʿayn (Cilt. 1-8). Dâru Mektebeti’l-Hilâl.
22. Hâtimî, E. A. M. b. H. (1979). Hilyetü’l-muhâdara (fî sınâʿati’ş-şiʿr) (Cilt. 1-2). Dâru’r-Reşîd.
23. Hattâbî, E. S. H. (Ahmed) b. M. (1976). Beyânu i’câzi’l-Kur’ân (Selâsü resâʾil fî iʿcâzi’l-Kurʾân içinde) (3. bs). Dâru’l-Me’ârif.
24. Hâzin, E.-H. A. A. b. M. (1415). Lübâbü’t-teʾvîl fî meʿâni’t-tenzîl (1415. bs, Cilt. 1-4). Beyrût.
25. Henân bint Kâsım b. Muhammed. (1434). El-İhtiras fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dâru’s-Samî’î.
26. İbn Âdil, E. H. S. Ö. b. N. (1419). El-Lübâb fî ʿulûmi’l-Kitâb (Cilt. 1-20). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
27. İbn Âşûr, M. et-T. b. M. (1984). Et-Tahrîr ve’t-tenvîr (Cilt. 1-30). Dâru’t-Tûnisiyye.
28. İbn Ebü’l-İsba‘, E. M. Z. A. (Abdüsselâm) b. A. (t.y.). Tahrîrü’t-tahbîr fî sınâʿati’ş-şiʿr ve’n-nesr ve beyâni iʿcâzi’l-Kurʾân. İhyâ’u’t-Türâsi’l-İslâmî.
29. İbn Fâris, E.-H. A. (t.y.). Muʿcemü mekâyîsi’l-luga (Cilt. 1-6). Dâru’l-Fikr.
30. İbn Kesîr, E.-F. İ. İ. b. Ş. (1419). Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm (Cilt. 1-9). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
31. İbn Kuteybe, E. M. A. b. M. (t.y.). Teʾvîlü müşkili’l-Kurʾân. Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
32. İbn Manzûr, E.-F. C. M. b. M. (1414). Lisânü’l-ʿArab (3. bs, Cilt. 1-15). Dâru Sâdır.
33. İbn Masûm, S. A. H. b. N. A. el-Medenî. (1389). Envâru’r-rabî’ fî envâ’i’l-bedî’ (Cilt. 1-7). Matbaatü’n-Nu’mân.
34. İbn Munkiz, E.-H. (Ebü’l-M. M. N. Ü. b. M. (1380). El-Bedîʿ fî nakdi’ş-şiʿr. Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî.
35. İbn Reşîk el-Kayrevânî, E. A. el-Hasen. (1401). El-ʿUmde fî mehâsini’ş-şiʿr ve âdâbih (5. bs, Cilt. 1-2). Dâru’l-Cîl.
36. İbn Sadî, E. A. A. b. N. (1420). Teysîrü’l-kerîmi’r-rahmân fî tefsîri kelâmi’l-mennân. Müessesetü’r-Risâle.
37. İbn Sîde, E.-H. A. b. İ. (1421). El-Muḥkem ve’l-muhîtü’l-aʿzam (Cilt. 1-11). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
38. İbnü’l-Cevzî, E.-F. C. A. b. A. (1422). Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr (Cilt. 1-4). Dâru Kütübi’l-Arabiyye.
39. İbnü’l-Mu’tez, E.-A. A. b. M. el-Mu‘tezz-Billâh. (1410). El-Bedîʿ fi’l-beyân. Dâru’l-Cîl.
40. Kâdî Abdünnebî b. Abdürresûl. (1421). Düstûrü’l-’ulemâ (Hasan Hanefî Fahs, Çev.; Cilt. 1-4). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
41. Kazvînî, E.-M. C. el-H. M. b. A. (t.y.). El-Îzâh fî ulûmi’l-belâga (3. bs, Cilt. 1-3). Dâru’l-Cîl.
42. Kudâme b. Ca‘fer, E.-F. (1302). Nakdü’ş-şi’r. Matbaatü’l-Cevâib.
43. Kurtubî, E. A. M. b. A. (1384). El-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân (2. bs, Cilt. 1-20). Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye.
44. Ma‘mer b. el-Müsennâ, E. U. (1381). Mecâzü’l-Kur’ân (Cilt. 1-2). Mektebetü’l-Hâncî.
45. Mâtürîdî, E. M. M. b. M. (1426). (Cilt. 1-10). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
46. Merâgî, A. b. M. (1365). Tefsîru’l-Merâgî (Cilt. 1-30). Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî.
47. Muhammed Reşîd Rızâ. (1990). Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-hakîm (Cilt. 1-12). el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Amme li’l-Kitâb.
48. Muhammed Seyyid Sa’d Muhammed. (2017). Üslûbü’l-ihtirâs fi’l-Kur’âni’l-Kerîm emsiletüh ve agrâdüh. Mecelletü Külliyeti’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve’l-Arabiyye li’l-Benât, 2(1).
49. Müslim, E.-H. el-Haccâc. (1374). Sahîhü Müslim (Cilt. 1-5). Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî.
50. Nâcim Emâl. (1446). Belâgatü üslûbi’l-ihtirâs fi’l-Kur’âni’l-Kerîm min hilâl Tefsîri’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr li’ş-Şeyh İbn Âşûr [Yüksek lisans]. Câmi’atü İbn Haldûn.
51. Nehhâs, E. C. A. b. M. (1409). Me’âni’l-Kur’ân (Cilt. 1-6). Câmi’atü Ümmi’l-Kurâ.
52. Râzî, E. A. F. M. b. Ö. (1420). Mefâtîhu’l-gayb (3. bs, Cilt. 1-33). Beyrût.
53. Rummânî, E.-H. A. b. Î. (1976). En-Nüket fî iʿcâzi’l-Kurʾân (Selâsü resâʾil fî iʿcâzi’l-Kurʾân içinde) (3. bs). Dâru’l-Me’ârif.
54. Sâhib b. Abbâd, E.-K. İ. (1414). El-Muhît fi’l-luga (Cilt. 1-11). Âlemü’l-Kütüb.
55. Semîn el-Halebî, E.-A. Ş. A. b. Y. (t.y.). Ed-Dürrü’l-masûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn (C. 8). Dımaşk.
56. Seyyid Kutub. (1423). Fî Zilâli’l-Kur’ân (32. bs, Cilt. 1-6). Dâru’ş-Şurûk.
57. Sübkî, E. H. B. A. b. A. (1423). ʿArûsü’l-efrâh fî şerhi Telhîsi’l-Miftâh. el-Mektebetü’l-’Asriyye.
58. Süyûtî, E.-F. C. A. b. E. B. (1424). Mû’cemü mekâlidi’l-ulûm fi’l-hudûdi ve’r-rusûm. Mektebetü’l-Âdab.
59. Şevkânî, E. A. M. b. A. (1414). Fethu’l-Kadîr (Cilt. 1-6). Dımaşk-Beyrût.
60. Taberî, E. C. M. b. C. (1422). Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân (Cilt. 1-26). Dâru Hicr.
61. Tehânevî, M. A. b. A. b. M. H. (1996). Mevsû’atu keşşâfi istilâhâti’l-fünûn ve’l-’ulûm (Curc Zînâtî, Çev.; Vols. 1-2). Mektebetü Lübnân.
62. Tîbî, E. M. Ş. H. b. A. (1434). Fütûhu’l-gayb fi’l-keşf ʿan kınâʿi’r-reyb (Cilt. 1-17). Câizetü Dübey ed-devliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm.
63. Zebîdî, E.-F. M. el-M. b. M. (1965). Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kâmûs (Cilt. 1-40). Dâru’l-Hidâyet.
64. Zemahşerî, E.-K. M. b. Ö. (1407). El-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl (3. bs, Cilt. 1-4). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
65. Zemahşerî, E.-K. M. b. Ö. (1419). Esâsü’l-belâga (Cilt. 1-2). Dâru Kütübi’l-İlmiyye.
66. Zerkeşî, E. A. B. M. b. B. (1376). El-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân (Cilt. 1-4). Dâru İhyâi Kütübi’l-Arabiyye.