Öz
Bu çalışma, Gazali’nin Bâtıniliğe —özellikle Haşhaşilik/Nizârî-İsmailî düşüncesine— yönelttiği eleştirileri sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Gazali’nin tenkitlerinin yalnızca teolojik bir reddiye niteliği taşımadığı; aynı zamanda epistemolojik, sosyo-politik ve ontolojik boyutlar içerdiği ortaya konulmaktadır. Ona göre Bâtınîlik, dinî otoriteyi masum imamlar etrafında merkezîleştiren kapalı, hiyerarşik ve dogmatik bir yapı inşa etmekte; böylece bireyin doğrudan vahiy kaynaklarıyla ilişkisini sınırlandıran bir otorite anlayışı geliştirmektedir. Gazali, bu yaklaşımın hem toplumsal düzeni hem de dinî bilginin sahih biçimde aktarımını zedelediğini vurgulayarak kapsamlı ve köklü bir eleştiri ortaya koymaktadır. Araştırma, öncelikle Fedâihu’l-Bâtıniyye el-Müstazhiri adlı eser esas alınarak, Gazali’nin temel reddiye literatürüne dayanan metin çözümlemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Ayrıca Gazali’nin Bâtınilik karşıtı külliyatının önemli bir halkasını oluşturan Kavâsımü’l-Bâtıniyye adlı eserin, önceki metinleri tamamlayan ve aynı temaları daha ayrıntılı biçimde genişleten bir devam çalışması olduğu vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra İsmailî düşüncenin oluşumunda etkili olan Antik Yunan felsefesi, Yeni-Platoncu metafizik, gnostik gelenekler ve erken dönem Şiî öğretiler dikkate alınarak kapsamlı bir karşılaştırmalı arka plan analizi yapılmıştır. Bu çerçevede Bâtınî doktrinin te’vil–talim teorisi, nübüvvet ve ulûhiyet tasavvuru, imamet doktrini ve ahiret anlayışı ayrı başlıklar altında değerlendirilmiştir. Gazali, özellikle bilgi otoritesinin imamda toplandığı talim ilkesini, akıl–vahiy dengesini bozan ve te’vili keyfîliğe açık hâle getiren sınırlayıcı bir epistemolojik model olarak eleştirmektedir. Sonuç olarak çalışma, Gazali’nin Bâtınilik eleştirilerinin yalnızca ilmî bir polemik değil, aynı zamanda Abbâsî–Selçuklu siyasal bütünlüğünü korumayı amaçlayan bir ideolojik müdahale niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle Gazali’nin ilgili eserleri, hem dinî–entelektüel geleneği savunan bir müdafaa hem de dönemin siyasal düzenini meşrulaştıran bir karşı söylem olarak değerlendirilmelidir.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği ve yazarının sorumluluğunda olduğu beyan olunur.
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
Öz
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
Öz
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
Öz
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
Öz
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
A Critique of the Assassins (Hashashin) in terms of Al-Ghazali's The Scandals of the Esotericists (Fada'ih al-Batiniyya)
Öz
This study aims to systematically analyze al-Ghazālī’s critiques of Bāṭinism—particularly the Ḥashīshiy-ya/Nizārī-Ismāʿīlī doctrine. It demonstrates that al-Ghazālī’s objections are not merely a theological refutation but also encompass epistemological, socio-political, and ontological dimensions. According to al-Ghazālī, Bāṭinism constructs a closed, hierarchical, and dogmatic structure by concentrating religious authority exclusively in the infallible imams, thereby restricting the individual’s direct engagement with the revealed sources. Al-Ghazālī argues that this approach undermines both social order and the sound transmission of religious knowledge, and he therefore develops a far-reaching and fundamental critique. The research is conducted through textual analysis based primarily on Fedāʾiḥ al-Bāṭiniyya–al-Mustazhiri, one of al-Ghazālī’s principal anti-Bāṭinī works. In addition, the study highlights the significance of Kawāṣim al-Bāṭiniyya, an important component of al-Ghazālī’s anti-Bāṭinī corpus, which expands and elaborates upon the themes addressed in his earlier writings. A comparative background analysis is further provided by examining the philosophical and intellectual currents that shaped Ismāʿīlī thought, including Ancient Greek philosophy, Neoplatonic metaphysics, Gnostic traditions, and early Shīʿī teachings. Within this framework, key elements of Bāṭinī doctrine—such as the theory of taʾwīl–taʿlīm, conceptions of prophecy and divinity, the doctrine of imamate, and eschatological beliefs—are examined in detail. Al-Ghazālī particularly critiques the principle of taʿlīm, which concentrates epistemic authority in the imam, viewing it as a restrictive model that disrupts the balance between reason and revelation and renders interpretive practice vulnerable to arbitrariness. The study concludes that al-Ghazālī’s critique of Bāṭinism is not merely an intellectual polemic but also an ideological intervention intended to preserve the political unity of the Abbasid–Seljuk order. Accordingly, his works function both as a defense of the religious-intellectual tradition and as a counter-discourse legitimizing the sociopolitical order of his time.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
Kaynakça
- Arayancan, A. A. (2022). Hasan Sabbah ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
- Avcu, A. (2018). Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları. Bağdadi, A. (2011). Mezhepler arasındaki farklar (E. R. Fığlalı, Çev.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
- Bâkıllânî, E. B. M. (2020). Keşfu Esraril Bâtıniyye (A. Aslan, Thk.). İstanbul: İrşad Kitabevi. Cüveynî, A. A. M. (2013). Târîh-i Cihangüşa (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Daftary, F. (2007). The Ismailis: Their history and doctrines (2. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Gazali. (1986). Mişkâtü’l-Envâr (A. İ. Seyrevân, Ed.). Kahire: Darü’l-Kütüb.
- Gazali. (1993). Fedâihu’l-Bâtıniyye (A. İlhan, Çev.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Gazali. (1994). el-Mustasfâ (Y. Apaydın, Çev.). İstanbul: Rey Yayıncılık.
- Gazali. (2002). İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
- Gazali. (2013). Mi‘yâru’l-İlm (A. Durusoy & H. Hacak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2016). el-Kıstâsü’l-Müstakîm (İ. Çapak, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
- Gazali. (2017a). Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. Gazali. (2017b). Kavâsımu’l-Bâtıniyye (A. Ateş, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
- Gazali. (2018). el-Münkızü Mine’d-Dalâl (O. Arpaçukuru, Çev.). İstanbul: Beyan Yayınları. Gazali. (2021a). Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslam ve’z-Zendeka (M. Uyanık & A. Akyol, Çev.). Ankara: Elis Yayınları.
- Gazali. (2021b). Tehâfütü’l-Felâsife (İ. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s philosophical theology. Oxford: Oxford University Press. Hammadî, M. (1948). Bâtıniler ve Karmatîlerin iç yüzü (İ. H. Erzen, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
- Hodgson, M. G. S. (2005). The order of assassins: The struggle of the early Nizārī Ismā‘īlīs against the Islamic world. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
- İbnü’l-Esîr. (2008). el-Kâmil fi’t-Târih (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
- Kuleynî, E. C. M. (t.y.). el-Kâfî (A. Turan & S. S. Karakuş, Çev.). İstanbul: Âl-i Taha Yayıncılık. Lewis, B. (2012). Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah (M. Güney, Çev.). İstanbul: Nokta Kitap.
- Makdisi, G. (1981). The rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic science: An illustrated study. Bloomington: World Wisdom.
- Nevbahtî, E. M. H. b. M. (1936). Fıraku’ş-Şîa. Necef: Haydariye Matbaası.
- Nizâmülmülk. (2009). Siyâsetnâme (M. T. Ayar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Numânî, Ş. (2007). Gazali (Y. Karaca, Çev.). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
- Polo, M. (2003). Dünyanın hikâye edilişi: Harikalar kitabı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Reşîdüddîn, F. (2010).
- Câmiʿu’t-tevârîh (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
- Shihadeh, A. (2014). The teleological ethics of Fakhr al-Din al-Razi. Leiden: Brill.
- Şehristânî, E. (2005). Kitâbu’l-Milel ve’n-Nihal (M. Öz, Çev.). İstanbul: Ensar Neşriyat. Tabatabaî, S. H. (1975). Shi'ite Islam (S. H. Nasr, Trans.). Albany: State University of New York Press.
- Watt, W. M. (1989). Gazali: Müslüman aydın (H. Özcan, Çev.). İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | İslam Tarihi, Suç Tarihi Çalışmaları |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 5 Ağustos 2025 |
| Kabul Tarihi | 8 Ekim 2025 |
| Erken Görünüm Tarihi | 22 Aralık 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 22 Aralık 2025 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2025 Cilt: 5 Sayı: 2 |
Amaç ve Kapsam
Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (ÇAKÜTAD), Türkoloji alanıyla ilgili tüm konularda akademik değere sahip çalışmalar yayımlamak suretiyle bilim dünyasına katkılar sunmayı amaçlamaktadır.
Bu amaç doğrultusunda;
Türk dili ve edebiyatı, Türk kültürü ve tarihi, Türk müziği ve sanatı, Türk-İslam Düşüncesi ile Türk coğrafyalarında din, bilim ve kültür gibi Türk milli ve manevî mirasını ilgilendiren konularda temel sorunları ve uygulamaları analiz eden özgün makaleler başta olmak üzere, çeviri ve derleme makaleler kabul edilebilmektedir.
Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisine gönderilen makaleler, daha önce başka bir platformda yayımlanmamış veya yayınlanmak üzere gönderilmemiş olmalıdır. Dergi yazım kurallarına uygun olarak sisteme yüklenen yazılar, Ön İnceleme, Bilimsel Değerlendirme ve Yayına Hazırlama olmak üzere üç aşamalı bir süreçten geçer. Ön incelemeden sonra alanında uzman iki hakeme gönderilerek bilimsel olarak değerlendirilir. Editör Kurulu, hakem görüşleri doğrultusunda çalışmanın yayımlanması hakkında nihai kararı verir.
Konu Kategorileri ve Dergiye Kabul Edilen Makale Türleri
ÇAKÜTAD, Sosyal ve Beşeri Bilimler alanında Türk dili, Türk edebiyatı, dil bilimi, Türk lehçeleri, Türk halk kültürü, Türk kültürü ve tarihi, Türk müziği ve sanatı, Türk-İslam düşüncesi, Türk Tasavvuf Edebiyatı gibi alanlarda makale kabul etmektedir. Bunun yanında Türk coğrafyalarında din, bilim ve kültür gibi Türk milli ve manevî mirasını ilgilendiren konularda temel sorunları ve uygulamaları analiz eden özgün makaleler başta olmak üzere, çeviri ve derleme makaleler kabul edilebilmektedir.
Bu kapsamda dergiye kabul edilen başlıca çalışmalar şu şekildedir: Araştırma- İnceleme makalesi, Kitap İncelemesi, Çeviri, Derleme, Teknik Not, Olgu Sunumu, Söyleşi, Kısa Rapor, Mektup, Vefat Haberi, Düzeltme, Akademik Haber.
Hedef Kitlesi
Dergimizin hedef kitlesi, Türkoloji ve Türk dünyası ile ilgilenen başta akademisyenler olmak üzere bu alana ilgi duyan bütün öğrenci, okur ve kurumlardır.
Yazım Kuralları
Yazım Kuralları
Alt Kenar Boşluk: 2,5 cm
Sol Kenar Boşluk: 2 cm
Sağ Kenar Boşluk: 2 cm
Etik İlkeler ve Yayın Politikası
Ücret Politikası
Yazılar için telif ücreti ödenmez. Derginin tüm süreçleri ücretsizdir. Yayın öncesi ve sonrasında herhangi bir ücret talep edilmez.
Dizinler
Dergi Kurulları
Editör
Editör Yardımcısı
Alan Editörleri
LİSANS: SELÇUK ÜNİVERSİTESİ/İLAHİYAT FAKÜLTESİ/İLKÖĞRETİM DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ ÖĞRETMENLİĞİ PR. 2009
YÜKSEK LİSANS: NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ/SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ/TÜRK İSLAM EDEBİYATI 2017
DOKTORA: NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ/SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ/TÜRK İSLAM EDEBİYATI 2021
Dil Editörleri
1996 yılında Dicle Üniversitesi, İngiliz Dili Eğitimi Bölümünden mezun oldu. 1996-2013 yılları arasında, Millî Eğitim Bakanlığında Yöneticilik, Uzman İngilizce ve Fransızca Öğretmeni olarak görev yaptı. 2014 yılında Çankaya Üniversitesi İngiliz Edebiyatı ve Kültür İncelemeleri bölümünde yüksek lisansını tamamladı. 2013 yılında Çankırı Karatekin Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Ofisi ve Erasmus Koordinatörlüğünde görev yaptı. 2018 yılında aynı üniversite Yabancı Diller Bölümüne İngilizce Öğretim Görevlisi olarak atandı. 2020 yılında Gazi Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Çeviri ve Kültürel Çalışmalar bölümünde doktorasını tamamladı. Halen Çankırı Karatekin Üniversitesinde Doktor Öğretim görevlisi olarak görev yapmaktadır. Evli ve iki çocuk annesidir. Yazarın “Çeviri Amaçlı Tasavvuf Terminolojisi -Talât Sait Halman’ın “Yunus Emre Selected Poems” Adlı Çalışması Çerçevesinde Tasavvufi Şiirin Çevirisi” adında Yunus Emre Şiirlerinin İngilizce çevirilerine yönelik uluslararası inceleme kitabı, “Yunusca Çeviri-Yunus Emre Kavramlarının Dünya Dillerine Aktarılması” adında kavramları tanıtan uluslararası bir diğer kitabı vardır. “Translation of Cultural Items” (Kültürel Ögelerin Çevirisi) adlı Türkçe deyim ve atasözlerinin aktarımını örnekleriyle anlatan uluslararası İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, İspanyolca, Lehçe ve Rusça gibi yedi dile çevrilen kitabı bulunmaktadır. Yaşadığı yöreyi ve kültürünü anlattığı, “Kültürel Çalışmalar Çankırı Tarihi ve Kültürel Değerleri” adlı kitabı vardır. Ayrıca, çeviri ve kültür çalışmalarını içeren uluslararası, ulusal bildirileri, konferansları, makale ve dergi yayınları mevcuttur.
Sosyal Medya ve İstatistik Editörü
Yazım Editörü
Son Okuma
Mizanpaj Editörü
Yayın Kurulu
1967 yılında Çorum’un Alaca ilçesinde doğdu. İlk ve orta öğrenimini Sungurlu’da tamamladı. 1990 yılında Gazi Üniversitesine bağlı Gazi Eğitim Fakültesinden mezun oldu. 1991-1992 yılında askerlik yükümlülüğünü yerine getirdi. 1992 yılının Ağustos ayında Ankara Üniversitesi TÖMER Dil Öğretim Merkezinde Türkçe Okutmanlığı stajı yaptı. Stajını tamamladıktan sonra Kasım 1992’de aynı kuruma bağlı TÖMER’in Samsun Şubesinde kadrolu Türkçe okutmanı ve Türkçe Bölümü Başkanı olarak göreve başladı. 1993 yılının Nisan ayında TC Dış İşleri Bakanlığı aracılığıyla Kazakistanlı diplomatlara Türkçe öğretmek üzere Kazakistan’ın Almatı şehrinde 9 ay süreyle görev yaptı. Almatı’daki görevi esnasında Kazak Dili ve Edebiyatı üzerine araştırmalar yaptı. Görev süresi sona erdikten sonra TÖMER’deki görevine döndü. Daha sonra A.Ü. TÖMER Gaziantep Şubesine tayin edilerek Yabancı Diller Bölüm Başkanı ve Türkçe Okutmanı olarak bir yıl çalıştı.
1994 yılında A.Ü. TÖMER’in Ankara’daki Tunalı Hilmi Şubesinde Türk Lehçeleri Bölümü Başkanı olarak görevlendirildi ve A.Ü. TÖMER Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümünce çıkarılan Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Dergisinin Yazı İşleri Müdürü olarak görev yaptı. Ayrıca A.Ü.TÖMER bünyesinde kurulan Bilimsel Araştırma Kurulu (BİLAK) Başkanlığını yürüttü. Türk Dünyasının önde gelen dilci ve edebiyatçılarının makalelerinin yayımlanmasında: Kazakların ünlü şairi Abay Kunanbayev, JambılJabayev ve yazar Muhtar Awezov, Türkmenlerin ünlü şairi Mahtumkulu, Azerbaycan’ın ünlü şairi Bahtiyar Vahapzâde ve Ali ŞirNevâî gibi Türk Dünyasının dil ve edebiyat ustaları adına özel sayıların çıkarılmasında katkıları oldu.
Ahmet Güngör, Bilimsel çalışmalarını Türkiye Türkçesi’nin öğretimi, Kazakça ve Kırgızca üzerine yoğunlaştırmıştır. Kırgız Milli Devlet Üniversitesinde Kırgız Dilbilimi alanında Yüksek Lisansını (2003), H. Karasayev Bişkek Sosyal Bilimler üniversitesi, Türkoloji Ana Bilim Dalında ‘Kırgızca ve Türkçe’de Hastalık Adlarıyla İlgili Örtmece (Euphemism) Sözler’ (2006) adlı doktora tezini tamamlamıştır.1998-2004 yılları arasında Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi, Modern Diller Yüksek Okulu, Türkçe Hazırlık Sınıfları Koordinatörü olarak görev yaptı. 2004-2005 Öğretim yılından itibaren Modern Diller Yüksek Okulunda ‘Dilbilime Giriş’, ‘Kırgızca’dan Tükçe’ye Sözlü Çeviri Uygulamaları’ ve ‘Kırgızca’dan Türkçe’ye Anında Çeviri Uygulamaları’ derslerini verdi.
2009 yılında Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinden ayrılarak Sinop Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü kurucu öğretim üyesi olarak görevlendirildi. 2009-2012 yılları arası Sinop Üniversitesinde görev yaptı.
2012 yılında Giresun Üniversitesi, Fen- Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde öğretim üyesi olarak görev aldı. Ayrıca GRÜ TÖMER’i kurarak müdürlüğünü yürüttü. 2016-2019 yılları arası Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesinde Hazırlık Fakültesi Dekanı olarak görev yaptı.
Ahmet Güngör’e Kazakistan’ın Çimkent şehrinde yer alan Bölgesel Sosyal Girişimcilik Üniversitesi (Regional Social – Innovational University www.rsiu.kz/ru) tarafından “Profesör” (26.05.2017), Uluslararası Bilişim Akademisi (International İnformatization Academy, IIA, Kazakistan/Almatı) tarafından “Akademik” unvanına layık görülerek akademi üyeliğine kabul edilmiştir (06.06.2017). Ayrıca Kırgızistan’ın İ. Arabayev Kırgız Devlet Pedagoji Üniversitesi, Senato Meclisi 71 no’lu kararıyla “Fahri Profesörlük” unvanı verilmiştir ( 27.04.2018).
Ahmet Güngör Uluslararası Dünya Dilleri Üniversitesinin kurulmasına yönelik proje çalışmalarına –ekip arkadaşlarıyla- devam etmektedir.
Evli ve üç çocuk babasıdır.
