The Newly Discovered September Panel in the Agricultural Activities and Zodiac Calendar Mosaic of the Stoa at Issos-Epiphaneia

Öz

Epiphaneia, located in the Erzin district of Hatay, is situated on the Issos Plain in Cilicia Pedias. Excavations have uncovered well-preserved Roman and Byzantine mosaics, among which the Calendar Mosaic with Rural Activities and Zodiac Imagery in the stoa is particularly noteworthy. Approximately 70 m in length, the mosaic depicts the twelve months through scenes of rural activities and zodiac representations. Its panels contain bilingual Greek and Latin inscriptions, while honorific inscriptions appear at the beginning of the composition. The mosaic is a unique example combining the agricultural calendar with zodiac iconography through poetic expression. Composed of monumental panels, its technical craftsmanship, rich variety of tesserae colors, and geometric-figurative composition place it among the distinguished works of Late Antiquity. During the 2025 excavation season, the eleventh panel, representing September through scenes of grape treading and wine production, was uncovered. This panel is accompanied by an inscription identifying the Macedonian month "ΓΟΡΠΙΕΩΣ" (September), together with inscriptions referring to Hermes and Virgo of the Roman zodiac. This study examines the agricultural activities of the Roman Period, calendar personifications, astrological symbolism, construction and honorific inscriptions, and the concept of the euergetes, offering new perspectives on cultural interactions in Late Antiquity through an analysis of the mosaic's bilingual inscriptions and artistic style.

Anahtar Kelimeler

• Issos-Epiphaneia
• Cilicia Pedias
• Roman Stoa-Porticus
• Rural Calendar Mosaics
• Zodiac Mosaics
• Greek-Latin Inscriptions

Issos Epiphaneia Stoası'ndaki Tarımsal Faaliyetler ve Zodyak Anlatımlı Takvim Mozaiğinin Yeni Keşfedilen Eylül Paneli

Öz

Hatay’ın Erzin ilçesinde yer alan Epiphaneia, Kilikia Pedias bölgesinde, Issos Ovası’nda konumlanmaktadır. Kazılarda Roma ve Bizans dönemlerine ait iyi korunmuş mozaikler ortaya çıkarılmış olup, bunlar arasında stoada bulunan Kırsal Faaliyet ve Zodyak tasvirli Takvim Mozaiği öne çıkmaktadır. Yaklaşık 70 m uzunluğundaki mozaik, kırsal faaliyetler ve burç tasvirleriyle yılın on iki ayını betimlemektedir. Panellerde Hellence ve Latince çift dilli yazıtlar ile mozaiğin başlangıcında yer alan onurlandırma yazıtları dikkat çekmektedir. Mozaik, tarım takvimi            ile zodyak ikonografisini şiirsel anlatımlarla birleştiren özgün bir örnektir. Anıtsal panellerden oluşan eser; teknik ustalığı, tesserae’lerin zengin renk çeşitliliği ve geometrik-figüratif düzeni sayesinde Geç Antik Çağ’ın seçkin yapıtları arasında yer almaktadır. 2025 kazı sezonunda, Eylül ayını temsil eden, üzüm ezme ve şarap yapımını betimleyen on birinci panel ortaya çıkarılmıştır. Bu panele, Makedon takvimine göre “ΓΟΡΠΙΕΩΣ” (Eylül) ayını adlandıran bir yazıt ile Roma zodyağının Başak burcu ve Hermes yazıtı eşlik etmektedir. Çalışma, bu mozaik aracılığıyla Roma Dönemi'ndeki tarımsal faaliyetleri, takvim kişileştirmelerini, astrolojik sembolizmi, yapım ve onurlandırma yazıtları ile euergetes kavramını  inceleyerek; çift dilli yazıtlar ve mozaik üslubu ışığında Geç Antik Çağ'daki kültürel etkileşimlere yeni perspektifler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Issos-Epiphaneia
• Kilikia Pedias
• Roma Stoa-Porticus
• Kırsal Takvim Mozaikleri
• Zodiak Mozaikleri
• Hellence-Latince Yazıtlar

Kaynakça

1. Ainsworth W. 1838, “Notes upon the Comparative Geography of the Cilician and Syrian Gates”. The Journal of the Royal Geographical Society of London 8, 185–195.
2. Akseven Ş. O. 2026, İssos-Epiphaneia Antik Kenti Mimari Bezekleri 2022-2024 Çalışmaları. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Hatay.
3. Bahadır G. 2009, “Dokuzuncu ve Onuncu Yüzyılda Bizans Abbasi Sınırı”. Tarih Araştırmaları Dergisi 28 (46), 163–178.
4. Balaban S. 2019, “X. Yüzyıl Devlet Adamlarından Kadı Tarsusî ve ‘Siyeru’s Sugur’ Eserinin Tahlili”. Eds. H. Çeştepe et al., 4. Geleceğin Sosyal Bilimler Ulusal Öğrenci Kongresi IV Bildiri E-Kitabı. Zonguldak, 599–615.
5. Balmelle C., Blanchard-Lemée M., Christophe J., Darmon J.-P., Guimier-Sorbets A.-M., Lavagne H., Prudhomme R. & Stern H. 1985, Le Décor géométrique de la mosaïque romaine I. Paris.
6. Balmelle C., Blanchard-Lemée M., Darmon J.-P., Gozlan S. & Raynaud M. P. 2002, Le Décor géométrique de la mosaïque romaine II. Paris.
7. Balty J. 1995, Mosaïques antiques du Proche-Orient. Chronologie, iconographie, interprétation. Paris. Barton T. 1994, Ancient Astrology. London & New York.
8. Bilir A. 2017, “Roma İmparatorluk Dönemi ve Geç Antik Çağ’da Kilikya Bölgesi’nde Amphora Üretimi”. Eds. P. Pınarcık, B. Gökce, M. S. Erkek & S. Coşğun Kandal, Prof. Dr. Recep Yıldırım’a Armağan. Ankara, 219–256.

9. Blázquez J. M. 1993, La Mosaïque romaine en Espagne. Beyrouth.
10. Bosworth A. B. 1988, Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. Cambridge.
11. Brubaker L. & Haldon J. 2011, Byzantium in the Iconoclast Era (ca. 680–850): The Sources. Burlington, Singapore & Sydney.
12. Brun P. 2011, Le Vin et la Méditerranée antique: Techniques, échanges et cultures. Paris.
13. Brun J. P. 2004, Archéologie du vin et de l’huile dans l’Empire romain. Paris.
14. Cimok F. 2000, A Corpus: Antioch Mosaics. Istanbul.
15. Çıtakoğlu H. 2024, “Bursa/Hisar Bölgesi Mozaikleri ve Geometrik Desen Repertuvarı”. International Journal of Social Inquiry 9/1, 1–32.
16. Dunbabin K. M. 1999, The Mosaics of the Greek and Roman World. Cambridge.
17. Dürüşken Ç. 2000, Roma’nın Gizem Dinleri. İstanbul.
18. Ferdi S. 2005, Corpus des mosaïques de Cherchel. Études d’Antiquités Africaines. Paris.
19. Flood F. B. 2002, “Between Cult and Culture: Bamiyan, Islamic Iconoclasm, and the Museum”. The Art Bulletin 84/4, 641–642.
20. Fowler W. W. 1899, The Roman Festivals of the Period of the Republic: An Introduction to the Study of the Roman Calendar. London.
21. Gough M. 1976, “Epiphaneia (Oiniandos)”. Ed. R. Stillwell, The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton.
22. Grabar O. 1980, The Formation of Islamic Art. New Haven.
23. Hannah R. 2005, Greek and Roman Calendars: Constructions of Time in the Classical World. London.
24. Hatot T. 2019, Au Fil des Saisons: L’art de la mosaïque romaine. Paris.
25. Hehn, V. 2025, Zeytin, Üzüm ve İncir Kültür Tarihi Eskizleri. Çev. N. Aça, Ankara.
26. Jean E. L. 1999, “The ‘Greeks’ in Cilicia at the End of the 2nd Millennium B.C.: Classical Sources and Archaeological Evidence”. Olba II, 27–39.
27. Jones A. H. M. 1998, The Cities of the Eastern Roman Provinces. Oxford.
28. Kitzinger E. 1977, Byzantine Art in the Making: Main Lines of Stylistic Development in Mediterranean Art, 3rd–7th Century. Cambridge.
29. Levi D. 1947, Antioch Mosaic Pavement, Vol. I–II. Princeton.
30. Levine L. I. 1995, “The Zodiac Mosaic in Ancient Synagogues and its Cultural Significance”. Journal of Roman Archaeology 8, 45–69.
31. Ling R. 1998, Ancient Mosaics. Princeton.
32. Özdilek B. 2024a, “Antokheia Mozaik Sanatı Canlanıyor”. Milliyet Arkeoloji 33, 10–11.
33. Özdilek B. 2024b, “Hatay’da İki Meclis, Issos Epiphaneia’dan Hatay Devleti’ne”. Milliyet Arkeoloji 33, 24–25.
34. Özdilek B. & Tıbıkoğlu H. O. 2023, “Toprağın Altında Geleceği Bekledi”. Milliyet Arkeoloji 30, 24-25.
35. Özdilek B. & Tıbıkoğlu H. O. 2024, “Issos-Epiphaneia, Hatay Kazıları”. Milliyet Arkeoloji 34, 27.
36. Özdilek B. & Tıbıkoğlu H. O. 2025a, “The Port of Epiphaneia in the Issos Plain. Preliminary Assessments of the Port Investigations at Catabolos/Burnaz”. Studies of the Ancient World 17, 175–214.
37. Özdilek, B. & Tıbıkoğlu H. O. 2025b, “Issos – Epiphaneia Aquaeduct and Watrway Studies (2022-2025)”. Anodos 17, 215–238.
38. Özdilek, B., Tıbıkoğlu H. O., Sönmez M. N. & Ersoy A. 2025, “Issos Epiphaneia (Hatay-Erzin) 2023 Yılı Kazı ve Araştırmaları”. SKT 44, 265–284.
39. Özdilek, B. 2026. “Antakya Mozaik Sanatı Yeniden Canlıyor: Issos-Epiphaneia Artemis Hamamı’ndaki Avcı Artemis Mozaiği ve Antiokheia Mozaik Okulu’nun Mirası”. All Antioch Mosaics in One Place, Antakya Sanat Müzesi / Antioch Museum of Art. Antakya, 1–13.
40. Özdilek, B., Tıbıkoğlu H. O. & Çelikay A. 2026, “Issos Epiphaneia (Hatay-Erzin) 2024 Yılı Kazı ve Araştırmaları”. KST 45 (forthcoming).
41. Özdilek B. & Tıbıkoğlu H. O. 2026, “On the Anatolian Peninsula, by the Shores of Mare Nostrum: Sea, Fishing and Maritime Mythology in the Mosaics of Antioch (Antiokheia ad Orontem)”. JMR 19 (in press).
42. Özdilek B., Tıbıkoğlu H. O. & Ersoy A. 2023, “İssos–Epiphaneia 2022 Excavations”. ANMED 21, 29–33.
43. Özdilek B., Ersoy A. & Tıbıkoğlu H. O. 2024, “İssos Epiphaneia 2022 Yeni Dönem Kazıları”. KST 43/1, 197–222.
44. Özdilek B., Tıbıkoğlu H. O. & Ersoy A. 2024, “İssos–Epiphaneia Excavations 2022–2023 and Archaeological Research After Earthquakes”. Anatolia Antiqua XXXII, 335–380.
45. Özdilek B., Tıbıkoğlu H. O. & Çelikay A. 2025, “Issos Epiphaneia Excavations and Research 2024: Epiphaneia’s Port Catabolos and Waterways Research”. Anatolia Antiqua XXXIII, 120-150.
46. Özdilek B., Tıbıkoğlu H. O., Sönmez M. N. & Ersoy A. 2025, “Issos Epiphaneia (Hatay–Erzin) 2023 Yılı Kazı ve Araştırmaları”. KST 44/4, 264–284.
47. Pamir H. & Kara D. 2019, “Epiphaneia (Erzin) 2017 Kazısı”. AST 40/2, 317–388.
48. Pamir H. & Yastı N. 2020, “Epiphaneia (Erzin) 2018 İlk Sonuçları”. KST 41/2, 371–393.
49. Pamir H., Yastı N., Ersoy A., Özdizbay A., Bağlıbel Ö., Öncü K. & Kayaş P. 2022, “Issos–Epiphaneia 2019–2020 Çalışmaları”. KST 2019–2020/2, 409–428.
50. Pamir H., Erdoğan O. & Acar E. 2024, “Epiphaneia in Cilicia Pedias: Preliminary Evaluation of the Excavations and Research”. Eds. U. Tepebaş, D. Kaplan & S. Durugönül, Kilikia Arkeolojisi: Yeni Buluntular ve Yorumlar. Ankara, 329–353.
51. Pamir H. & Saliou C. 2024, “Epigraphical Finds at Gözeneler (Ancient Epiphaneia): A Street Calendar and Other Inscribed Mosaics”. Asia Minor 4, 95–111.
52. Ramsay W. M. 1890, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. London.
53. Scheid J. 2005, Religion et piété à Rome. Paris.
54. Scullard H. H. 1981, Festivals and Ceremonies of the Roman Republic. New York.
55. Samuel A. E. 1972, Greek and Roman Chronology. München.
56. Sezgin N. & Çelik Ö. 2015, “İssos (Epiphaneia – Oiniandos) Kazısı”. KST 22, 243–257.
57. Stern S. 2012, Calendars in Antiquity: Empires, States, and Societies. Oxford.
58. Strzygowski J. 1888, Calenderbilder Chronographen vom Jahre 354. Berlin.
59. Tıbıkoğlu H. O. & Özdilek B. 2024, “Re-evaluation of the Mosaics of the Artemis Bath of Issos Epiphaneia: Conservation and Exhibition Project”. Journal of Mosaic Research 17, 263–300.
60. Tıbıkoğlu H. O. & Özdilek B. 2026, “The Mosaics of Epiphaneia (Issos)”. Eds. Berlin N., & Elizabeth M., Excavating Antioch: The Archaeology of an Ancient City. Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology Press, University of California, Los Angeles, 2026. (inpress).
61. Toynbee J. M. C. 1973, Animals in Roman Life and Art. New York.
62. Tülek F. 2012, “Burnaz, Doğu Akdeniz’de Kayıp Bir Antik Liman”. Arkeoloji ve Sanat 140, 175–192.
63. Yükmen-Edens B. 2019, “Erken Prehistorya ve Kilikya Bazalt Alanları Projesi 2017 Yüzey Araştırmaları”. AST 36/1, 297–320.
64. Yükmen-Edens B. 2020, “Erken Prehistorya ve Kilikya Bazalt Alanları Projesi Aşama II: 2018 Yüzey Araştırmaları”. AST 36/1, 297–310.
65. Weiss Z. 2024, “The Zodiac in the Public and Private Space: New Evidence in Late Antique Galilee”. Eds. A. M. Gumier-Sorbets, A. A. Malek, D. Istria & M. Poux, La Mosaique en Contexte: XVe Colloque de l’Association Internationale pour l’Étude de la Mosaïque Antique. Paris, 261–269.
66. Zeren, U. 2023, Eskiçağ İnançlarında ve Ritüellerinde Şarap. İzmir.
67. http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm(access date: 10.05.2026).