Muhsin Ertuğrul’un Çevirmen Kimliği: Türk Tiyatrosunun İnşasında Çeviri ve Uyarlama

Öz

Bu çalışma, Türk tiyatrosunun kurucu figürlerinden Muhsin Ertuğrul’un çeviri ve uyarlama faaliyetlerini çeviri sosyolojisi bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Pierre Bourdieu’nün habitus, alan, sermaye ve illusio gibi temel kavramlarından hareketle, Ertuğrul’un bilinen sahne ve yönetici kimliklerinin ötesinde çevirileri ve uyarlamalarıyla tiyatro alanında kültürel dönüşümü hedefleyen bir eyleyici olduğu öne sürülmektedir. Ertuğrul’un çocukluk yıllarından itibaren çok dillilik, sanatsal deneyimler ve Avrupa’daki temaslarla şekillenen habitusu onun kültürel alanda dönüştürücü bir eyleyici olarak konumlanmasına nasıl zemin hazırladığı irdelenmiştir. Çalışmada temel kaynak olarak Ertuğrul’un otobiyografisi ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı’nda yer alan Muhsin Ertuğrul Arşivi’nden faydalanılmıştır. Ertuğrul’un eser seçimlerinin bireysel estetik kaygılardan çok, dönemin toplumsal, kültürel ve ideolojik yapılarına bağlı olarak şekillendiği izlenmiştir. Darülbedayi, Ferah Tiyatrosu, Muhsin Ertuğrul ve Arkadaşları gibi topluluklardaki uygulamaları ve süreli yayınlardaki görüşleri ışığında çeviri ve uyarlamanın, sanatçının kültürel otoritesini tesis etmesinde nasıl bir sermaye biriktirme aracı olarak işlev gördüğü tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• yazın çevirisi
• tiyatro çevirisi
• çeviri sosyolojisi
• Türk tiyatrosu

Muhsin Ertuğrul’s Translatorial Identity: Translation and Adaptation in the Making of Turkish Theatre

Öz

This study aims to evaluate the translation and adaptation activities of Muhsin Ertuğrul, one of the founding figures of Turkish theatre, within the framework of translation sociology. Drawing on Pierre Bourdieu’s key concepts—habitus, field, capital, and illusio—it is argued that Ertuğrul was strategic agent aiming for cultural transformation in the theatrical field through his translations and adaptations, beyond his well-known identities in stage performance and management. The study examines how Ertuğrul’s habitus, shaped from childhood by multilingualism, artistic experiences, and contacts in Europe, laid the groundwork for his positioning as a transformative agent in the cultural sphere. Primary sources include Ertuğrul’s autobiography and the Muhsin Ertuğrul Archive housed at the Atatürk Library of the Istanbul Metropolitan Municipality. The analysis suggests that Ertuğrul’s choice of works was guided less by individual aesthetic concerns than by the prevailing social, cultural, and ideological structures of his time. Finally, in light of his practices in institutions such as Darülbedayi, Ferah Tiyatrosu and Muhsin Ertuğrul ve Arkadaşları, as well as his views expressed in periodicals, the study discusses how translation and adaptation functioned as a tool for capital accumulation in establishing the artist's cultural authority.

Anahtar Kelimeler

• literary translation
• theatre translation
• adaptation
• translation sociology
• Turkish theatre

Kaynakça

1. Arcan, İ. G. (1949). Muhsin Ertuğrul. 40 yıl, 40 yazı (ss. 10–16). Cumhuriyet Matbaası.
2. Ay, L. (1949). Muhsin Ertuğrul. 40 yıl, 40 yazı (ss. 19–27). Cumhuriyet Matbaası.
3. Bassnett, S., & Lefevere, A. (Eds.). (1998). Constructing cultures: Essays on literary translation. Multilingual Matters.
4. Bogenç-Demirel, E. (2014). Çevirinin Bourdieu sosyolojisiyle yapılanan yüzü. Cogito, 76, 402–416.
5. Bourdieu, P. (2002). Les conditions sociales de la circulation internationale des idées. Actes de la recherche en sciences sociales, 145(5), 3–8. https://doi.org/10.3917/arss.145.0003
6. Bourdieu, P. (2023). Düşünümsel sosyolojiye davet (N. Ökten, Çev.; 2. Bsk.). İletişim Yayıncılık.
7. Bourdieu, P. (2006). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Uğur Tanrıöver, Çev.). Hil Yayınları.
8. Chesterman, A. (2008). Ethics of renarration: Mona Baker is interviewed by Andrew Chesterman. Cultus, 1(1).

9. Chesterman, A. (2009). The name and nature of translator studies. Hermes, 42(2), 13–22.
10. Elgül, C. (2023). Erken Cumhuriyet Dönemi kültür repertuvarına özne odaklı bir bakış: Yaşar Nabi Nayır’ın çeviri biyografisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (35), 1505-1517.
11. Erdur, O. (2019). Türk-Sovyet kültürel ilişkilerinde Muhsin Ertuğrul. Karadeniz Araştırmaları, (61), 66–77.
12. Ertuğrul, M. (1936). Türk sahnesinde Faust. Türk Tiyatrosu, (68), 10–15.
13. Ertuğrul, M. (1975). İnsan ve tiyatro üzerine gördüklerim. Yankı Yayınları.
14. Ertuğrul, M. (1989). Benden sonra tufan olmasın!: Anılar. Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları.
15. Ertuğrul, M. (1940) Celâlettin Ezine ile bir konuşma. Türk Tiyatrosu. 3-4.
16. Gouanvic, J.-M. (2005). A Bourdieusian theory of translation, or the coincidence of practical instances. The Translator, 11(2), 147–166.
17. Gülmüş Sırkıntı, H. (2025). Çevirmen araştırmalarında veri kaynağı olarak (oto)biyografik metinler: Çevirmen kimliğiyle Orhan Burian. Söylem Filoloji Dergisi, 10(2), 1212-1234.
18. Inghilleri, M. (2005). The sociology of Bourdieu and the construction of the ‘object’. translation and interpreting studies. The Translator, 11(2), 125–145.
19. Kaindl, K. (2021). (Literary) translator studies: Shaping the field. K. Kaindl, W. Kolb & D. Schlager (Ed.), Literary translator studies içinde (ss. 1–38). John Benjamins Publishing Company.
20. Kaindl, K., & Evdokimov, M. (2024). Translator studies and translators as social actors. M. Ehrensberger-Dow, L. López Guix, & G. Shreve (Ed.), The Routledge handbook of translation and sociology içinde (ss. 147–162). Routledge.
21. Karadağ, A. B. (2013). Çeviri tarihimizde “gözle görülür” bir mütercime: Fatma Âliye Hanım. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 37(2), 1-16.
22. Güntekin, R. N. (1932). İsteyenlere. Darülbedayi, 3(25), 5.
23. Paker, S. (1988). Türkiye'de Hamlet. Metis Çeviri, 2, 20–31.
24. Perdeci. (1930). Eser, eser istiyoruz! Darülbedayi, 1(3), 1.
25. Rıza, V. (1939). İsteyenlere. Darülbedayi, (11–12).
26. Robinson, D. (2024). Emerging sociology of translation. M. Ehrensberger-Dow, L. López Guix, & G. Shreve (Ed.), The Routledge Handbook of Translation and Sociology içinde (ss. 3-19). Routledge.
27. Sevengil, R. A. (1949). Muhsin Ertuğrul. 40 yıl, 40 yazı (ss. 19–27). Cumhuriyet Matbaası.
28. Sevim, S. (2016). Muhsin Ertuğrul: Türk sinemasının kurucusu mu yoksa günah keçisi mi? İnsan&İnsan, 3, 64–83.
29. Sevinçli, E. (1989). Tiyatro görüşleriyle, uygulamalarıyla bir tiyatro adamı olarak Muhsin Ertuğrul [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi.
30. Simeoni, D. (1998). The pivotal status of the translator's habitus. Target, 10(1), 1–39.
31. Sunal, G. (2022). Muhsin Ertuğrul sinemasının kuramsal açıdan analizi. İletişim Çalışmaları Dergisi, 8(3), 317–332.
32. Şengül, A. (2020). Çeviri ve tiyatro: Moliére çevirilerinin Türk tiyatrosuna etkisi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(1), 78-87.
33. Tahir Gürçağlar, Ş. (Ed.). (2019). Kelimelerin kıyısında: Türkiye'de kadın çevirmenler. İthaki Yayınları.
34. Töre, E. (2009). Türk tiyatrosunun kaynakları. Turkish Studies, 4.
35. Türk Tiyatrosu. (1939). Cumhuriyet devrinde Darülbedayi. 10, 12–16.