OSMANLI DÖNEMİNDE BİR TEKSTİL MERKEZİ: TOKAT KÖK BOYAHANESİ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı döneminde önemli bir tekstil üretim merkezi olan Tokat’taki Kök Boyahanesi’ni, 1772 tarihli şer‘iyye sicili belgesi üzerinden incelemektedir. Araştırmada boyahane, yalnızca kumaş ve ipliklerin renklendirildiği teknik bir işletme olarak değil; hammadde tedariki, lonca örgütlenmesi, malikâne sistemi, zanaatkâr-tüccar ilişkileri ve devlet denetimi içinde şekillenen çok katmanlı bir üretim alanı olarak ele alınmaktadır. Belgede kayıtlı çivit küpleri, kireç, pekmez, çengâr, ham ve pişirilmiş çivit ile bakır eşyalar, Tokat’taki boyama faaliyetlerinin kimyasal ve teknik altyapısını göstermektedir. Kahve ibriği, yastık, minder, hasır ve seccade gibi gündelik kullanım eşyaları ise boyahanenin aynı zamanda sosyal ve meslekî bir yaşam mekânı olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, 18. yüzyılın ikinci yarısında çivit fiyatlarındaki artış, sahte boya kullanımı ve malikâne sahiplerinin baskısı nedeniyle Tokat boyahanelerinde yaşanan üretim krizini de değerlendirmektedir. Mimari açıdan ise boyahanelerin suya erişim, yangın güvenliği, geniş kazan hacimleri, depolama ve kurutma alanları gibi işlevsel gerekliliklerle biçimlenen yarı-endüstriyel yapılar olduğu vurgulanmaktadır. Bu yönüyle Tokat Kök Boyahanesi, Osmanlı kentinde zanaat, üretim teknolojisi ve mimari mekân ilişkisinin izlenebildiği önemli bir örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tokat
• Boyahane
• Kök boya
• Osmanlı
• Tekstil

Etik Beyan

Bu çalışma 2022 yılında tarafımca hazırlanan “İpek Yolunda Bir Şehir: Tokat” adlı kitabın 95.-106. Sayfalarını kapsayan konu başlığının yeni veriler eklenerek genişletilmesiyle oluşturulmuştur. Söz konusu durum metin içinde yer alan 3 numaralı dipnotta da belirtilmiştir.

A TEXTILE PRODUCTION CENTRE IN THE OTTOMAN PERIOD: THE TOKAT KÖK BOYAHANESİ

Öz

This study examines the Madder Dyehouse (Kök Boyahanesi) in Tokat, one of the major textile production centres of the Ottoman Empire, through a court register (şer‘iyye sicili) dated 1772. The dyehouse is analyzed not merely as a technical facility where textiles and yarns were dyed, but as a multilayered production space shaped by raw material procurement, guild organization, the malikâne system, artisan–merchant relations, and state regulation.The indigo vats, lime, grape molasses, verdigris, raw and processed indigo, and copper utensils recorded in the inventory reveal the chemical and technical infrastructure of dyeing activities in Tokat. Everyday objects such as coffee pots, cushions, mats, and a prayer rug further indicate that the dyehouse also functioned as a social and occupational living space. The study also evaluates the production crisis experienced by Tokat dyehouses during the second half of the eighteenth century, caused by rising indigo prices, the use of counterfeit dyes, and pressures exerted by malikâne holders. From an architectural perspective, the article emphasizes that dyehouses were semi-industrial structures shaped by functional requirements such as access to water, fire safety, large interior volumes for vats and cauldrons, storage facilities, and open or semi-open drying areas. In this respect, the Tokat Madder Dyehouse provides an important example for tracing the relationship between craft production, production technology, and architectural space in an Ottoman urban context.

Anahtar Kelimeler

• Tokat
• Dyehouse
• Madder
• Ottoman
• Textile.

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları BOA A.{DVNSMHM 74, 29.12.1005/15.07.1596.
2. BOA. C. İKTS. 3/109, 03.12.1144/28.05.1732.
3. BOA. C. İKTS. 38/1853, 18.12.1160/21.12.1747.
4. BOA. C. İKTS. 43/2139, 28.07.1180/30.12.1766.
5. BOA. MŞH.ŞSC.d 8366, 29.12.1187/13.03.1774.
6. Araştırma ve İnceleme Eserler Acıpınar, M. ve Çanlı, İ. (2017). Osmanlı dönemi Batı Anadolu boyahaneleri: İzmir örneği. II. Uluslararası Akdeniz Sanat Sempozyumu 10-12 Mayıs 2017 Bildiriler (Menekşe Suzan Teker, Ed.). Akdeniz Üniversitesi Basımevi.
7. Açıkel, A. ve Sağırlı, A. (2005). Osmanlı devrinde Tokat merkez vakıfları vakfiyeleri. Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
8. Akgün, N. (2016). Karadeniz’den Osmanlı ekonomisine bakış Karadeniz’den Akdeniz’e ticaret ve taşımacılık ilişkileri (1680-1960) (Cilt 2). Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası.

9. Akgündüz, M. (2014). Ticarî hayatta hardeşliği esas alan Ahilik teşkilatı. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 31 (31), 9-18.
10. Akpınarlı, H. F. ve Çatalkaya Gök, E. (2016). Geleneksel Manusa dokumalarının teknik, motif analizi ve yeniden uygulanması. İdil, 5 (20), 1123-1144. https://doi.org/10.7816/idil-05-24-05
11. Baer, G. (1963). Türk loncalarının yapısı ve bu yapının Osmanlı sosyal tarihi için önemi (Semi Ferliel, Çev.) AÜ SBF Dergisi, 8(14), 99-119.
12. Baktır, M. (2001). “Kaide”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, 205-210. TDV Yayınları.
13. Beşirli, M. (2005). Tokat (1771-1853). Gaziosmanpaşa Üniversitesi Yayınları.
14. Boşdurmaz, N. (2021). İpek Yolunda bir şehir: Tokat. Tokat Belediyesi Kültür Yayınları.
15. Canatar, M. (1998). Osmanlılarda bitkisel boya sanayii ve boyahaneler üzerine. Osmanlı Araştırmaları, XVIII, 89-104.
16. Choudhury, P. P. ve Chandrasena, N. R. (2022). Colonizing taxa (Weeds) as sources of natural pigments and dyes, Journal of Asian-pasific Weed Science Society, 4 (1), 36-61.
17. Demirci, M. S. (2016). Elvan yazmalar diyarı Tokat. Tokat Belediyesi Kültür Yayınları.
18. Derry, T. K. ve Williams T. I., (1961). A short history of technology from the earliest times to A.D. 1900 1961. Oxford University Press.
19. Dölen, E., (1992). Tekstil tarihi, Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Yayınları.
20. Duman, Y. (1998). Notables, textiles and copper in Ottoman Tokat 1750-1840, Dissertation, Binghamton University.
21. Faroqhi, S. (2003). Osmanlı dünyasında üretmek, pazarlamak, yaşamak (Gül Çağalı Güven, Özgür Türesay, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
22. Faroqhi, S. (2006). Osmanlı şehirleri ve kırsal hayat (Emine Sonnur Özcan Çev.). Doğu Batı Yayınları.
23. Faroqhi, S. (2011). Osmanlı zanaatkârları (Zülâl Kılıç, Çev.). Kitap Yayınevi.
24. Genç, M. (2000). “İltizam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 22, 154-158. TDV Yayınları.
25. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ötüken Neşriyat.
26. Günaydın, D. ve Vatansever, Ç. (2024) Türk kırmızısı’nın izinde Osmanlı dokuma ve boyahanelerinde çalışma ilişkileri. Çalışma ve Toplum, 3 (82), 851-872. https://doi.org/10.54752/ct.1517545
27. İnalcık, H. (2001). “Kanun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, 324-327. TDV Yayınları.
28. İnalcık H. ve Quataert D. (2004). Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik ve sosyal tarihi 1. Eren Yayınları.
29. Karadağ, R. (2008). Doğal boyama reçeteleri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
30. Koç, Ü. (2003). XVI. yüzyılda Anadolu’da sanayi. Yayınlanmamış Doktora tezi, Elazığ Üniversitesi.
31. Meninski F. M. (2000). Thesaurus linguarum orientalium, Turcicae, Arabicae, Persicae Lexicon I. Simurg.
32. Muallim Nâcî (2021). Lugât-ı Nâcî (Ahmet Kartal, Haz.) Türk Dil Kurumu Yayını.
33. Oğuz, B. (2004). Türkiye halkının kültür kökenleri IV, Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
34. Özdemir, B. M. ve Karadağ R. (2023). Madder (Rubia tinctorum L.) as an economic factor under sustainbility goals in textile dyeing. Journal of Naturel Fibes, 20 (1), 1-10. https://doi.org/10.1080/15440478.2022.2128968
35. Quataert, D. (1999). Sanayi devrimi çağında Osmanlı imalat sektörü (Tansel Güney, Çev.). İletişim Yayınları.
36. Şahin, T. (2024). Türk kırmızısı. Ötüken Neşriyat.
37. Uygur, A. (1987). İndigo ile boyanmış pamuklu mamullerin aşındırma baskı araştırmaları. Journal of Textiles and Engineer, 1 (6), 300-309.
38. Uygur, A. (1993). 1980-1991 yılları arasında Türkiye’de tekstil boyarmaddelerinin imalat, ihracat ve ithalatına genel bakış ve bu alanda Asya kökenli boyarmaddelerin payı. Tekstil ve Mühendis, 7 (42), 219-222.
39. Uygur, A. (1994). Doğal boyamacılığın günümüzdeki çevre yaklaşımı ile değerlendirilmesi. II. Müzecilik Semineri, Asker Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı.
40. Yi, E. (2018). 17. Yüzyıl İstanbul’unda lonca dinamikleri (Barış Zeren, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
41. Yücekaya, Hüsnü (2011). Şer’iyye sicillerine göre: 19. yüzyılda Amasya, Kayseri, Tokat ve Trabzon şehirlerinde dokumacılık. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi.
42. Yüksel, D. (2009). Farklı özelliklerdeki tekstil desenlerinin günümüzdeki baskı stilleri ile basılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi.