GAZİANTEP İMALAT SANAYİNDE KÜMELENME VE KÜMELENMENİN DÖNÜŞÜMÜ: 2009-2019 KARŞILAŞTIRMALI ÜÇ YILDIZ ANALİZİ

Öz

Bu çalışmanın amacı, Gaziantep imalat sanayi sektörlerinde uzmanlaşma ve kümelenme eğilimlerini 2009-2019 yılları için incelemektir. Araştırmada istihdam ve katma değer parametrelerine dayalı veriler kullanılmış; NACE Rev. 2 imalat sanayi sektörlerine ait dört kodlu mikro veriler iki kodlu sektörler altında toplulaştırılmıştır. İmalat sanayi sektörleri, Üç Yıldız yöntemi kapsamında analiz edilmiştir. Analiz sonuçları, Gaziantep ili imalat sanayinin belirtilen zaman aralığında hem il ekonomisi hem de Türkiye imalat sanayi içindeki istihdam ve katma değer değişkenlerine göre payını artırdığı belirlenmiştir. Bulgular, tekstil, deri ve kağıt sektörlerinin üç yıldız alarak olgun küme statüsüyle öne çıktığını göstermektedir. Sonuçlar, Gaziantep imalat sanayinin sadece tekstil ve deri gibi geleneksel sektörlerin yoğunlaşmasıyla değil, son dönemde yeni uzmanlaşma alanlarının ortaya çıkmasına bağlı olarak imalat sanayinde çeşitlenme eğilimine yönelik işaretlere rastlanmıştır. Bu çalışmada, istihdam parametresinin yanısıra katma değer parametresinin de kullanılması ve on yıllık periyotta yaşanan değişimi izlemesiyle kümelenme literatürüne katkı sağlamaktadır. Elde edilen sonuçlar, yerel sanayi politikalarında olgun kümelerde katma değerin artırılmasına; potansiyel kümelerde girdi-çıktı bağlantılarının güçlendirilmesine ve aday sektörlerde ise kümelenme kapasitesinin geliştirilmesine yönelik hedeflerin belirlenmesinin önemli olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kümelenme
• Bölgesel uzmanlaşma
• Üç yıldız analizi
• Gaziantep imalat sanayi
• Gaziantep

CLUSTERING AND THE TRANSFORMATION OF INDUSTRIAL CLUSTERS IN GAZİANTEP’S MANUFACTURING INDUSTRY: A COMPARATIVE THREE-STAR ANALYSIS, 2009–2019

Öz

The purpose of this study is to examine trends in specialization and clustering in Gaziantep’s manufacturing sectors for the period 2009–2019. The study utilized data based on employment and value-added parameters; four-digit microdata for NACE Rev. 2 manufacturing sectors were aggregated into two-digit sectors. Manufacturing sectors were analyzed using the Three-Star method. The analysis results indicate that, during the specified time period, Gaziantep’s manufacturing sector increased its share in terms of employment and value-added variables both within the provincial economy and within Turkey’s manufacturing sector as a whole. The findings show that the textile, leather, and paper sectors stand out by achieving “Three-Star” status, indicating mature cluster status. The results indicate that Gaziantep’s manufacturing sector is showing signs of diversification—not only due to the concentration of traditional sectors such as textiles and leather but also driven by the emergence of new areas of specialization in recent years. This study contributes to the industrial clustering literature by incorporating value added alongside employment as an analytical indicator and by tracing changes in sectoral clustering patterns over a ten-year period. The findings highlight the importance of establishing targeted objectives in local industrial policies, including increasing value added in mature clusters, strengthening input–output linkages in potential clusters, and enhancing clustering capacity in candidate sectors.

Anahtar Kelimeler

• Clustering
• Regional specialization
• Three-star analysis
• Gaziantep manufacturing industry
• Gaziantep

Kaynakça

1. Akgüngör, S. (2006). Geographic concentrations in Turkey’s manufacturing industry: Identifying regional highpoint clusters. European Planning Studies, 14(2), 169-197. https://doi.org/10.1080/09654310500418002
2. Akgüngör, S., & Falcıoğlu, P. (2005). European Integration and Regional Specialization Patterns in Turkey’s Manufacturing Industry. Dokuz Eylül University Discussion Paper Series, 5(01).
3. Aiginger, K., & Davies, S. W. (2004). Industrial specialisation and geographic concentration: two sides of the same coin? Not for the European Union. Journal of Applied Economics, 7(2), 231-248. https://doi.org/10.1080/15140326.2004.12040610
4. Ankara Sanayi Odası (ASO). (2025). Ankara Sanayi Odası illerin teknolojik gelişmişlik endeksi (ASO-İLTEK) 2025. Ankara: Ankara Sanayi Odası. https://www.aso.org.tr/uploads/attachments/ASO-İLKTEK%202025.pdf
5. Asheim, B. T., Cooke, P., & Martin, R. (2006). The Rise of the cluster concept in regional analysis and policy: A Critical assessment. In B. T. Asheim, P. Cooke & R. Martin (Eds.), Clusters and regional development: Critical reflections and explorations (s. 1-29). London: Routledge
6. Bathelt, H., Malmberg, A., & Maskell, P. (2004). Clusters and knowledge: Local buzz, global pipelines and the process of knowledge creation. Progress in Human Geography, 28, 31–56. https://doi.org/10.1191/0309132504ph469oa
7. Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı (BEBKA) (2012). TR41 Bölgesi İlleri Kümelenme Analizleri. Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı Yayınları, Bursa.
8. Boschma, R. A., & Frenken, K. (2006). Why is economic geography not an evolutionary science? Towards an evolutionary economic geography. Journal of economic geography, 6(3), 273-302. https://doi.org/10.1093/jeg/lbi022

9. Cansız, M., & Yavan, N. (2026). Türkiye’nin Yenilikçi Sınıfı: Yaratıcı Sınıfın Kültürel, Beşerî ve Sosyal Sermayesi, Yenilikçilik ve Girişimcilik Kapasitesi ile Tolerans ve Mekân Tercihleri. Ankara Sanayi Odası.
10. Carroll, M. C., Reid, N., & Smith, B. W. (2008). Location quotients versus spatial autocorrelation in identifying potential cluster regions. The Annals of Regional Science, 42(2), 449-463. DOI 10.1007/s00168-007-0163-1
11. Coe, N. M., Kelly, P. F., & Yeung, H. W. (2019). Economic geography: A contemporary introduction. London: John Wiley & Sons.
12. Çelik, N., Akgüngör, S., & Kumral, N. (2019). An assessment of the technology level and knowledge intensity of regions in Turkey. European Planning Studies, 27(5), 952-973. https://doi.org/10.1080/09654313.2019.1579301
13. Delgado, M., Porter, M. E., & Stern, S. (2016). Defining clusters of related industries. Journal of Economic Geography, 16(1), 1-38. https://doi.org/10.1093/jeg/lbv017
14. Demirdöğen, S. (2018). Kümelenme potansiyeli gösteren sektörlerin belirlenmesi: TRA 1 düzey 2 bölgesi üzerine bir uygulama. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(4), 85-113. https://doi.org/10.11616/asbed.v18i41997.505856
15. Duran, E. (2024). Çorum İli İmalat Sektörü Üç Yıldız Analizi. Doğu Coğrafya Dergisi, 29(51), 41-49. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1448869
16. Eraslan, H., Bulu, M., & Bakan, İ. (2008). Kümelenmeler ve inovasyona etkisi: Türk turizm sektöründe uygulamalar. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 5(3), 15-29.
17. Eraydın, A. (2002). Yeni sanayi odakları: Yerel kalkınmanın yeniden kavramlaştırılması. ODTÜ Yayınları.
18. Elburz, Z. (2024). Türkiye’de imalat sanayi coğrafi yoğunlaşması ve değişimi. Kent Akademisi, 17(6), 2585-2604. https://doi.org/10.35674/kent.1505195
19. Eser, U., & Köse, S. (2005). Endüstriyel yerelleşme ve yoğunlaşma açısından Türkiye sanayii: İl imalat sanayilerinin analizi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(2), 97-139. https://izlik.org/JA36FU44ZX
20. Falcıoğlu, P., & Akgüngör, S. (2008). Regional specialization and industrial concentration patterns in the Turkish manufacturing industry: An assessment for the 1980–2000 period. European Planning Studies, 16(2), 303-323. https://doi.org/10.1080/09654310701814678
21. Feser, E. J. & Bergman, E. M. (2000). National industry cluster templates: A framework for applied regional cluster analysis. Regional Studies, 34(1), 1-19. https://doi.org/10.1080/00343400050005844
22. Filiztekin, A. (2009). Türkiye İmalat Sanayiinde Coğrafi Yoğunlaşma. TÜSİAD-Sabancı Üniversitesi Rekabet Forumu Araştırma Raporu.
23. Gordon, I. R., & McCann, P. (2000). Industrial clusters: complexes, agglomeration and/or social networks? Urban studies, 37(3), 513-532. https://doi.org/10.1080/0042098002096
24. Güçlü, M., Türkcan, B., Günal, G.G., & Kumral, N. (2016). An empirical analysis of cultural economy in Turkey’s metropolitan regions. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(4), 53-66. https://doi.org/10.18037/ausbd.415545
25. Gültekin, L., Yavan, N., & Kurul, Z. (2023). Evrimsel ekonomik coğrafya perspektifinden Türkiye’de bölgelerin ilişkili çeşitlilik dinamiklerine yönelik ampirik bir analiz. Coğrafi Bilimler Dergisi, 21(2), 616-659. https://doi.org/10.33688/aucbd.1354132
26. Isaksen, A. (1997). Regional clusters and competitiveness: the Norwegian case. European planning studies, 5(1), 65-76. https://doi.org/10.1080/09654319708720384
27. İzmen, Ü., Daş, Z. Ö., & Özbal, Y. (2015). Bölgesel kalkınma dinamikleri: İhracat ve sanayi kenti Gaziantep, rekabet gücü analizi ve 2023 senaryoları. TİM; TÜRKONFED.
28. Kalelioğlu, M. R. (2025). Gaziantep imalat sanayinde Fordist üretimden Post-Fordizme geçiş süreci: Mekânsal dönüşümün dinamikleri ve sonuçları. Türk Coğrafya Dergisi, 88, 211-226. https://doi.org/10.17211/tcd.1766334
29. Kalelioğlu, M. R. (2026). Türkiye’de Ayakkabı İmalatı Sektöründe Kümelenme: Mekansal Dağılım Üzerine Bir İnceleme. Coğrafi Bilimler Dergisi, 24(1), 300-323. https://doi.org/10.33688/aucbd.1780698
30. Kaygalak, I., & Reid, N. (2016). The geographical evolution of manufacturing and industrial policies in Turkey. Applied Geography, 70, 37-48. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2016.01.001
31. Kaygalak, İ. (2018). Türkiye imalat sanayisinde yerelleşme ve uzmanlaşma eğilimleri. International Journal of Geography and Geography Education, (38), 171-186. https://doi.org/10.32003/iggei.428136
32. Kaygalak, İ. (2020). Mekan ve ekonomi. Ekonomik coğrafyada yeni yaklaşımlar. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
33. Kelton, C. M., Pasquale, M. K., & Rebelein, R. P. (2008). Using the North American Industry Classification System (NAICS) to identify national industry cluster templates for applied regional analysis. Regional Studies, 42(3), 305-321. https://doi.org/10.1080/00343400701288316
34. Ketels, C., & Protsiv, S. (2014). European Cluster Panorama 2014. Luxembourg: Publications Office of the European Union. (European Cluster Observatory report; European Commission, DG GROW).
35. Kılınçaslan, İ. (2018). Kent ekonomisi: Bölgesel Kalkınma – Analiz – Politikalar. İstanbul: Ninova Yayıncılık.
36. Kırankabeş, M. C., & Arık, M. (2014). Industrial clustering approach in regional development: The case of Turkey. Journal of Applied Business and Economics, 16(3), 135-151. http://www.na-businesspress.com/JABE/ArikM_Web16_3_.pdf
37. Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı (KUZKA) (2014). TR82 Bölgesi 3 yıldız küme analiz çalışması. Ankara: TC Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı yayını. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/assets/upload/dosyalar/20140901-tr82-bolgesi-3-yildiz-kume-analizi-san-bak-web.pdf
38. Lazzeretti, L., Boix, R., & Capone, F. (2008). Do creative industries cluster? Mapping creative local production systems in Italy and Spain. Industry and innovation, 15(5), 549-567. https://doi.org/10.1080/13662710802374161
39. Manavgat, G., & Saygılı, F. (2014). Ege bölgesindeki endüstriyel faaliyetlerin coğrafi yoğunlaşması üzerine bir analiz. In International Congress of Turkish Association of Geographers, Muğla (pp. 1-12).
40. Martin, R., & Sunley, P. (2011). Conceptualizing cluster evolution: beyond the life cycle model? Regional studies 45(10), 1299-1318. https://doi.org/10.1080/00343404.2011.622263
41. Martin, R., & Sunley, P. (2003). Deconstructing clusters: chaotic concept or policy panacea? Journal of Economic Geography, 3(1), 5-35. https://doi.org/10.1093/jeg/3.1.5
42. Menzel, M.P., & Fornahl, D. (2010). Cluster life cycles – Dimensions and rationales of cluster evolution. Industrial and Corporate Change, 19, 205–238. https://doi.org/10.1093/icc/dtp036
43. Mulligan, G. F. & Schmidt, C. (2005). A note on localization and specialization. Growth and Change, 36(4), 565-576. https://doi.org/10.1111/j.1468-2257.2005.00295.x
44. Mutluer, M. (2003). Türkiye’de yeni gelişen sanayi odakları: Denizli-Gaziantep-Çorum. Ege Coğrafya Dergisi, 12(1). https://izlik.org/JA83JT73TK
45. Orta Anadolu Kalkınma Ajansı (ORAN). (2021). TR72 Bölgesinde Öne Çıkan Sektörler. Kayseri: ORAN. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/tr72-bolgesinde-one-cikan-sektorler-raporu-2021/2164
46. Öz, Ö. (2004). Clusters and competitive advantage: The Turkish experience. Basingstoke/New York: Palgrave Macmillan
47. Porter, M. E. (1990). The competitive advantage of nations. London: The Macmillan Press.
48. Porter, M. E. (1998). Clusters and the new economics of competition (Vol. 76, No. 6, pp. 77-90). Boston: Harvard Business Review.
49. Porter, M., & Ketels, C. (2009). Clusters and industrial districts: Common roots, different perspectives. In A handbook of industrial districts. Edward Elgar Publishing.
50. Rosenfeld, S. A. (1997). Bringing business clusters into the mainstream of economic development. European planning studies, 5(1), 3-23. https://doi.org/10.1080/09654319708720381
51. Sakarya, A. (2023). Identifying the manufacturing industrial clusters in the districts of Türkiye. Megaron, 18(1), 29-42. https://dx.doi.org/10.14744/megaron.2023.98975
52. Seki, İ., & Arslan, M. (2018). TRC2 (Diyarbakır–Şanlıurfa) Bölgesi Kümelenme Potansiyeli Analizi. Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 32-53. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/431072
53. Sölvell O, Lindqvist G, Ketels C (2003) The cluster initiative greenbook. Ivory Tower AB, Stockholm
54. Sölvell, Ö., Ketels, C., & Lindqvist, G. (2008). Industrial specialization and regional clusters in the ten new EU member states. Competitiveness Review: An International Business Journal, 18(1/2), 104-130. https://doi.org/10.1108/10595420810874637
55. Storper, M. (1997). The regional world: territorial development in a global economy. Guilford press
56. Sungur, O. (2015). TR61 (Antalya, Isparta, Burdur) Bölgesġnde Sektörel Yoğunlaşmanın ve Yoğunlaşma Dinamiklerinin Analizi. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 13(3), 316-341. https://doi.org/10.11611/JMER695
57. Sungur, O., Keskin, H., Demirgil, H., Şentürk, C., & Dulupçu, M. A. (2013). Kümelenme: Bölgesel Kalkınmada Anahtar mı? Kilit mi?/“Batı Akdeniz Bölgesi Orman Ürünleri Endüstrisi Deneyimi” (Vol. 125). Nobel Yayıncılık.
58. Şen, Ö., & Sandal, E. K. (2017). Gaziantep İlinde Üç Yıldız Analizi Yöntemi ile Endüstriyel Kümelenme Analizi. Doğu Coğrafya Dergisi, 22(38), 39-62. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.310308
59. TÜİK. (2020). Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri: Mikro Veri Seti 2009-2019. Türkiye İstatistik Kurumu, https://www.tuik.gov.tr/media/microdata/pdf/yillik-sanayi-hizmet.pdf (Erişim: 01 Ekim 2020).
60. Ünlü, H., Dulupçu, M. A., & Sungur, O. (2015). İnovasyona Dayalı Bölgesel Kalkınma: Teoriler ve Politikalar Üzerine Bir Eleştiri. Suleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve idari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20(3), 137-152.
61. Yardımcı, A. (2014). Kapasite raporlarına göre Ankara sanayisinin kümelenme eğilimleri. Ekonomik Yaklaşım 25(92), 55-67. http://dx.doi.org/10.5455/ey.35512
62. Yavan, N. (2006). Türkiye'de doğrudan yabancı yatırımların lokasyon seçimi [Yayımlanmış doktora tezi]. İktisadi Araştırmalar Vakfı.
63. Yavan, N. (2018). KOP Bölgesi girişimcilik ve yenilik ı̇htiyaç analizi. Konya: Kalkınma Bakanlığı KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı.
64. Yavan, N., Anlı, C. K., & Kalelioğlu, M. R. (2025). Barriers and Risks in Digitalization and Industry 4.0 Process: Evidence from Carpet Industry in Gaziantep, Turkey. In T. Neise, P. Verfürth and M. Franz (Eds) The Changing Economic Geography of Companies and Regions in Times of Risk, Uncertainty, and Crisis (pp. 150-171). Routledge.