TARİHSEL BAĞLAMDA SİNEMA SALONLARI: YOK OLMADAN, HENÜZ VAKİT VARKEN!

Öz

Makale, sinemaya gitme alışkanlığı yok oluyor mu? sorusuna odaklanmakta ve Türkiye’de sinema salonlarının gerilemesinin nedenlerini seyir deneyimi ve pratiğinin yer değiştirmesi ve çoğullaşması bağlamında incelemektedir. Bu makale, Türkiye’de sinema salonlarının gerilemesine ve sinemaya gitme alışkanlığının azalmasına kavramsal olarak odaklanmaktadır. Çalışma, bu durumun nedenlerini seyir deneyimi ve pratiğinin yer değiştirmesi, çoğullaşması bağlamında betimsel araştırma yöntemiyle incelenmektedir. Metodoloji tasarımı, endüstri verileri (sinema salonu, bilet, gösterime giren yerli film, video, televizyon ve platform üyelik sayıları gibi) ile ikincil kaynakların (rapor, yasa/mevzuat, literatür vb.) inceleme ve analizine dayanmaktadır. Güncel veriler için TÜİK, Box Office Türkiye, Antrakt ve sinemalar.com, bileti al, biletinbu, vb. sitelerdeki veriler karşılaştırılmıştır. Makale, sinema salonlarının gerilemesini, küresel sinema endüstrisinde ve Türkiye’deki gelişmelere paralel olarak tarihsel bir akstan incelenmektedir. Sinema salonlarının gelişmesini, yaygınlaşmasını ve pandemide gerilemesini dönemlere ayırarak inceleyen makale, kolektif seyir deneyimine ve sinema salonlarının yaşatılmasına yönelik öneriler getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gösterim
• sinema salonu
• kolektif seyir deneyimi
• yeni seyir deneyimi

MOVIE THEATERS in HISTORICAL CONTEXT: BEFORE THEY DISAPPEAR, WHILE THERE IS STILL TIME!

Öz

This article addresses the question of whether the habit of going to the cinema is disappearing and examines the reasons behind the decline of movie theaters in Türkiye within the context of the relocation and diversification of viewing experiences and practices. The study examines the underlying reasons of this situation through a descriptive research method, contextualizing it within the shifting and pluralizing nature of the viewing experience and practice. The methodological design relies on the analysis of industry data (such as figures for movie theaters, tickets sold, national film releases, subscriptions to video, television, and streaming platforms) and secondary sources (reports, legislation/regulations, literature, etc.). For current data, information from TÜİK, Box Office Türkiye, Antrakt, and websites such as sinemalar.com, Biletial, and Biletinbu was compared. The article examines the decline of movie theaters from a historical perspective, in parallel with developments in the global film industry and in Turkey. By dividing the development, expansion, and pandemic-era decline of movie theaters into distinct historical periods, the study traces changes in cinema-going practices and concludes by offering recommendations for sustaining the collective viewing experience and supporting the continued existence of movie theaters.

Anahtar Kelimeler

• Exhibition
• cinema theater
• collective viewing experience
• new viewing experiences.

Kaynakça

1. Abisel, N. (1994). Türk sineması üzerine yazılar. İmge Kitabevi.
2. Adadağ, Ö. (2012). Ulusu eğitmek: İki dünya savaşı arası dönemde eğitici sinema. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (17), 30–61.
3. Asbjørnsen, D., & Solum, O. (2017). The best cinema system in the world: The municipal cinema system in Norway: Historical and comparative perspectives. Nordicom Review, 24(1), 89–105.
4. Barthes, R. (1995). Leaving the movie theater (R. Howard, Çev.). P. Lopate (Ed.), The art of the personal essay içinde (ss. 418–421). Anchor Books.
5. Casetti, F. (2007). Theory, post-theory, neo-theories: Changes in discourses, changes in objects. Cinémas, 17(2–3), 33–45.
6. Casetti, F. (2015). The Lumière galaxy: Seven key words for the cinema to come. Columbia University Press.
7. Cook, D. A. (2016). A history of narrative film (5. baskı). W. W. Norton & Company.
8. Coş, N. (1969, Ağustos). Türkiye’de sinemaların dağılışı. As Akademik Sinema, (2).

9. Çam, A., & Şanlıer Yüksel, İ. (2020). Türkiye sinema mekânları, seyir ve seyirci araştırmaları bibliyografyası: Yaklaşımlar, kaynaklar ve yöntemler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 18(36), 593–632.
10. Çam, A., & Şanlıer Yüksel, Ö. I. (2021). Adana sinemalarının haritalanması: yeni/yerel sinema tarihi çalışmalarında çoklu yöntemlerin ve coğrafi bilgi sistemlerinin kullanımı. Moment, cilt.8, sa.1, 289-310.
11. Çeliktemel-Thomen, Ö. (2015). Halkevleri’nde eğitici sinema repertuarı. Sinecine, 6(2), 49–75.
12. Danışma Kurulu Raporu 2. (1973). Yedinci Sanat, (2), 30–31.
13. Diken Yücel, D. (2020). Türk sinemasında "seyir ve seyirci" çalışmalarında akademik alanyazına bakış. A. Özsoy (Ed.), Sinema seyir ve seyirci: Türkiye'de 2000 sonrası değişen seyir kültürü ve yeni seyir deneyimleri içinde (ss. 29–52). Literatürk.
14. Ercole, P., Treveri Gennari, D., & O’Rawe, C. (2016). Cinema heritage in Europe: Preserving and sharing culture by engaging with film exhibition and audiences [Editorial]. Alphaville (11), 1–12. https://doi.org/10.33178/alpha.11.00
15. Erkılıç, H. (2003). Türk sinemasının ekonomik yapısı ve bunun sinemamıza etkileri [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Erkılıç, H. (2009). Düş şatolarından çoklu salonlara değişen seyir kültürü ve sinema. Kebikeç, 14(28), 143–162.
17. Erkılıç, H. (2012). Türkiye’de sinema salonlarının dijital dönüşümü. Tojdac, 2(2), 94–99.
18. Erkılıç, H. (2014). Başlangıçtan günümüze Türkiye sineması’nın ekonomik yapısı. A. Çelik (Ed.), Sinemada bir asır içinde. ANSET.
19. Erkılıç, H., & Duruel Erkılıç, S. (2021). COVID-19 pandemisi sürecinde dijital platformların yükselişi: Sinema değer zincirindeki değişim sinema endüstrisini nasıl etkiler? ilef dergisi, 99–126. https://doi.org/10.24955/ilef.1037981
20. Erkılıç, H., Duruel Erkılıç, S., & Değirmen, S. (2021). Covid-19 pandemisi ve sinema sektöründe kriz yapısal sorunlarla yüzleşme fırsatı. Connectist, (60), 91–125.
21. Evren, B. (1997). Değişim dönemecinde Türk sineması. Antrakt Sinema Kitapları.
22. Evren, B. (2004, 5 Haziran). Türkiye’de 15 ilde hiç sinema salonu yok. Referans Gazetesi, 21.
23. Evren, B. (2007). 1960 yılındaki seyirci sayısı. SinemaTürk, 12, 10–14.
24. Evren, B. (2026, 25 Haziran). AVM sinemalarının sonu mu geliyor? Aydınlık. https://www.aydinlik.com.tr/koseyazisi/avm-sinemalarinin-sonu-mu-geliyor-581337
25. Friedberg, A. (1991). Les flâneurs du mal(l): Cinema and the postmodern condition. PMLA, 106(3), 419–431.
26. Gomery, D. (1991). Shared pleasures: A history of movie presentation in the United States. University of Wisconsin Press.
27. Gökmen, M. (1991). Eski İstanbul sinemaları. İstanbul Kitaplığı Yayınları.
28. Hanich, J. (2018). The audience effect on the collective cinema experience. Edinburgh University Press.
29. Hansen, M. (2023). Sinemasal deneyim. VakıfBank Kültür Yayınları. (Orijinal çalışma 1991 tarihinde yayımlanmıştır)
30. Hanson, S. (2019). From silent screen to multi-screen. Manchester University Press.
31. Jarvie, I. C. (1970). Towards a sociology of the cinema. Routledge.
32. Jeancolas, J.-P. (2004). Sinema salonlarının doğuşu ve gelişimi (B. Odabaş, Çev.). N. Türkoğlu, M. Öztürk ve G.
33. Aymaz (Ed.), Kentte sinema sinemada kent içinde (ss. 11–16). Yenihayat Kütüphanesi.
34. Kalkınma Bakanlığı. (2018). On birinci kalkınma planı (2019-2023) Görsel hizmetler sektörünün geliştirilmesi çalışma grubu raporu.
35. Kul Harmankaya, B., & Şahin Güçhan, N. (2023). An inventory study for the cinema and theatre spaces in Ankara. TÜBA-KED, (27), 105–148. https://doi.org/10.22520/tubaked.1151818
36. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2004). Türkiye’de sinemanın sorunları ve çözüm önerileri 2. arama konferansı raporu.
37. Malik, H. (1933). Türkiye’de sinema ve tesisleri. Hakimiyeti Milliye Matbaası.
38. Maltby, R. (2011). New cinema histories. R. Maltby, D. Biltereyst, & P. Meers (Ed.), Explorations in new cinema history: Approaches and case studies içinde (ss. 3–40). Blackwell Publishing.
39. Morley, D. (1980). The nationwide audience: Structure and decoding. BFI.
40. Napoli, P. M. (2014). Automated media: An institutional theory perspective on algorithmic media production and consumption. Communication Theory, 24(3), 340–360.
41. Nowell-Smith, G. (Ed.). (1996). The Oxford history of world cinema. Oxford University Press.
42. Özön, N. (1968). Türk sinema kronolojisi. Bilgi Yayınevi.
43. Özön, N. (1995). İzleyiciye ulaşmayan sinema. Karagözden sinemaya: Türk sineması ve sorunları içinde (Cilt 2, ss. 238–240). Kitle Yayınları. (Orijinal çalışma 1970 tarihinde yayımlanmıştır)
44. Özön, N. (1998). Birinci sinema şurası: Bir şuranın öyküsü. Yeni İnsan Yeni Sinema, (5), 43–51.
45. Özuyar, A. (2017). Sessiz dönem Türk sinema tarihi 1 (1895-1922). Yapı Kredi Yayınları.
46. Özuyar, A. (2023). Sessiz dönem Türk sinema tarihi 2 (1923-1931). Yapı Kredi Yayınları.
47. Pedullà, G. (2012). In broad daylight: Movies and spectators after the cinema (P. Gaborik, Çev.). Verso.
48. Ravazzoli, E. (2016). Cinemagoing as spatially contextualised cultural and social practice. Alphaville: Journal of Film and Screen Media, (11), 33–44.
49. Rösener, R. (2025). Independent movie theaters as cultural institutions – toward a sociology of cinema management. The Journal of Arts Management, Law, and Society. https://doi.org/10.1080/10632921.2025.2593379
50. Schatz, T. (2014). Film studies, cultural studies, and media industries studies. Media Industries Journal, 1(1).
51. Scognamillo, G. (1998). Türk sinema tarihi 1896-1997. Kabalcı Yayınevi. Türkiye Sinema Kurultayı Sonuç Bildirgesi. (2003). 40. Antalya Altın Portakal Film Festivali
52. Vitrinel, E. (2020). "Benim yerim"den "yok-yerler"e: İstanbul'da güncel seyir deneyimine dair salon-içi manzaralar. Sinecine, 11(2), 227–265.
53. Yavuz, S. (1994). Sinema salonları S.O.S. veriyor. Antrakt, (34), 22–26.
54. Yetim, M. (2026). Fon hangi perdeye aktarılacak? BirGün Gazetesi. https://www.birgun.net/haber/fon-hangi-perdeye-aktarilacak-724800