TARİHÎ METİNLERE TÜR DIŞINDAN BAKMAK: ŞİBAN HAN DİVANI’NDA SİYASAL SÖYLEM BAĞLAMINDA KİMLİK

Öz

Çağdaşı algılamada tarihî olana yönelik farkındalık, sosyal bilimlerin tabiatında saklı bir hususiyettir. Kimlik, meşruiyet, öteki ve ideoloji kodlarıyla örülmüş toplum dil ilişkisinin çözümlenmesi -burada kastedilen toplum dil bilimi değildir, o yalnız bir alt disiplin olarak çözümlemelere yardımcı olmaktadır- çağdaş Türk dünyasında temel adlandırma ve coğrafyalandırma meselelerine de dikkat çekecek neticelere ulaşmayı mümkün kılmaktadır. Bu çalışma, “Edebî türler ile dillik oluşum formalarının ötesinde inceleyecek ne var ve bu nasıl mümkün?” sorunsalı üzerine tasarlanmıştır. Tarihselliği sorgulamak kendi içinde çelişkiler ve sonuca ulaşmayı mümkün kılmayan boşluklar içerse de eş zamanlılık gösteren metinlerin mukayesesinde söz üreticisi ve algılatmak istediğinin tarihle karşılaştırılması, çeşitli sonuçları, en azından sözceleme düzeyinde ortaya çıkarmaktadır. Sözün dil misali mutlak görülebilir bilgi içermeyip kiplik değeri gibi iletişim ortamı gereksinimi ve öznellik içerdiği düşünüldüğünde, disiplinlerarası incelemenin sonucu olarak söylem araştırmalarından yararlanılan tarih çözümlemelerinin yalnız dil incelemelerine veri sağlamayacağı muhakkaktır. Söylem çözümlemesine yönelik tasarlanan bu çalışma doküman incelemesi esasıyla geliştirilmiş, araştırma dokümanı olaraksa Özbek hükümdarı Şiban Han’ın Divanı esas alınmıştır. Çalışma kapsamında işbu divanda edebî ürüne yansıyan siyasal söylem; aidiyet, meşruiyet ve ülke, iktidar ile ideoloji ve öteki kodlarıyla betimlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Söylem
• Kimlik
• Metin
• Şiban Han
• Çağatay Türkçesi

LOOKING BEYOND GENRE IN HISTORICAL TEXTS: IDENTITY IN THE CONTEXT OF POLITICAL DISCOURSE IN SHIBAN KHAN’S DIVAN

Öz

Awareness of the historical in perceiving the contemporary is a characteristic inherent in the nature of the social sciences. The analysis of the society-language relationship woven with codes of identity, legitimacy, otherness, and ideology, what is meant here is not sociolinguistics, which merely serves as a sub-discipline assisting in analyses, will enable reaching conclusions that draw attention to fundamental issues of naming and geographic designation in the contemporary Turkic world. This study has been designed around the question of "What is there to examine beyond literary genres and forms of linguistic expression, and how can such an examination be conducted?" Although questioning historicity contains contradictions and gaps that prevent reaching conclusions, in the comparison of synchronic texts, the comparison of the producer of discourse and what they wish to convey with history reveals various results at least at the level of enunciation. Given that discourse, like language itself, does not convey absolute and self-contained knowledge but entails subjectivity and dependence on the communicative context, as reflected in phenomena such as modality, it is evident that historical analyses drawing on discourse studies within an interdisciplinary framework can contribute data and insights extending beyond linguistic research alone.. This study has been developed on the basis of document analysis, and the research document is the divan of the Uzbek ruler Shiban Khan’s Divan. Within the scope of the study, it has been determined that the political discourse reflected in the literary works in this divan consists of codes of belonging, legitimacy, and territory, power, ideology, and otherness.

Anahtar Kelimeler

• Discourse
• Identity
• Text
• Shiban Khan
• Chagatai Turkish

Kaynakça

1. Arat, R. R. (1943). Gazi Zahirüddin Muhammed Babur Vekayi Babur’un hâtıratı cilt: I. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Arkonaç, S. (2012). Türkçe konuşmalarda inşa edilen kendilikler ve psikolojinin dilinden aykırı düşüşler. Sibel Arkonaç (Ed.), Söylem çalışmaları (s. 171-207). Nobel Akademik Yayıncılık.
3. Barth, F. (Der.) (2001). Etnik gruplar ve sınırları kültürel farklılığın toplumsal organizasyonu (Ayhan Kaya ve Seda Gürkan, Çev.). Bağlam Yayınları.
4. Bloom, H. (2020). Etkilenme endişesi bir şiir teorisi (3. bs.) (Ferit Burak Aydar, Çev.). Metis Eleştiri.
5. Boz, E. (2024). Söylemsel bir kimlik inşası: Çerkesler. Heretik Yayınları.
6. Çelik, H. ve Ekşi, H. (2008). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 27, 99-117.
7. Çoker, Ç. (2012). Bir cinayet, tehdit ve biz: Bir açıklayıcı repertuvar çalışması. Sibel Arkonaç (Ed.), Söylem çalışmaları (s. 33-58). Nobel Akademik Yayıncılık.
8. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2018). Keşfü’l- Hüdâ: Doğu Türkçesiyle yazılmış bir Kaside-i Bürde şerhi. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Dağıstanlıoğlu, B. E. (2025). Babür Vekayi üzerine bir söylem incelemesi Fergana. Karahan Kitabevi.
10. Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı (Günay Karaağaç, Çev.). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
11. Eraslan, K. (1990). Şibani Han’ın Bahru’l-Hüda adlı eseri. Türk Kültürü Araştırmaları XXVIII(1-2) [Prof. Dr. Muharrem Ergin'e Armağan], 103-177.
12. Foucault, M. (1999). Bilginin arkeolojisi (Veli Urhan, Çev.). Birey Yayıncılık.
13. Günay, D. (2013). Söylem çözümlemesi. Papatya Yayıncılık Eğitim.
14. İçöz, G. (2024). Siyasi nefret söylemi üzerine değer biçme kuramı temelli bir çözümleme: 2023 Cumhurbaşkanlığı ve milletvekilliği genel seçimi örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Karasoy, Y. (1998). Şiban Han divanı (inceleme-metin-dizin-tıpkıbasım). Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Karasoy, Y. (2021). Şiban Han Dîvânı’na farklı bakmak. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 1688-1697.
17. Kıran, Z. ve Kıran, A. (2013). Dilbilime giriş (dilbilgisinden dilbilime). Seçkin Yayıncılık.
18. Kocaoğlu, T. (1971). Şeybanî Han’ın hayatı sanatı ve divanının 117. gazele kadar transkripsiyonu. [Mezuniyet Tezi]. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
19. Korkut, E. (2017). Söz ve kimlik. Seçkin Yayıncılık.
20. Labov, W. (1982). Dilin, toplumsal bağlamı içinde incelenmesi (Veysel Kılıç, Çev.). Doğan Aksan (Ed.), Dilbilim seçkisi (günümüz dilbilimiyle ilgili yazılardan çeviriler) (s. 163-186). Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Mills, S. (2023). Foucault’yu anlamak - söylem ve iktidar (James Cem Yapıcıoğlu, Çev.). Fol.
22. Novikava, V. (2025). Postrealizm bakış açısıyla tarihi yeniden anlamak (Bernhard Schlink’in okuyucu romanı örneğinde) (Fatma Ataklı Saçak, Çev.). Sonnur Aktay (Ed.), Söylem kuram ve uygulamalar (s. 163-172). Nobel Akademik Yayıncılık.
23. Oktar, L. (2002). Gazete söyleminde ideolojik yapılar. S. Yağcıoğlu (Ed.), 1990 sonrası laik-antilaik çatışmasında farklı söylemler: Disiplinlerarası bir yaklaşım (s. 37-52). Dokuz Eylül Yayınları.
24. Oral Seyhan, T. (2004). Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh (giriş-metin-dizin-tıpkıbasım). Çağrı Yayınları.
25. Özsoy, S. ve Erk Emeksiz, Z. (Eds.) (2013). Genel dilbilim II (2. bs.). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
26. Öztin, D. (2022). Söz ve eylem: söylem çözümlemesi kavram - kuram - uygulama. Seçkin Yayıncılık.
27. Özüdoğru, M. (2016). Eleştirel söylemden eleştirel okumaya. Anı Yayıncılık.
28. Roux, J.-P. (2020). Türklerin tarihi Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 yıl (Lale Arslan Özcan ve Aykut Kazancıgil, Çev.). Dergâh Yayınları.
29. Sözen, E. (2017). Söylem - belirsizlik, mübadele, bilgi/güç ve refleksivite. Profil Kitap.
30. Thackston, W. M. (1993). Zahiruddin Muhammed Babur Mirza Bâburnâma part one Chagatay Turkish text with Abdul-Rahim Khankhanan’s Persian translation Turkish transcription Persian edition and English translation. Harvard University.
31. van Dijk, T. A. (1998). Ideology a multidisciplinary approach. Sage Publication.
32. van Dijk, T. A. (2009). Society and discourse: How social contexts influence text and talk. University Press.
33. White, H. (1987). The value of narrativity in the representation of reality. P. Rice & P. Waugh (Eds.) (2001), Modern literary theory (p. 265-272). Arnold.