Soylulaştırmanın planlı altyapısı: Türkiye’den örnekler ile “Yoksunlaştırma” Kavramı

Öz

Soylulaştırma, kent planlama süreçlerinde ekonomik, sosyal ve politik dinamiklerin etkisiyle şekillenen, mekânsal ve toplumsal dönüşümlerin bütüncül bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Ruth Glass’ın 1964 yılında ortaya koyduğu bu kavram, genellikle düşük gelir gruplarının yaşadığı kent alanlarının yeniden yapılandırılarak, orta ve üst gelir gruplarının kullanımına uygun hale getirilmesini ifade eder. Bu süreç, sadece fiziksel dönüşümle sınırlı kalmayıp, sosyal dokunun dönüşümünü ve alt gelir gruplarının yerinden edilmesini de beraberinde getirmektedir. Bu çalışma, soylulaştırma sürecinin özellikle “gerileme” ve “inceltme” olarak tanımlanan erken aşamalarında ortaya çıkan “yoksunlaştırma” olgusu üzerine odaklanmaktadır. Yoksunlaştırma, merkezi ve yerel yönetimlerin müdahaleleri, rant temelli politikalar ve toplumsal ötekileştirme pratikleri aracılığıyla dezavantajlı grupların ekonomik, sosyal ve kültürel alanlardan dışlanmasıdır. Çalışmada, kentsel dönüşüm geçirmiş veya bu süreci yaşaması öngörülen, kentsel kimlik ve sosyo-ekonomik açıcan çeşitlilik gösterebilecek beş mahallede uzmanlara yönelik anketler yapılmış ve yoksunlaştırma ile soylulaştırma arasındaki ilişki analiz edilmiştir. Bulgular, planlama politikalarının bu süreci hızlandırıcı rol oynadığını göstermekte, kamusal yeşil alanların korunması, sosyal alanlara eşit erişimin sağlanması ve yerinden edilmelerin sosyal adalet çerçevesinde düzenlenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu doğrultuda, daha kapsayıcı ve adil bir kentsel planlama anlayışının gerekliliği vurgulanmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Yoksunlaştırma
• Soylulaştırma
• Planlı Soylulaştırma
• Türkiye.

The planned infrastructure of gentrification: the concept of “Deprivation” with examples from Türkiye

Öz

Gentrification is considered an integral component of spatial and social transformations shaped by economic, social, and political dynamics within urban planning processes. First introduced by Ruth Glass in 1964, the term refers to the restructuring of urban areas traditionally inhabited by low-income groups to make them suitable for middle- and upper-income populations. This process extends beyond physical transformation, leading to the reconfiguration of social fabric and the displacement of disadvantaged communities. This study focuses on the concept of “dispossession,” which emerges particularly during the early stages of gentrification, known as “decline” and “thinning.” Dispossession refers to the exclusion of marginalized groups from economic, social, and cultural spaces through planned or unplanned interventions by central and local governments, profit-driven policies, and practices of social othering. The study analyses the relationship between gentrification and dispossession through surveys conducted with experts in five neighbourhoods that have undergone or are expected to undergo urban transformation. Findings indicate that spatial planning policies play an accelerating role in this process. The study concludes that public green spaces should be preserved, social spaces should be made equally accessible, and displacement processes should be regulated within the framework of social justice. Accordingly, the necessity of adopting a more inclusive and equitable urban planning approach is emphasized.

Kaynakça

1. Aktay, Y. & Kızılkaya, A. (2014). Hepimiz ötekiyiz Türkiye’de kimlikler ve algılar. Ankara: Tezkire Yayınları.
2. Arar, Y. B. & Bilgin, N. (2009). Gazete haber başlıklarında öteki'nin inşası. Kültür ve İletişim, 12(24), 133-158.
3. Arslan, A. S. & Çakır, B. (2021). Soylulaştırmanın güncel dinamiklerinin bir analizi: Serinyol/Antakya örneğinde "Öğrencileştirme" süreci ve etkileri. Planlama, 31(3):546–561.
4. Atik, M. (2014). Kentsel yaşam kalitesi ve kent kimliği bağlamında İstanbul’daki yenileme uygulamaları üzerine bir değerlendirme; Sulukule örneği. [Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi]. Bahçeşehir Üniversitesi.
5. Başgül, E. (2018). Statüsüz toplumsallaşma: sosyal dışlanma ve tüketim ilişkisi üzerine Antalya Zeytinköy örneği. [Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi.
6. Başyazıcı, B. (2012). Cihangir’de soylulaştırma sürecinin semtin ticari kimliği üzerine etkileri. İdealkent, 198-219.
7. Bektaş, L. (2013). Kent mekânının dönüşümü ve yabancılaşma: Kente belgeseller üzerinden bakış. [Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi]. Marmara Üniversitesi. Bilgin, N. (2007). Kimlik inşası. İzmir: Aşina Kitaplar.
8. Bostan, M. H. (2002). XV-XVI. Asırlarda Trabzon sancağında sosyal ve iktisadî hayat. Türk Tarih Kurumu.

9. Bozkaya, M. & Sipahi, E. B. (2020). Kentsel dönüşümün güvenlik algısı üzerindeki etkileri: Ankara Gültepe Mahallesi (Çin Çin) örneği. Global Ecological Security, (s. 125-147). Ankara.
10. Çeker, A. & Belge, R. (2015). İstanbul’da kentsel dönüşüm kapsamında gerçekleşen bir olgu: Soylulaştırma. Türk Coğrafya Dergisi, 65, 77-86.
11. Erkal, P. & Bektaş, M. (2025). Kırık Camlar Teorisi üzerine bibliyometrik analiz. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi (71), 203-211. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.1682102
12. Ergun, C. (2008). Kentsel Dönüşüm ve Sulukule Çocuk Atölyesi. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 2(3), 255-260
13. Erkan, N. E. & Altıntaş, S. (2018). Soylulaştırmanın gündelik hayattaki görünümleri: Balat’ın mekânsal ve sosyal dönüşümü. İdealkent, 9(23), 292-335.
14. Erman, T. (2016). Mış gibi site” Ankara’da bir TOKİ-gecekondu dönüşüm hikâyesi. İstanbul: İletişim.
15. George, D. (2011). SPSS for windows step by step: A simple study guide and reference, 17.0 update, 10/e. Pearson Education India.
16. Giritlioğlu, P. P. (2023) Kentin Hukuku. Nobel Akademik Yayıncılık.
17. Güçlü, S. (2021). Yörük kışlağından kırsala, kırsaldan kentsele: Döşemealtı’nda sosyal değişme ve kırsal soylulaştırma. Sosyolojik Bağlam Dergisi, 2 (2) 75-93.
18. Gülpınar Sekban, D. Ü., Demirci, Ö. & Uzunali, A. (2019). Tarihi kentsel alanların korunmasında yayalaştırma çözümü, Trabzon Arafilboyu örneği. The Journal of International Social Research, 477-486.
19. Güneş, S. (2014). Kentsel dönüşümde kentsel haklar ve soylulaştırma, İstanbul Şerifali Çiftliği bölgesi imar iskân evlerinde yapılan niteliksel bir araştırma. [Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi.
20. Güzey, Ö. (2009). Sulukule de Kentsel Dönüşüm Devlet Eliyle Soylulaştırma. Mimarlık, 346, 73-80.
21. Hacıfettahoğlu, İ. (2001). Öncesi ve sonrası ile Trabzon'un fethi. Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları.
22. Kayalar, A. (2009). Soylulaştırma projelerinin çift yönlü simetrik model kavramları çerçevesinde değerlendirilmesi: Sulukule ve Fener-Balat örnekleri. [Yayımlanmış Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
23. Keski, E., Çetin, G. & Dinçer, M. Z. (2020). Turistik soylulaştırma. International Travel And Tourism Dynamics: Overtouris, (s. 302-307). Ankara.
24. Knox, P. L. & McCarthy, L. (2012). Urbanization: an introduction to urban geography (3rd Ed.). New York: Pearson New York.
25. Kurtuluş, H. (2005). İstanbul'da kentsel ayrışma: mekânsal dönüşümde farklı boyutlar. İstanbul: Bağlam.
26. Lees, L. (2003). Policy (re) turns: Gentrification research and urban policy–urban policy and gentrification research. Environment and Planning A, 35(4), 571-574. Lees, L., Slater, T. & Wyly, E. (2008). Gentrification. London: Routledge.
27. Ley, D. (1994). Gentrification and the politics of the new middle class. Environment and Planning D: Society and Space, 12 (1), 53-74.
28. Ley, D. (2003). Artists, aestheticisation and the field of gentrification. Urban Studies, 40 (12), 2527–2544.
29. Öksüz, M. (2004). 1746-1789 tarihleri arasında Trabzon`da sosyal ve ekonomik hayat. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Özsüer, E. (2018). Türkiye ve Yunanistan örneğinde din ve milliyetçilik algısının ‘Öteki’ üzerinden inşası. V. International Symposium on History Education, (s. 258- 271).
31. Polat, F. Ç. & Kaya, E. (2017). Bir ötekileştirme pratiği: Türkiye’de yaşayan Suriyelilere yönelik tutumlar. Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1), 38-48.
32. Schubert, D. (1996). Yenileme ya da onarma: Kentleri modernleştirmede madalyonun iki yüzü. Defter Dergisi, 9, 59-82.
33. Sipahi, S. & Tavşan, C. (2019). Kentsel dönüşümde sürdürülebilirlik: Trabzon Çömlekçi mahallesi örneği. Online Journal of Art and Design, 7(4), 94-103.
34. Slater, T. (2006). The eviction of critical perspectives from gentrification research. International journal of urban and regional research, 30(4), 737-757.
35. Smith, N. (1987). Gentrification and the Rent Gap. Annals of the Association of American Geographers, 77(3), 462–465. https://doi.org/10.1111/j.1467- 8306.1987.tb00171.x
36. Smith, N. (1996). The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City. London: Routledge.
37. Smith, N. (2006). Yeni küresellik, yeni şehircilik: küresel kentsel strateji olarak soylulaştırma, (Çev: İ. Urkun-Bowe ve İ. Gündoğdu). Planlama Dergisi, 2, 13-27.
38. Somel, İ. (2011). Çömlekçi’ye kar yağıyordu. İstanbul: Heyamola Yayınları.
39. Soytemel, E. & Şen, B. (2016). İstanbul’da soylulaştırma: orta sınıfın sosyal ağları ve mekân yaratma stratejileri: Gentrification in İstanbul: middle classes, their networks and place making strategies. In E. Bora, N. Zorlu ve S. Ateş (Eds.), İstanbul Kimin Şehri? Kültür, Tasarım, Seyirlik ve Sermaye.
40. Şahin, B. (2014). Türkiye’de soylulaştırma ve kentin biyopolitik çehresi. Maltepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi, 52-69.
41. Şeker, O. (2020). Sulukulu’de soylulaşma ve etkisiyle başlayan yabancılaşma. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 4(2), 10-25.
42. Şen, B. (2006). Kentsel gerilemeyi aşmada çelişkili bir süreç olarak soylulaştırma: Galata örneği. (Doktora tezi). Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi: 184198.
43. Şişmanyazıcı, B. (2009). Tarihi kentsel alanlarda toplumsal ve mekansal yeniden yapılanma sürecinde yaşanan değişim: Fener-balat Örneği. [Yayımlanmış Yüksek Lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
44. Tallon, A. (2010). Gentrification in UK. London: Routledge.
45. Tuncer, T. & İslam, T. (2017). Yeni bir soylulaştırma formu olarak öğrencileştirme (Studentification): Bosna-Hersek Mahallesi’nde (Konya) değişen mahalle içi dinamikler. Planlama, 27(3), 303-313.
46. Turan, İ., Şimşek, Ü. & Aslan, H. (2015). Eğitim araştırmalarında likert ölçeği ve likert-tipi soruların kullanımı ve analizi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 186-203.
47. Url-1. (2025, Ocak 22) https://www.facebook.com/groups/108079095946806/posts/8719340078153955/
48. Url-2. (2025, Ocak 22) https://www.sabah.com.tr/trabzon/2021/09/25/trabzoncomlekci-mahallesinde-1-yilda-2-muhtar-hayatini-kaybetti
49. Url-3. (2025, Ocak 22) https://www.tokihaber.com.tr/haberler/trabzonda-comlekcimahallesinin-cehresi-degisti/
50. Url-4. (2025, Ocak 22) https://yesilgazete.org/sulukuleye-12-yil-gec-gelen-adalet/
51. Url-5. (2025, Ocak 23) https://www.facebook.com/photo.php?fbid=992897117455043&id=1879130012867 96&set=a.187933864618043
52. Url-6. (2025, Ocak 24) https://karadenizmanset.com/haber/421/faroz-ve-arafilboyusandiga-gidiyor.html
53. Url-7. (2025, Ocak 24) https://denizirvinewordpresscom.wordpress.com/2016/01/12/the-lost-story-ofcincin/
54. Url-8. (2025, Ocak 24) https://x.com/Antalya07_/status/1261237628537581568/photo/1
55. Url-9. (2025, Ocak 24) https://www.trthaber.com/haber/turkiye/antalyadahelikopter-destekli-uyusturucu-operasyonu-385439.html
56. Uysal, Ü. E. (2006). Soylulaștırma kuramlarının İstanbul’da uygulanabilirliği: Cihangir örneği. Planlama, 2, 77-92.
57. Uzgören, G. & Türkün, A. (2018). Airbnb’nin soylulaşma sürecine etkisi: Kadıköy Rasimpaşa Mahallesi örneği. Planlama Dergisi, 154-170.
58. Uzun, C. N. (2003). The impact of urban renewal and gentrification on urban fabric: three cases in Turkey. Tijdschrift voor economische en sociale geografie, 94(3), 363- 375.
59. Uzun, C. N., (2006). İstanbul’da seçkinleştirme (gentrification): Örnekler ve seçkinleştirme (gentrification) kuramları çerçevesinde bir değerlendirme. (pp.31- 42), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
60. Yıldırım, A. F. (2019). Günlük yaşamda farklılıkları ötekileştirme üzerine sosyolojik bir araştırma. [Yayımlanmış Doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi.
61. Yılmaz Bilecen, M. (2019). Taşrada soylulaştırma: Sivas İşhanı Köyü-Eğri Köprü Mahallesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 162-179.
62. Yılmaz, H. (2010). Biz” lik,“Öteki” lik ve ayrımcılık: kamuoyundaki algılar ve eğilimler. İstanbul: Açık Toplum Vakfı ve Boğaziçi Üniversitesi Yayını.
63. Yalçıntan, M. & Çavuşoğlu, E. (2011). Sulukule'den arda kalan: Yenileme sürecinin öğretileri ve yenilikçi muhalefet pratikleri. Toplumbilim Dergisi.
64. Yayla, O. T. (2015). Dijitalleşme çağında eşitsizlik ve ayrımcılık. Liberal Düşünce Dergisi, 43-53.