Yoksullukla Mücadele Kapsamında Muhtarların Sosyal Yardım Süreçlerindeki Rolü

Öz

Bu araştırma, Türkiye’de yoksullukla mücadelede mahalle muhtarlarının sosyal yardım süreçlerindeki rollerini çok boyutlu bir perspektiften incelemektedir. Yoksulluk; ekonomik yoksunluğun ötesinde sosyal dışlanma, fırsat eşitsizliği ve hizmetlere erişimdeki güçlüklerle şekillenen bir olgu olarak ele alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı ve fenomenolojik desen kullanılmış; farklı sosyoekonomik özelliklere sahip 18 mahalle muhtarıyla yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş ve veriler tematik analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulgular, muhtarların yalnızca yönetsel aracılar olmadığını; yoksulluğun tespiti, ihtiyaç sahiplerine ulaşma, kurumlarla köprü kurma, istihdam olanaklarına yönlendirme ve toplumsal dayanışmayı örgütleme gibi geniş rollere sahip olduklarını göstermektedir. Gıda, giyim, nakit, ısınma ve eğitim destekleri muhtarlar aracılığıyla ihtiyaç sahiplerine ulaştırılmakta; bu durum muhtarların yerel düzeyde sosyal hizmetin uygulanabilirliğini artıran temel aktörler olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte yardım miktarlarının yetersizliği, yasal düzenlemelerin bağlamsal ihtiyaçları karşılamaması ve gerçek ihtiyaç sahiplerinin tespitindeki güçlükler önemli yapısal sınırlılıklar olarak öne çıkmaktadır. Araştırma, muhtarların sosyal hizmet sistemiyle daha bütüncül biçimde entegre edilmesinin, yerel düzeyde daha adil, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir yoksullukla mücadele politikasına katkı sağlayacağını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yoksulluk
• Muhtar
• Sosyal Yardım
• Yerel Yönetim

Kaynakça

1. Adato, M. & Hoddinott, J. (Ed.) (2010). Conditional cash transfers in Latin America. International Food Policy Research Institute. https://hdl.handle.net/10568/152032
2. Aktan, C. C. (2002). Yoksullukla Mücadele Stratejileri. Hak-İş Konfederasyonu Yayınları.
3. Arıkboğa, E. (2018). Mahalle muhtarlığı ve muhtarlık-belediye ilişkileri. Yerel yönetimler ve iyi yönetişim içinde (s. 21–35). Argüden Yönetişim Akademi Yayınları.
4. Atatanır, H., & Karataş, K. (2020). Hak temelli yaklaşım bağlamında sivil toplumörgütlerinin sosyal yardımları: Ankara ve İstanbul örnekleri. Sosyal PolitikaÇalışmaları Dergisi, 20(48), 715–757. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.585737
5. Atkinson, A. B. (2019). Measuring poverty around the world. Princeton University Press.
6. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024). Faaliyet raporu 2024. https://www.aile.gov.tr/media/159025/faaliyet-raporu-2024.pdf
7. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2025). Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları. https://www.aile.gov.tr/sygm/genel-mudurluk/sosyal-yardimlasma-ve-dayanisma- vakiflari/
8. Bilgin, K. U., Ömürgönülşen, U., Öktem, K., Gündüzöz, İ., Sadioğlu, U., & Urhan, V. F. (2013). Mevcut durum ve beklentiler açısından mahalle yönetimi. içinde Y. Bulut, V. Eren, S. Karakaya, & A. Aydın (Eds.), Kuramdan uygulamaya yerel yönetimler ve kentsel politikalar (pp. 289–304). Pegem Akademi.

9. Booth, C. (1892). Life and labour of the people in London. Macmillan.
10. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
11. Buğra, A., & Keyder, Ç. (2006). The Turkish welfare regime in transformation. Journal of European Social Policy, 16(3), 211–228. https://doi.org/10.1177/0958928706065593
12. Creswell, J. W. (2014). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitelaraştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Siyasal Yayınevi.
13. Coşgun, Ş. N., & Erdayı, A. U. (2023). Türkiye’de işsizlik ve sosyal dışlanma ilişkisi: Yozgat ilinde bir alan araştırması. Alanya Akademik Bakış, 7(1), 581–598. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1224625
14. Çoğurcu, C. (2010). Stratejik planlama, stratejik yönetim ve SYDGM’de sosyal yardım politikaları. Yardım ve Dayanışma Dergisi, 1(2), 7–32.
15. Daşlı, Y. (2018). Yoksullukla mücadele aracı olarak sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları. Cumhuriyet Üniversitesi İİBF Dergisi, 19(2), 525–542.
16. Demirel, B. (2023). Sosyal yardım politikalarının genel görünümü. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 9(75), 4575–4582. http://dx.doi.org/10.29228/smryj.71615
17. Durmaz, D., Canbulut, T., & Artan, T. (2021). Mahalle muhtarlığı ile sosyal hizmet arasındaki ilişki: Yeni kamu yönetimi ilkeleri bağlamında müşterek olmak mümkün mü?. Çağdaş Yerel Yönetimler, 30(3), 113–141.
18. Esping-Andersen, G. (1990). The three worlds of welfare capitalism. Princeton University Press.
19. Esping-Andersen, G. (1999). Social foundations of post-industrial economies. Oxford University Press.
20. Glaser, B. (1978). Theoretical sensitivity. The Sociology Press.
21. Güneş, M. (2012). Yoksullukla mücadelede sosyal yardımların bir kamu yönetimi politikası olarak sürdürülebilirliği. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12(24), 149–184.
22. İnak, A., & Kesgin, B. (2023). Çalışan yoksulların sosyal destek sistemleri. Dicle Üniversitesi İİBF Dergisi, 13(25), 283–305. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1240380
23. International Federation of Social Workers (IFSW). (2022). Global definition of social work. https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work
24. Kahraman, N. (2020). Mahalle muhtarlığının sosyal devlet kapsamında yeniden düzenlenmesi. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 1(3), 69–86.
25. Kavruk, H. (2018). Mahalle yerleşimi ve yönetimi. Nobel Kitabevi.
26. Kavruk, H. (2024). Kırsal ve kentsel alanda mahalle: köylerde, kent ve kasabalarda, büyükşehirlerde mahalle kavramı. SDE Akademi, 4(1), 121–147. https://doi.org/10.58375/sde.1423178
27. Kesgin, B. (2014). Kamu sosyal politikalarında sosyal yardım (2. baskı). Açılım Kitap.
28. Kızıler, N. (2017). Türkiye’de yoksullukla mücadele ve sosyal transfer harcamaları. Journal of Life Economics, 4(1), 77-100.
29. Lewis, O. (1966). The culture of poverty. Scientific American, 215(4), 19–25. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1066-19
30. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
31. Marks, G. N. (2005). Income poverty, subjective poverty and financial stress. Melbourne Institute of Applied Economic and Social Research.
32. McCartan, C., Morrison, A., Bunting, L., Davidson, G., & McIlroy, J. (2018). Stripping the wallpaper of practice. Social Sciences, 7(10), 193. https://doi.org/10.3390/socsci7100193
33. Midgley, J. (2014). Social development: Theory and practice. Sage.
34. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis. Sage.
35. Öksüzoğlu, A. (2023). Muhtarların sosyal yardımların ulaştırılmasındaki rolü. Sosyal Sağlık Dergisi, 3(2), 118 137.
36. Ömürgönülşen, U., Öktem, M. K., & Sadioğlu, U. (2018). Yeni Büyükşehir Yasaları sonrasında Türkiye’de mahalle yönetimi. içinde K. U. Bilgin & İ. Gündüzöz (Eds.), Türkiye’de mahalle yönetimi araştırmaları (ss. 125–296). T.C. İçişleri Bakanlığı Yayınları.
37. Öylü, G. (2023). Türkiye'de yoksulluğun kuşaklararası aktarımı [Yüksek lisans tezi]. YÖK Tez Merkezi.
38. Payne, M. (2021). Modern social work theory (5th ed.). Oxford University Press.
39. Putnam, R. D., Leonardi, R., & Nanetti, R. Y. (1993). Making democracy work. Princeton University Press.
40. Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
41. Spicker, P. (2013). Social policy: Theory and practice (3rd ed.). Policy Press.
42. Standing, G. (2011). The precariat: The new dangerous class. Bloomsbury.
43. Şahin, K. (2023). Türkiye’de yoksullukla mücadelede sosyal yardımların rolü. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 4(1), 71–103. https://doi.org/10.58658/kaypod.1193400
44. Taş, Y., & Özcan, S. (2012). Türkiye’de ve dünyada yoksulluk üzerine bir araştırma. International Conference on Eurasian Economies, 423–430.
45. Taşağal, D., & Karataş, K. (2025). Sosyal yardımlardan faydalanan kadınların yoksulluk deneyimleri ve mücadele stratejileri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 36(3), 365– 396. https://doi.org/10.33417/tsh.1566042
46. Tekindal, M. (2018). Türkiye’de sosyal yardımların yapısal işlevsel yaklaşıma göre analizi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(2), 335–362.
47. Temiz, H. E. (2008). Dünyada kronik yoksulluk ve önleme stratejileri. Çalışma ve Toplum, 17, 61–100.
48. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). Yoksulluk ve yaşam koşulları istatistikleri 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yoksulluk-ve-Yasam-Kosullari-Istatistikleri-2024 53714
49. Thompson, N. (2016). Anti-Discriminatory practice: Equality, diversity and social justice. Bloomsbury Publishing. https://doi.org/10.1007/978-1-137-58666-7_2
50. Townsend, P. (1979). Poverty in the United Kingdom: A survey of household resources and standards of living. University of California Press.
51. Tuncay, T., & Tekin, H. H. (2021). Sosyal hizmet mesleğinin ABC’si. Nika Yayıncılık.
52. UNDP. (2024). 2024 Küresel Çok Boyutlu Yoksulluk Endeksi (ÇBYE). https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/2024-kuresel-cok-boyutlu-yoksulluk- endeksi-cbye
53. UNDP & OPHI. (2025). Global Multidimensional Poverty Index 2025. https://hdr.undp.org/content/2025-global-multidimensional-poverty-index-mpi
54. Zastrow, C., & Kirst-Ashman, K. K. (2019). Understanding human behavior and the social environment (11th ed.). Cengage Learning.