Kırılgan Kentler: Neoliberal Kentleşme Politikalarının İklim Değişikliğine Etkisi

Öz

Bu çalışma, 1980 sonrası küresel ölçekte egemen hale gelen neoliberal kentleşme politikalarının kentleri iklim değişikliği karşısında nasıl daha kırılgan kıldığını incelemektedir. Derleme niteliğindeki çalışma, neoliberal kentleşme ile iklim kırılganlığı arasındaki ilişkiyi eleştirel beşerî coğrafya ve siyasal ekoloji literatürü çerçevesinde, Türkiye’deki yasal, kurumsal ve mekânsal uygulamalar üzerinden tartışmaktadır. Piyasa odaklı dönüşüm projeleri, kamusal alanların metalaşması ve merkezileşen yönetişim modelleri aracılığıyla üretilen eşitsiz gelişme süreçlerinin, kentlerin sel, sıcak hava dalgaları ve kuraklık gibi iklim şoklarına karşı direnç kapasitesini sistematik biçimde aşındırdığı savunulmaktadır. Neoliberal politikaların kentleri yalnızca fiziksel açıdan değil, aynı zamanda sosyal ve kurumsal düzeyde de kırılganlaştırdığı; bu nedenle iklim değişikliğinin etkilerini şiddetlendirdiği ve bu etkilerin toplumsal gruplar arasında adaletsiz biçimde dağıldığı ileri sürülmektedir. Çalışma, iklim savunmasızlığını üreten politik-ekonomik mekanizmaları, 6306 sayılı Afet Yasası, 6360 sayılı Büyükşehir Yasası, mega projeler ve kamu-özel ortaklığı modelleri gibi somut araçlar üzerinden görünür kılarak sosyo-ekolojik adalet tartışmalarına eleştirel bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberal kentleşme
• kırılganlık
• sosyo-ekolojik adalet
• iklim değişikliği.

Kaynakça

1. Acara, E. (2022). Türkiye’deki güncel ekolojik çelişkilerin kentsel kökenleri. İçinde Tamamlanmamış kentsel devrim: Günümüz Türkiye’sinde kent, kriz ve gündelik hayat. (Der. E. Acara ve M. Penpecioğlu) (ss. 97-116). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
2. Acara, E. ve Penpecioğlu, M. (2022). Giriş. İçinde Tamamlanmamış kentsel devrim: Günümüz Türkiye’sinde kent, kriz ve gündelik hayat. (Der. E. Acara ve M. Penpecioğlu) (ss. 1-18). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
3. Adger, W. N. (2006). Vulnerability. Global Environmental Change, 16(3), 268-281. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2006.02.006
4. Andreescu, V. ve Besel, K. (2013). Lewis Mumford and Jane Jacobs as precursors of New Urbanism: residents’ reaction to different urban visions. İçinde Back to the future New Urbanism and the rise of neotraditionalism in urban planning. (Ed. K. Besel ve V. Andreescu) (ss.15-28). University Press of America.
5. Anguelovski,I., Connolly, J.J.T., Pearsall, H., Shokry, G., Checker, M., Maantay, J., Gould, K., Lewis, T., Maroko, A. ve Roberts, J.T. (2019). Why green “climate gentrification” threatens poor and vulnerable populations. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 116(52), 26139-26143 https://doi.org/10.1073/pnas.1920490117
6. Balaban, O. (2012). The negative effects of construction boom on urban planning and environment in Türkiye: Unraveling the role of the public sector. Habitat International, 36(1), 26-35. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2011.05.003
7. Bayırbağ, M. K. ve Penpecioğlu, M. (2022). Kentsel kriz: Yabancılaşmanın yönetişiminin sınırları. İçinde Tamamlanmamış kentsel devrim: Günümüz Türkiye’sinde kent, kriz ve gündelik hayat. (Der. E. Acara ve M. Penpecioğlu) (ss. 21-42). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
8. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) (2004). Ulusal Çevre ve Kalkınma Programı (UNDP) Yayını.

9. Birpınar, M. E. (2021). İklim değişikliğiyle mücadelenin uluslararası, ulusal ve yerel boyutları. Şehir ve Toplum, 18, 7-20.
10. Brenner, N. ve Theodore, N. (2002). Cities and the geographies of “actually existing neoliberalism”. Antipode, 34(3), 349–379. https://doi.org/10.1111/1467-8330.00246
11. Brenner, N., ve Schmid, C. (2015). Towards a new epistemology of the urban. City, 19(2-3), 151-182. https://doi.org/10.1080/13604813.2015.1014712
12. Bulkeley, H., ve Betsill, M. (2005). Rethinking sustainable cities: Multilevel governance and the “urban” politics of climate change. Environmental Politics, 14(1), 42–63. https://doi.org/10.1080/0964401042000310178
13. Climate Change News (CCN). (2014). WWF: Wildlife populations down 50% in last 40 years. https://www.climatechangenews.com/2014/09/29/wildlife-populationshave-halved-in-40-years/
14. Çınar, T., (2000). Bahçekent modelinin düşünsel kökenleri ve kent bilime katkıları. Ankara Üniversitesi SBF Dergi, 55(1), 27-50. https://izlik.org/JA62WX98XE
15. Doğru, A. Ö., Sözen, S. ve Orhon, D. (2020). İstanbul’un Kuzey Ormanları’ndaki kayıplar ve etkileri. https://sarkac.org/2020/11/istanbulun-kuzey-ormanlarindakikayiplar-ve-etkileri/
16. Doğru, B. (2021). İklim krizi veya “adaletin bu mu dünya?”. Şehir ve Toplum, 18, 29-36.
17. Doxiadis, C. (1969). Ecumenopolis: Tomorrow’s city. http://www.doxiadis.org/Downloads/ecumenopolis%20tommorow%27s%20city.pdf
18. EC. (2013). Adaptation strategies for European cities final report. European Commission, Directorate General for Climate Action.
19. Ekinci, E. (2025). İklim değişikliği ve yerel yönetimler: Kentsel uyum ve azaltım. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 11(1), 15-36. https://doi.org/10.46849/guiibd.1661524
20. EPA (2022). Fast facts on transportation greenhouse gas emissions. https://www.epa.gov/greenvehicles/fast-facts-transportation-greenhouse-gasemissions
21. Erensü, S. ve Karaman, O. (2017). The work of a few trees: Gezi, politics and space. Int J Urban Regional, 41, 19-36. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12387
22. Genç, F. N. (2007). Türkiye’de kentleşme ve doğal afet riskleri ile ilişkisi. (ss. 349- 358). TMMOB Afet Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Ankara.
23. Giritlioğlu, P. P. (2024). İstilacı kentleşme ve çevresel etkileri: İstanbul örneği. Mimarist, 79, 36-45
24. Gould, K., ve Lewis, T. (2016). Green gentrification: Urban sustainability and the struggle for environmental justice. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315687322
25. Göksoy Sevinçli, B. ve Bayrakçı, E. (2024). Kentsel altyapının iklim değişikliğine karşı dirençli hale getirilmesinde yeşil altyapı çözümleri. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 7(4), 1001-1014. https://doi.org/10.33712/mana.1568465
26. Grant, J. (2006). Planning the good community: New Urbanism in planning and practice. https://www.researchgate.net/publication/283326797_Planning_the_good_communit y_New_urbanism_in_theory_and_practice
27. Güzey, Ö. (2009). Sulukule’de kentsel dönüşüm: Devlet eliyle soylulaştırma. Mimarlık, 346, 73-80.
28. Habitat International Coalition (HIC). (Tarihsiz). Forests and lakes destroyed for Istanbul’s 3rd airport. https://hic-net.org/forests-and-lakes-destroyed-for-istanbuls3rd-airport/ Hackworth, J. ve Smith, N. (2001). The changing state of gentrification. Tijdschrift voor economische en sociale geografie, 92(4), 464-477. https://doi.org/10.1111/1467-9663.00172
29. Harvey, D. (1985). Consciousness and the urban experience: Studies in the history and theory of capitalist urbanization. Johns Hopkins University.
30. Harvey, D. (1989). From managerialism to entrepreneurialism: The transformation in urban governance in late capitalism. Geografiska Annaler. Series B, Human Geography, 71(1), 3–17. https://doi.org/10.2307/490503
31. Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford University Press.
32. Harvey, D. (2012). Postmodernliğin durumu. (Çev. S. Savran). Metis Yayınları.
33. Harvey, D. (2013). Asi şehirler. (Çev. A. D. Temiz). Metis Yayınları.
34. Hırlak Çam, F. ve Bilgili, A. (2025). İklim değişikliğinden iklim adaletine yerel yönetimlerin rolü. Troyacademy, 10(1), 55-69. https://doi.org/10.31454/troyacademy.1591237
35. Howard, E. (2010). To-morrow: a peaceful path to real reform. Cambridge University Press.
36. IPCC (2016). Publication and data reports. http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml
37. IPCC (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of working group II to the sixth assessment report of the intergovernmental panel on climate change (Eds. H.O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844
38. IPCC (2023). AR6 synthesis report: Climate change 2023. https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/
39. İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı (İİDEP). (2022). İklim Senaryoları. chromeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cevre.ibb.istanbul/wpcontent/uploads/2022/05/Iklim_Senaryolari_Raporu.pdf
40. Jacobs, J. (2017). Büyük Amerikan şehirlerinin ölümü ve yaşamı (B. Doğan, Çev.). Metis Yayınları.
41. Kaya, Y. (2018). İklim değişikliğine karşı kentsel kırılganlık: İstanbul için bir değerlendirme. International Journal of Social Inquiry, 11(2), 219-257. https://izlik.org/JA56UL89XH
42. Keleş, R. (2007). Kente karşı suç. Dosya, 06: Kent ve Suç, 45-46. TMMOB Ankara Şubesi.
43. Keleş, R. (2014). Kentsel politika ve planlama. İmge Kitabevi.
44. Keleş, R. ve Mengi, A. (2017). Kent hukuku. İmge Kitabevi.
45. Kırlangıç, Ö. ve Yalçıntan, M. C. (2023). 2000 sonrası Türkiye mekân siyasetinde “başka türlü” mimarlık ve planlama pratikleri. Mimarist, 77, 89-96.
46. Klein, N. (2014). This changes everything: Capitalism vs. the climate. Simon & Schuster.
47. Kotharkar, R., Ramesh, A. ve Bagade, A. (2018). Urban heat island studies in South Asia: A critical review. Urban Climate, 24, 1011-1026. https://doi.org/10.1016/j.uclim.2017.12.006
48. Köksal, T. G. (2024). İstanbul’un mega projelerle imtihanı. Mimarist, 79, 60-63.
49. Köseoğlu, F. G., ve Özdemir Sönmez, N. (2022). Fikirtepe kentsel dönüşüm projesi kente karşı işlenmiş bir suç mudur? İdealkent, 13(37), 1963-1980. https://doi.org/10.31198/idealkent.1134298
50. Kuyucu, T. (2018). Türkiye’de kentsel dönüşümün dönüşümü: Hukuki ve kurumsal çatışmalar üzerinden bir açıklama denemesi. İdealkent, 9(24), 364-386. https://doi.org/10.31198/idealkent.447526
51. Lees, L. (2008). Gentrification and social mixing: Towards an inclusive urban renaissance? Urban Studies, 45(12), 2449-2470. https://doi.org/10.1177/0042098008097099
52. Malm, A. (2013). The origins of fossil capital: From water to steam in the British cotton industry. Historical Materialism, 21(1), 15-68.
53. Malm, A. (2014). Fossil capital: The rise of steam power and the roots of global warming. Verso.
54. Mavi, İ. (2025). Kentsel dönüşüm ve yerel direnç hareketleri: Türkiye’de yeni kentleşme pratikleri. İçinde Kentleşme, çevre ve göç politikaları. (Ed. V. Turan) (ss. 1-22). Özgür Yayınları.
55. McHarg, I. L. (1969). Design with nature. Natural History Press.
56. Meenakshi, A. (2011). Neighborhood unit and its conceptualization in the contemporary urban context. Institute of Town Planners India Journal, 8(3), 81-87.
57. Mengi, A. (2007). Kente karşı suç-imar suçu. Dosya, 06: Kent ve Suç, 47-49. TMMOB Ankara Şubesi.
58. MİMDAP (2015). Kuzey Ormanları Savunması’ndan 3. Havalimanı raporu: Kurtarmak için geç değil! https://mimdap.org/haberler/kuzey-ormanlarysavunmasyndan-3-havalimany-raporu-kurtarmak-icin-gec-dedhil/
59. Mumford, L. (2007). Tarih boyunca kent: Kökenleri, geçirdiği dönüşümler ve geleceği. Ayrıntı Yayınları.
60. Oke, T. R. (1982). The energetic basis of the urban heat island. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 108(455), 1-24. https://doi.org/10.1002/qj.49710845502
61. OXFAM (2020). Oxfam media briefing, confronting carbon inequality, putting climate justice at the heart of the COVID-19 recovery. https://policypractice.oxfam.org/resources/confronting-carbon-inequality-putting-climate-justiceat-the-heart-of-the-covid-621052/
62. Öktem Ünsal, B. ve Türkün, A. (2013). Neoliberal kentsel dönüşüm kentsel alanlarda sınıfsal tahliye, yoksullaşma ve mülksüzleşme. İçinde Mülk mahal insan (Der. A. Türkün) (ss. 17-42). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
63. Özan, Ö. (2025). Türkiye’nin iklim değişikliği politikalarının Avrupalılaşması. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35(1), 1-16. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1495646
64. Özer, Y. E. (2017). İklim değişikliği yönetişimindeki aktörlerin analizi ve Türkiye. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(4), 833-851. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2017433411
65. Öztürk Miroğlu, F. S., ve Oktik, N. (2025). Kentsel dönüşümün toplumsal tabakalaşma ve sınıfsal ayrışmaya etkisi: Türkiye’den alan araştırmaları üzerinden bir değerlendirme. Anasay, 32, 363-372. https://izlik.org/JA29NJ45DZ
66. Öztürk, D. (2024). İstanbul’un “mega” dönüşümünü haritalamak. Mimarist, 79, 70- 73.
67. Pasta, F. (2022). Fikirtepe in limbo: urban transformation, cross-border migration, and re-peripheralization in Istanbul. İç. Embodying Peripheries (Eds. G. Forte ve G.K. Hwa) (ss. 170-199). UC Berkeley Global Urban Humanities Initiative, Florence University Press.
68. Peck, J. ve Tickell, A. (2002). Neoliberalizing space. Antipode, 34(3), 380-404. https://doi.org/10.1111/1467-8330.00247
69. Pelling, M. (2003). The vulnerability of cities: Natural disasters and social resilience. EARTHSCAN Publications Ltd.
70. Perry, C. A. (2016). The neighborhood unit from the regional plan of New York and its environs (1929). İçinde The city reader (Eds. R. T. LeGates ve F. Stout) (ss. 563- 575). Taylor & Francis Group.
71. Schindler, S. (2022). Güneyli Şehircilik Paradigmasına Doğru. İç. Tamamlanmamış kentsel devrim: Günümüz Türkiye’sinde kent, kriz ve gündelik hayat (Der. E. Acara ve M. Penpecioğlu) (ss. 43-70). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
72. SLoCaT (2018). Transport and climate change global status report 2018. https://www.slocat.net/wp-content/uploads/legacy/slocat_transport-and-climatechange-2018-high-res.pdf
73. Şengül, H. T. (2017). Türkiye’nin yerel yönetim deneyimi. İçinde Kent sosyolojisi (Ed. F. Güneş) (ss. 269-292). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
74. Tok, E. ve Oğuz, M. (2013). Manifestations of neoliberal urbanisation: The case of Sulukule/Istanbul. Planlama, 23(2), 57-66. https://doi.org/10.5505/planlama.2013.65265
75. Tuğaç, Ç. (2014). İklim güvenliği kapsamında su kaynaklarının yönetimi. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 23(3), 1-30.
76. Tuğaç, Ç. (2019). Kentsel dirençlilik perspektifinden yerel yönetimlerin görevleri ve sorumlulukları. İdealkent, 28(10), 984-1019. https://doi.org/10.31198/idealkent.634144
77. Türkün, A. ve Aslan, Ş. (2013). Ayazma ve Tepeütü’nden Bezirganbahçe’nin “konut depolarına”: Mekânı değişen yoksulluk. İçinde Mülk mahal insan (Der. A. Türkün) (ss. 355-389). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
78. Ulusoy, A. ve Topal, A. K. (1997). Yerel yönetimlerin mali sorunları ve çözüm önerileri. Türk İdare Dergisi, 69(414), 203-209.
79. United Nations (2022). What is climate change? https://www.un.org/en/climatechange/what-is-climate-change
80. Uncu, B. A. (2019). İklim için kentler-yerel yönetimlerde iklim eylem planı. Dijital Düşler Basım Yayın.
81. UNDP (2020). Human development report 2020: The next frontier human development and the anthropocene. United Nations Development Programme.
82. UN-Habitat (2011). Cities and climate change: Policy directions. Global Report on Human Settlements. Earthscan.
83. WGBC (2021). Beyond buildings report. https://worldgbc.s3.eu-west2.amazonaws.com/wpcontent/uploads/2022/08/10190455/BeyondBuildings_reduced_compressed.pdf