An Epistemological Assessment: The Possibility of Combined Zan’s Becoming Certain Knowledge As a Fıqhī Principle

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 343 - 371, 28.03.2026

Muhammet Kantar

https://doi.org/10.33415/daad.1693322

https://izlik.org/JA98NM98YW

Öz

The general rules laid down by the early jurists, based on their analysis of the fatwas given by their teachers one by one, encouraged later jurists to produce rules on every subject, and the theory of qıyas began to emerge. Thus, many studies on qıyas/principles began to be conducted in the literature of Islamic law. Most of them were written by discussing and explaining the principles one by one. However, modern studies have made practical examinations of the principles, such as their place in Islamic law or their similarities with codification movements. This study, unlike the others, brings to light a principle that transforms principles into principles under a separate title and aims to raise the issue of reflection on the epistemological basis of fiqh. After a brief introduction to the principle, this study presents the concepts in the principle's content that we named in the title, touches on its field in fiqh, its explanation, and its exception, and explains that all other principles, like it, are revealed by induction. The understanding of manewi mutawâtir, which takes its starting point from the juxtaposition of a sufficient number of āhad ḥadīths to create a certainty regarding the subject matter they have in common, is relevant to our topic. This paves the way for the evaluation of the parts, each of which signifies its meaning falsely, as a whole at the level of certainty. In a similar vein, elements such as rational evidence, ijmā', and logical formalization have been used to elevate provisions that are considered falsifiable to the level of certainty. Especially the last-mentioned elements were frequently cited as solutions after Fakhr al-Dīn al-Rāzi (d. 606/1210) argued that, taken on their own, the evidence without presumption does not express certainty. Unless all the presumptive evidence and rulings are somehow brought together with certainty, the theory of knowledge of the Shari'ah will be based on some possible evidence or probabilities that cannot be ignored. However, it must give certainty to its interlocutor. Islamic law, as a legal system, should give people confidence. As for the process of the formation of principles, it is known that this is an invalid, incomplete method of induction from the point of view of logicians. This is because, in an inductive context, it is not possible to examine all the parts of the universe that are relevant to a major and definitive proposition. Therefore, there are exceptions to the principles. Many reasons, notably the impossibility in question, reveal the weakness of any structure built by the method of incomplete induction. Nevertheless, this weakness has not prevented scientists from accepting as obligatory the ways to make certain doubtful knowledge. After all, it would be beyond human power to reach and investigate every part of the universe that is relevant to the whole. The Shari'ah, on the other hand, does not command man to do things beyond his power. This study, after a brief introduction to the Qaīdah, aims to introduce and evaluate the claim that all the other Qaīdahs, like it, are revealed by istikrā' (induction), that in this process of abstraction, the particulars alone remain speculative, but that they come together to state a definite ruling on the subject that they have in common, and to offer some criticisms and suggestions on the thesis in question. The fact that some supposed information comes together to form a single and definite general rule is both the principle at the core of the rule we are discussing and the principle at the core of all rules. In conclusion, it is suggested that the acceptance of the collection of conjectures and the categorization of their intersections is a necessity despite the weakness of the inductive method, but that we should not refrain from strengthening the epistemological foundations of fiqh by citing this necessity as a reason, and that the doors of deduction should be opened and modern science should be utilized. Thus, we have dealt with the acceptance of the epistemological certainty of unified zan’s, especially within the borders of Turkey, in a single and separate study. In doing so, we have revealed the origins of this principle and its formation processes in terms of logic and philosophy. In the end, we have found that this principle serves as the basis for important understandings in jurisprudence, including those of fiqh. As you read this study, you should keep in mind that this certainty is a principle, but at the same time, what makes principles a principle is the logic of turning conjectures into certain knowledge.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Usul , Principle , Manewi Induction

Proje Numarası

YOK

Epistemolojik Bir Değerlendirme: Fıkhî Kâide Olarak Birleşik Zanların Katî Bilgiye Dönüşme İmkânı

https://izlik.org/JA98NM98YW

Öz

Hicrî üçüncü asır sonrası fakîhlerinin, hocalarının verdikleri fetvaları tek tek inceleyip yöntemlerine dair ortaya koydukları genel kurallar, sonra gelenleri her konu hakkında kural üretmeye teşvik etmiş ve zamanla kâide teorisi oluşmaya başlamıştır. Klasik eserlerin birçoğu, ilkelerin tek tek tartışılıp açıklanması suretiyle yazılmıştır. Ancak modern araştırmalar, ilkelerin İslâm hukukundaki yeri veya kanunlaştırma hareketlerine benzerliği üzerinde pratik incelemeler yapmıştır. Bu çalışmanın konusu ise diğerlerinden farklı olarak ilkeleri ilkelere dönüştüren veya o hale getiren bir prensibi müstakil bir başlıkla ele almaktadır. Bu konuyu yakalamak için, yapılan soyutlama sürecinde cüzî tikellerin tek başlarına zannî kaldığı fakat yan yana gelerek ortak özellikleri olan konuda katî bir hüküm belirtme iddiası tanıtılıp değerlendirilmiş ve söz konusu teze dair birtakım eleştirilerle beraber öneriler sunulmuştur. Söz konusu iddia ve değerlendirmelerin hem ele aldığımız kâidenin kendisi hem de bütün kâidelerin özündeki mantık hakkında olduğu unutulmamalıdır. Böylece fıkhın epistemolojik temelleri üzerinde düşünmeyi gündeme getirmek amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Usul , Prensip , Manevî İstikrâ

Etik Beyan

YOK

Destekleyen Kurum

YOK

Proje Numarası

YOK

Teşekkür

YOK

Kaynakça

• Abdülazîz Buhârî, Alâuddîn Abdülazîz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr şerhu usûli’l-Pezdevî. y.y.: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, t.y.
• Akay, İhsan. “Klasik Fıkıh Literatüründeki Küllî Kâidelerle Mecelle’deki Küllî Kâidelerin Karşılaştırılması”. Şarkiyat ICSS’17: Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, 267-288.
• Ali Haydar. Dürerü’l-hükkâm şerhu mecelleti’l-ahkâm. İstanbul: Alim Matbaası, 1895.
• Alsaç, Hatice. “İslâm Hukukunda Küllî Kâidelerin Hukukun İşlevleri Arasındaki Antinomi/Çatışma Bağlamında Değerlendirilmesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/2 (2022), 1095-1126.
• Arûsî, Halid b. Muhammed. “Usul ve Cedel Âlimlerine Göre Tümevarımın (İstikrâ) Delâleti”. çev. Ayhan Hira. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 23 (2014), 421-450.
• Aslan, Mehmet Selim. “İslam Hukuk Metodolojisinde İstikrâ Yöntemi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 33 (2019), 59-82.
• Bakkal, Ali - Sula, Zehra. “Mecelle’deki Küllî Kaidelerin Genel Kural Tipi Diğer Kavramlarla İlişkisi ve Bunlarin Delil Oluş Keyfiyeti”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2019), 92-110.
• Baktır, Mustafa. “Kaide”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/205-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Battal, Ahmet. Hukukun Temel Kavramları. Ankara: Gazi Kitapevi, 2007.
• Beroje, Sahip. “Neden Dinde Zannî Bilgi ile Amel Etmek Zorundayız?” İslam ve Yorum: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar 1 (2017), 59-83.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1985.
• Cessâs, Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fî’l-usûl. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmaîl b. Hammâd el-Fârâbî. Tâcü’l-Luga ve Sıhahu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-İlmi li’l-Mülâyîn, 1987.
• Cevizci, Ahmet. Felsefeye Giriş. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2007.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1403/1983.
• Cüveynî, Ebû’l-Me’âlî Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. el-Burhân fî usûli’l fıkıh. ed. Dr. Abdülazîm Mahmûd ed- Dîb. Mısır: Dârü’l-Vefâ, 2012.
• Çetin, Zübeyr. Fahreddin Er-Râzî’de Naklî/Lafzî Delillerin Zannîliği Meselesi. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Çiçekdağı, Caner. Formel Mantık Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2019.
• Çüçen, A. Kadir. Bilgi Felsefesi. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2012.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullâh b. Ömer. Takvîmü’l-edille. ed. Şeyh Halîl el-Meysî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2016.
• Dönmez, İbrahim Kafi. “İcma”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 21. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
• Kur’an Kerim ve Kelime Meali. çev. Hamdi Yazır Elmalılı. Ankara: Kervan Yayın Dağıtım, 2009.
• Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2020.
• Ensârî, Abdülalî Muhammed b. Nizâmeddîn. Fevâtihu’r-rahamût. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî. Misbâhu’l-münîr fî garîbi’ş-şerhi’l-kebîr. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, t.y.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ. thk. Muhammed Süleymân el-Eşkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2015.
• Güler, Mehmet Nuri. “Fıkıh Usûlü’nde Zannî Fıkhî Kıyâs’ın Kat’î Delîle Dönüşmesi”. İslâmî İlimler Dergisi 9/2 (2014), 37-70.
• Haçkalı, Abdurrahman. “Hanefî Mezhebinde İstikrâ: Usûlün Teşekkülü ve Küllî Kâidelerin Tesis Bağlamında Bir Değerlendirme”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/65 (2019), 1350-1362.
• Haçkalı, Abdurrahman. “Serahsî ve Şâtıbî’nin İstikrâya Dayanan Kâideler Bakımından Fıkıh Usûlü Metotları”. Uluslararası Serahsî Sempozyumu, 295-308.
• Hâdimî, Ebû Saîd. Mecâmiʿu’l-hakâʾik ve’l-kavâidi ve’l-cevâmi‘ur-revâik ve’l-fevâid. thk. Hâlid Azîzî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2016.
• Hallaq, Wael B. “Logic, Formal Arguments and Formalization of Arguments in Sunnī Jurisprudence”. Arabica 37/3 (1990), 315-358.
• Hallaq, Wael B. “Non-Analogical Arguments in Sunni Juridical Qiyās”. Arabica 36/3 (1989), 286-306.
• Hallaq, Wael B. “Sünni Hukuk Düşüncesinde Tümevarımsal Destekleme, Zannîlik ve Kat’îlik”. çev. Muharrem Kılıç. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (2002), 161-186.
• Hamevî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Hasenî. Gamzü uyûni’l-besâʾir alâ mehâsini’l- eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1975.
• İbn Düreyd, Ebû Bekir Muhammed b. Hasan b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-luga. thk. Remzi Münîr Bâlebkî. Beyrut: Dârü’l-İlmi li’l-Mülayîn, 1987.
• İbn Fâris, Ahmed b. Fâris b. Zerkaî el-Kazvînî. Mu’cemü mekâyisi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. y.y.: Dârü’l-Fikr, 1979.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el- Makdisî. el-Muğnî. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1968.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-arab. Beyrut: Dârü Sâdır, 1994.
• İbn Teymiyye, Ebû Abdillâh Fahruddîn Muhammed b. el-Hadır b. Muhammed el-Harrânî. Cevâbu’s-sahîh li- men beddele dîne’l-mesîh. thk. Ali b. Hasen. y.y.: Dârü’l-Âsıme, 1999.
• İbn Teymiyye, Ebû Abdillâh Fahruddîn Muhammed b. el-Hadır b. Muhammed el-Harrânî. Mecmeu’l-fetâvâ. thk. Abdurrahmân b. Mahmud b. Kâsım. Medine: Mecmeu’l-Mülk, 1995.
• İbn Teymiyye, Ebû Abdillâh Fahruddîn Muhammed b. el-Hadır b. Muhammed el-Harrânî. Müsvedde fî usûli’l- fıkh. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. y.y.: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, t.y.
• İbnü’s Sââti, Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî b. Tağlib el-Ba‘lebekkî el-Bağdâdî. Nihâyetü’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• Îcî, Ebü’l-Fazl Adudüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdilgaffâr. Şerhu’l-‘adud alâ muhtasari’l-münteha’l- usûlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Kalacî, Muhammed Revvas - Kunaibî, Hamid Sadık. Mucemu lügati’l-fukahâ. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1988.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. el-Furûk. Beyrut: Dârü’l-Marife, t.y.
• Kızılkaya, Necmettin. “18. Yüzyıl Osmanlı Hukuk Düşüncesinde Değişim: Küllî Kâideler-Fıkıh Usûlü İlişkisi”. S ahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler XVIII. Yüzyıl 1 (2018), 179-199.
• Kızılkaya, Necmettin. “Hanefi Furû-ı Fıkıh Eserlerinde Fıkhî Kâidelerin Uygulama Alanına Bir Örnek Olarak Bedâiu’s-Sanâi‘”. İslam Huku Araştırmaları Dergisi 8 (2006), 79-98.
• Kızılkaya, Necmettin. Hanefî Mezhebi Bağlamında İslam Hukukunda Küllî Kâideler. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
• Macit, Yüksel. “İcma’ın Siyasî ve Mezhebî Yönü = A Policy and Sectarian Direction of Icma”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/1 (2020), 253-264.
• Mahallî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed. Şerhu’l-varakât. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2018.
• Nedvî, Ali Ahmed. Kavâidü’l-fıkhiyye. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1991.
• Ömer, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Bilim Yayıncılık, 1998.
• Özlem, Doğan. Mantık, Klasik/Semantik Mantık, Mantık Felsefesi. Ankara: İnkilap Yayınları, 2004.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl fî usûli’l-fıkh. thk. Taha Câbir Alvânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Kitâbü’l-erbaîn fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Hicâzî Sakâ. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 2004.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Metâlibü’l-âliye mine’l-ilmi’l-ilâhî. thk. Ahmet Hicazi Sakka. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1987.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Muhassalü efkâri’l-mütekaddimîn ve’l- müteahhirîn mine’l-ulemâ. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
• Sağlam, Hadi. “Şer’î Bir Delil Olma Açısından İcmanın Mahiyeti Hakkında Bir Tahlil = An Assay about the Nature of IJma in Terms of Being a Sharia Evidence”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/2 (2015), 161-173.
• Sarıkaya, Berat. “İcma Delili Üzerindeki İhtilaf ve Delalet Bakımından İtikadi Konularda İcmâ”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader] 15/2 (2017), 319-342.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebu’l-Vefâ el-Afkânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Eşbâh ve’n-nezâir. thk. Adil Ahmed - Ali Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Mucemu mukâlîdi’l-ulûm fi’l-hudûd ve’r-rusûm. thk. Mahmud İbrahim Abade. Kahire: Mektebetü’l-Âdab, 2004.
• Şâşî, Nizâmeddîn el-Hânefî. Usûlü’ş-Şâşî. Beyrut: Dârü’l-Erkâm, 2007.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âli Süleymân. Darü İbn Affân: y.y., 1997.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. İrşâdü’l-fuhûl ilâ tahkīki’l-hak min ʿilmi’l-usûl. thk. Muhammed Suphî b. Hasan Hallâk. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 2011.
• Şimşek, Murat. “Hâdimî’den Mecelle’ye Küllî Kâideler ve Osmanlı’da Soyut Hukuka Geçiş Çabaları”. Uluslararası Mecelle Sempozyumu Türkçe Tebliğleri Elektronik Kitabı, 235-254.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. et-Telvîh ilâ keşfi hakâʾiki’t-tenkîh. Beyrut: Dârü’l-Erkâm, t.y.
• Tehânevî, Muhammed Alâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dehruç. Beyrut: Mektebetü Lübnan Nâşirûn, 1996.
• Topçu, Nurettin. Mantık. Ankara: Dergah Yayınları, 2011.
• Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd b. Hüseyn es-Semerkandî. Bezlü’n-nazar. thk. Şeyh Ahmed Ferid el-Mâzidî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
• Yaman, Ahmet. “Bir Kavram Olarak ‘Fıkıh Kâideleri’ ya da İslam Hukukunun Genel İlkeleri”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 1/1 (2001), 49-94.
• Zerkâ, Ahmed b. Muhammed. Şerhu kavâidi’l-fıkhiyye. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1993.