TÜRKÇEDE öncesi, sonrası SÖZCÜKLERİNİN KULLANIMI: DERLEM TEMELLİ BİR İNCELEME

Öz

Sözcük yapım yollarından birleştirme, Türkçede eklemeden sonra sık kullanılan yöntemlerden biridir. Birleştirme, iki veya daha fazla tabanın anlamsal ve yapısal bütünlük içinde bir araya gelerek yeni bir sözcük oluşturmasıdır. Bu süreçte, bir araya gelen sözcükler genellikle tam anlamlı bir birleşik kelime oluşturur ve belirli bir kavramı ifade etmek üzere dilde sözlükselleşir. Türkçede Batı dillerindeki ön eklere benzer bir işlevi yerine getiren birleşik sözcükler bulunur. Bunlardan öncesi ve sonrası sözcükleriyle kurulanlar, zaman gibi soyut anlamları ifade etmekte önemli rol oynar. Bu çalışmada, öncesi ve sonrası sözcüklerinin birleşik sözcük yapımın-daki rolü ele alınacak, bu sözcüklerin birleşik sözcük dışındaki kullanım alanları, Türkçe Ulusal Derlem (TUD) verileri üzerinden incelenecektir. Çalışmada birleşik sözcük eğilimi gösteren yapılardaki -sI ekinin bu tür yapılardaki anlam katkısı irdelenecek, öncesi ve sonrası sözcükleriyle kurulmuş birleşik yapılı sözcüklerin sıfat konumunda bulunmalarının dilbilgisel ve anlamsal gerekçeleri üzerinde durulacaktır. Ayrıca öncesi ve sonrası sözcüklerinin Türkçe yazılı söylemde ne tür işlevlerde kullanıldığı ortaya konacaktır.

Anahtar Kelimeler

• öncesi
• sonrası
• birleşik sözcük yapımı
• ön ek
• söylem

USE OF THE WORDS öncesi AND sonrası IN TUR-KISH: A CORPUS-BASED STUDY

Abstract

Compounding is one of the most common word-formation proces-ses in Turkish after affixation. It involves the combination of two or more bases forming a semantically and structurally unified lexical item. Such formations typically become lexicalized to denote specific concepts. In Turkish, some compound structures function similarly to prefixes in Western languages. Among these, formations with öncesi (before or pre-) and sonrası (after or post-) play a key role in expres-sing abstract notions such as time. This study examines the role of öncesi and sonrası in compound formation and their uses beyond compounding, based on data from the Turkish National Corpus (TNC). It further analyzes the semantic contribution of the suffix -sI in lexicalizing constructions and discusses the grammatical and seman-tic motivations for öncesi and sonrası compounds occurring in adjectival positions, as well as their functional roles in Turkish written discourse.

Keywords

• öncesi
• sonrası
• compound formation
• prefix
• discourse

Kaynakça

1. Aslan, E. ve Altan, A. (2006). The role of -(s)I in Turkish indefinite noun compounds. Dil Dergisi (131), 57-76.
2. Brinton, L. J. & Traugott, E. C. (2005). Lexicalization and Language Change. In the series Research Surveys in Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
3. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (sixth edition). Blackwell Publishing.
4. Ersoylu, H. (2009). Batı Kökenli Bazı “Ön Ek”lerin Türk Dilinde “Kelime” Olarak Kullanılması!. Türkiye Türkçesinin Çağdaş Sorunları Üzerine İncelemeler (İçinde). s. 195-208, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
5. Göksel, A., Haznedar B. (2007). Remarks on Compounding in Turkish. MorBo Comp Project. University of Bologna, s. 1-24.
6. İmer, K., Kocaman A., Sumru Özsoy A. (2013). Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
7. Karahan, L. (2007). “Sonra, Önce” Kelimelerinin Edat Kategorisi İçindeki Durumu. Dil Araştırmaları, 1/1, 39-48.
8. Kunduracı, A. (2020). Türkçede Birleşik Eki ve Türetimsel Dizil. Dil Dergisi, 171(2), 7-31.

9. Sarı, İ. (2024). On the Process of Prefixization and Prefixoids in Turkish. Dil Araştırmaları, 35, 109-130.
10. Şahin, H. (2006). Türkçe'de Ön Ek [Prefix in Turkish]. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7/10: 65-77.
11. Tezcan Aksu, B., Tariktaroğlu, A., Gemalmaz, E. (2004). Türkçe Sözlük’ün Ters Dizimi (1. Baskı). Ankara: TDK Yayınları.
12. ―(2023). Türkçe Sözlük’ün Ters Dizimi (2. Baskı). Ankara: TDK Yayınları.
13. Van Schaaik, Gerjan (2020). The Oxford Turkish Grammar. Oxford: Oxford University Press.
14. Vardar, B. (2007). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları.
15. Elektronik Kaynaklar: Merriam-Webster. Merriam-Webster: America's Most Trusted Dictionary erişim tarihi: 15.10.2025
16. Oxford English Dictionary. Oxford English Dictionary erişim tarihi: 15.10.2025
17. Sketch Engine. Create and search a text corpus | Sketch Engine erişim tarihi: 02.09.2025
18. Türkçe Ulusal Derlem. TUD erişim tarihi: 15.10.2025