Otizmli Çocuğa Sahip Annelerin Psikolojik Sağlamlığı ile Tükenmişlik ve Mükemmeliyetçiliği Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Yıl 2025, Sayı: 66, 4002 - 4018, 29.12.2025

Esin Karataş , Yakup Burak

https://doi.org/10.53444/deubefd.1628330

Öz

Bu araştırmanın amacı otizmli çocuk sahibi annelerin psikolojik sağlamlığı, tükenmişliği ve mükemmeliyetçiliği arasındaki ilişkiyi incelemektir. İlişkisel tarama modeli kullanılarak tasarlanan bu araştırmanın çalışma grubunu İstanbul ilindeki otizmli çocuğa sahip 152 anne oluşturmaktadır. Araştırmanın veri toplama araçlarını Demografik Bilgi Formu, Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği, Frost Çok Boyutlu Mükemmeliyetçilik Ölçeği ve o Maslach Tükenmişlik Ölçeği oluşturmaktadır. Araştırma verilerinin analizinde Pearson korelasyon katsayısı tekniği ve çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılmıştır. Tükenmişlik ve mükemmeliyetçiliğin psikolojik sağlamlık üzerindeki yordayıcı etkisini belirlemek için çoklu doğrusal regresyon analizi yapılmıştır. Araştırma sonuçlarında otizmli çocuğu olan annelerin psikolojik sağlamlığı ile tükenmişliği arasından anlamlı düzeyde ve negatif yönlü ilişki olduğu, mükemmeliyetçiliğin, hata yapma endişesi, aileden eleştiri ve yaptığından emin olma boyutunda da benzer ilişkinin olduğu ancak mükemmeliyetçiliğin kişisel standartlar, ailesel beklentiler ve düzen boyutunda herhangi bir ilişki olmadığı saptanmıştır. Tükenmişlik ve mükemmeliyetçiliğin otizmli çocuğa sahip annelerin psikolojik sağlamlık varyansının yaklaşık olarak %29’unu açıkladığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular ilgili literatür çerçevesinde geniş bir kapsamda tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

anne , otizm , tükenmişlik , mükemmeliyetçilik , psikolojik sağlamlık

Investigating the Relationship Between Psychological Resilience, Burnout and Perfectionism of Mothers with Children with Autism

Öz

This study aimed to examine the relationship between psychological resilience, burnout and perfectionism of mothers with children with autism. The study group of this study which was designed with correlational survey design consisted of 152 mothers with children with autism in Istanbul. Demographic Information Form, Brief Psychological Resilience Scale, Frost Multidimensional Perfectionism Scale and Maslach Burnout Scale were used as data collection tools. Pearson correlation coefficient technique and multiple linear regression analysis were used to analyze the data. Multiple linear regression analysis was used to determine the predictive power of burnout and perfectionism on psychological resilience. Findings revealed that there was a significant and negative relationship between psychological resilience and burnout of mothers with children with autism, and that there was a similar relationship in the dimensions of perfectionism, worry about making mistakes, criticism from family and being sure of what you do, but there was no relationship in the personal standards, familial expectations and order dimension of perfectionism. It was determined that burnout and perfectionism explained approximately 29% of the variance of psychological resilience of mothers with children with autism. The results obtained from the study were discussed within the scope of the relevant literature.

Anahtar Kelimeler

mother , autism , burnout , perfectionism , psychological resilience

Kaynakça

• Açar, F. (2018). Otistik çocuk sahibi annelerde psikolojik dayanıklılık ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Akkaya, Ç. (2021). Otizmli çocukların annelerinde ebeveyn rolüne ilişkin kendilik algısı, sosyal destek ve depresif belirtiler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Akkök, F. (2003). Farklı özelliğe sahip çocuk aileleri ve ailelerle yapılan çalışmalar. A. Ataman (Ed.), Özel eğitime giriş (Introduction to special education) içinde (ss. 121-142). Gündüz Eğitim ve Yayıncılık
• Albaş, Y. (2023) Özgül öğrenme güçlüğü, otizm ve zihinsel yetersizlik tanısı almış çocukların annelerinin depresyon ve anksiyete düzeylerinin karşılaştırılması, Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi 7(16), 478-499, DOI: 10.57135/jier. 1398568
• Altın, M. (2023). Okul çağında sağlıklı çocuğu olan annelerle okul çağında otizm spektrum bozukluğu ve mental retardasyon tanısı almış çocuğu olan annelerin ebeveyn yeterlilik, algılanan sosyal destek ve ebeveyn tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Altıparmak, İ. B., & Yılmaz, S. (2024). Özel Gereksinimli Çocuk Sahibi Olan Annelerin Günlük Yaşamlarında Toplumsal Cinsiyet Etkisi. İmgelem, (14), 425-454. https://doi.org/10.53791/imgelem.1488612
• Ardic, A. (2020). Relationship between parental burnout level and perceived social support levels of parents of children with autism spectrum disorder. International Journal of Educational Methodology, 6(3), 533-543. https://doi.org/10.12973/ijem.6.3.533
• Atayeter, B. (2020). Ebeveynlerin bilişsel esneklik ve mükemmeliyetçilik düzeyleri ile okul öncesi dönem çocuklarının mizaç özellikleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
• Ateş, S., Ogelman, H. G., & Güven, D. (2022). Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış çocukları olan annelerin tükenmişlik düzeylerinin bazı demografik değişkenler açısından incelenmesi. Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 6(19), 59-75. http://dx.doi.org//pejoss.2221
• Bodur, T. (2021). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anneler ile sağlıklı çocukların annelerinin tükenmişlik düzeylerinin ve stresle başa çıkma modellerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Brown, T.J. (2014). Work family conflict among parents of atypically developing children: Exploring the impact of worker, work, and child factors. Journal of Child and Family Studies, 23(5), 854 862. https://doi.org/10.1007/s1082601397399
• Brown, T. J., & Clark, C. (2017). Employed parents of children with disabilities and work family life balance: a literature review. Child & Youth Care Forum, 46(6), 857-876. https://doi.org/10.1007/s10566 017 9407 0
• Büyüköztürk, Ş. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri. (23. baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Caruso, J. M. (2017). Stress, anxiety, and depression experienced by parents of children with special needs and self-care techniques. College of Saint Elizabeth.
• Cavkaytar, A., & Özen, A. (2010). Aile katılımı ve eğitimi. G. Akçamete (Ed.), Özel eğitim (Special education) içinde (ss. 169-202). Kök Yayıncılık.
• Çengelci, B. (2009). Otizm ve down sendrom’lu çocuğa sahip annelerin kaygı umutsuzluk ve tükenmişlik duygularının karşılaştırılması. Ege Eğitim Dergisi, 10(2), 1-23.
• Çildan, B. (2022). Otizmli çocuğa sahip ebeveynlerin anksiyete ve tükenmişlik durumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
• Dilekci, E. N. (2023). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin tükenmişlik düzeyinin şefkat ve öz-şefkat açısından incelenmesi. Karatay Üniversitesi.
• Doğan, T. (2015). Kısa psikolojik sağlamlık ölçeği’nin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93-102.
• Doksat, N. G., Zengin, H. B., & Doksat, M. K. (2018). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların ebeveynlerinde mükemmeliyetçilik ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Cukurova Medical Journal, 43(3), 581-588. DOI: 10.17826/cumj.344733
• Duygun, T., & Sezgin, N. (2003). Zihinsel engelli ve sağlıklı çocuk annelerinde stres belirtileri, stresle başa çıkma tarzlar› ve algılanan sosyal desteğin tükenmişlik düzeyine olan etkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 18(52), 37-52.
• Egan, S., Piek, J., Dyck, M., & Kane, R. (2011). The reliability and validity of the positive and negative perfectionism scale. Clinical Psychologist, 15, 121132.
• Ekinci, Ö. N. (2022). Otizmli çocuğu olan aileler ile normal gelişim gösteren çocuğu olan ailelerin anksiyete ve psikolojik sağlamlık düzeyleri ile stresle başa çıkma yöntemleri bakımından karşılaştırmalı incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Gedik Üniversitesi.
• Ener, T. G., & Can, F. Y. (2021). Yetişkinlerin çocuklukta algıladıkları ebeveyn kabul veya reddinin mükemmeliyetçilik, benlik algısı ve bağlanma stilleri ile ilişkisinin incelenmesi. International Journal of Economics Administrative and Social Sciences, 4(1), 58-73.
• Ergin, C. (1992). Doktor ve hemsirelerde tukenmislik ve Maslach tukenmislik olceginin uyarlanmasi. VII. Ulusal Psikoloji Kongresi, 22th September 1992 Ankara.
• Ergün Elverici, S. & Taymaz Sarı, O. (2021). Eğitim teknolojilerinin otizmde kullanımına dil ve konuşma terapistleri nasıl bakıyor? RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (25), https://doi.org/564-578. 10.29000/rumelide.1032442.
• Fletcher, D. & Sarkar, M. (2013). Psychological resilience: A review and critique of definitions, concepts and theory. European Psychologist, 18(1), 12-23. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000124
• Flett, G. L., & Hewitt, P. L. (2015). Measures of perfectionism. In Measures of personality and social psychological constructs (595-618). Academic Press.
• Gerain P & Zech E (2018) Does informal caregiving lead to parental burnout? Comparing parents having (or not) children with mental and physical ıssues. Front. Psychol. (9)884. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00884
• Güler, G., Bedel, A. ve Çelik, S. (2022). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerde tükenmişlik: aile stresi, aile yaşam doyumu ve aile işlevselliğinin rolü. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi,13(1), 274-292.
• Hassan Osman, Z.H., Farrag, E.A. & Hegazy, A.E.A. (2019). Effectiveness of cognitive-behavioral program on reducingmothers’ burden of care of theirchildrenwithautismdisorder. Bangladesh Journal of MedicalScience, 10(4), 48-62. https://doi.org/10.3329/bjms.v19i2.45006
• Hayes, S. A., & Watson, S. L. (2013). The impact of parenting stres: A meta-analysis of studies comparing the experience of parenting stress in parents of children with and without autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 43(3), 629-642. https://doi.org/10.1007/s10803-012-1604-y
• Ilias, K., Cornish, K., Kummar, A. S., Park, M. S. A., & Golden, K. J. (2018). Parenting stress and resilience in parents of children with autism spectrum disorder in Southeast Asia: A systematic review. Frontiers in psychology, 9, 280.
• İşçi, M. N. (2022). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerde belirsizliğe tahammülsüzlük ve psikolojik sağlamlık düzeylerinin yaşamın anlamını yordamadaki rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
• Kagan, M. (2011). Frost çok boyutlu mükemmelliyetçilik ölçeginin Türkçe formunun psikometrik özellikleri. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 12(3), 192.
• Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
• Karatekin, D. D. (2021). Yetişkinlerde mükemmeliyetçilik ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkide psikolojik sağlamlığın aracı rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çağ Üniversitesi.
• Kaya, T. (2021). Kekeleyen ve kekelemeyen okul çağı çocuk ebeveynlerinin çok boyutlu mükemmeliyetçilik düzeylerinin karşılaştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Medipol Üniversitesi.
• Köksal, M., & Erciyes, J. C. (2021). Otizm tanisi almiş çocuklarin ailelerinde görülen psiko-sosyal sorunlarin değerlendirmesi [Yayınlanmamış doktora tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi.
• Lin Y, Wang Y, Lin C, Ni Q, Jia R, Chang Y & Qi Y (2023). The mediating role of perceived social support: alexithymia and parental burnout in parents of children with autism spectrum disorder. DOI 10.3389/fpsyg.2023.1139618
• Maslach, C., Jackson, S.E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journalof Occupational Behavior, 2, 99-133. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
• Millaku, J., & Kraja-Bardhi, E. (2023). Depression among parents of disabled children. International Journal of Innovative Research and Scientific Studies, 6(1), 9-19.
• Musa, H. H. (2022). Otizmli çocukları (2-11 Yaş) arasında olan ebeveynlerin iyi oluş merhamet psikolojik sağlamlık ve bilişsel esneklik arasındaki ilişki [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Myers, B. J., Mackintosh, V. H. & Goin-Kochel, R. P. (2009). “My greatest joy and my greatest heart ache:” Parents’ own words on how having a child in the autism spectrum has affected their lives and their families’ lives. Research in Autism Spectrum Disorders, 3(3), 670-684.
• Oğuz, S. (2024). Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış çocuğu olan velilerin psikolojik sağlamlık düzeylerinin çeşitli değişkenler açıcından incelenmesi” International QMX Journal, 3(5), 1732-1738. ISSN: 3023-6037. https://doi.org/10.5281/zenedo.11319117
• Özkara, G. (2015). Mükemmeliyetçilik düzeyleri ile psikolojik iyi olma hali arasındaki ilişki ve problem çözme becerisine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Üsküdar Üniversitesi.
• Patty, N., van Meeteren, K., Willemen, A., Verdonk, M., Mol, M., Ketelaar, M., & Schuengel, C. (2021). Understanding burnout among parents of children with complex care needs: A scoping review informed by a stakeholder consultation. https://doi.org/10.1007/s10826-024-02825-y
• Ren, X., Cai, Y., Wang, J., & Chen, O. (2024). A systematic review of parental burnout and related factors among parents. BMC Public Health, 24(1), 376. https://doi.org/10.1186/s12889-024-17829-y
• Sekułowicz, M., Kwiatkowski, P., Manor-Binyamini, I., Boroń-Krupińska, K., & Cieślik, B. (2022). The effect of personality, disability, and family functioning on burnout among mothers of children with autism: A path analysis. International journal of Environmental Research and Public Health, 19(3), 1187. https://doi.org/10.3390/ ijerph19031187
• Sorkkila, M., & Aunola, K. (2020). Risk factors for parental burnout among Finnish parents: The role of socially prescribed perfectionism. Journal of Child and Family Studies, 29, 648-659. https://doi.org/10.1177/10664807211027307
• Şahin, E. E. (2020). Üniversite öğrencilerinde bağlanma ve sosyal bağlılık arasındaki ilişkide yetersizlik duygusu ve mükemmeliyetçiliğin aracı rolü [Yayımlanmamış doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi.
• Şit, S. (2023). Otizm spektrum bozukluğu tanılı çocukların annelerinin sosyal destek ile stres ve tükenmişlik düzeyleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Tabachnick, B. G., & Fidel, L. S. (2019). Using multivariate statistics (7th Ed.). Boston: Pearson.
• Topbaş, M. (2022). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip ailelerin bakım verme yükleri ve psikolojik sağlamlıkları arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Karatay Üniversitesi.
• Tunçel, A. (2017). Çocuklarında otizm spektrum bozukluğu olan annelerin depresyon, tükenmişlik ve umutsuzluk düzeylerinin çocuktaki otizmin ağırlık derecesine göre karşılaştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi.
• Xia, C., Wei, T., Tang, Q., Zheng, H., Sun, M., Chen, G., & Lv, J. (2023). Anxiety, depression, quality of life and family support among family caregivers of children with disabilities. International Journal of General Medicine, 5063-5075.
• Yangın, N., & Camadan, F. (2020). Mükemmeliyetçilik ile yaşam doyumu arasındaki ilişkide affetmenin aracı rolü. Yaşadıkça eğitim, 34(2), 241-263. https://doi.org/10.33308/26674874.2020342135
• Yasar, H. J., Pirani, Z., & Ali, Z. E. (2024). A parental burnout modelling based on perfectionism mediated through self-compassion in parents of students suffering from specific learning behavioral disorder. Acta Psychologica, 246, 104227. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2024.104227
• Yay, B. (2020). Üniversite öğrencilerinin mükemmeliyetçilik düzeyleri ile stresle başa çıkma tarzları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, Ö. & Kılıçaslan-Çelikkol, A. (2024). Özel yetenekli öğrencilerin psikolojik sağlamlık, öz-yeterlik ve algılanan sosyal destek düzeylerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 25(2), 127-140. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1195044
• Yönel, A. (2021). 3-6 yaş arası çocuğa sahip ebeveynlerin, öz-yeterlikleri, tükenmişlikleri ve çocuklarıyla olan iletişimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Selçuk Üniversite