MALİYET GİRDİ DEĞİŞKENLERİ VE BÜYÜME ORANLARI İLE ETKİNLİK VE VERİMLİLİK ANALİZİ

Yıl 2025, Sayı: 41, 1 - 24

Şenol Bardi

https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1526101

Öz

Bu çalışmanın amacı, imalat sanayii alt sektörlerinde faaliyet ve finansman giderleri ile büyüme oranlarının etkinlik üzerindeki etkilerini incelemek ve aynı zamanda bu sektörlerin verimlilik düzeylerini analiz etmektir. Girdi değişkenleri olarak genel yönetim giderleri, pazarlama, satış ve dağıtım giderleri, araştırma–geliştirme giderleri ve finansman giderleri kullanılmıştır. Çıktı değişkenleri olarak ise toplam varlıklar değişimi, toplam hasılat değişimi ve dönem kârı değişim oranı dikkate alınmıştır. Etkinliklerin tespitinde Veri Zarflama Analizi (VZA) yöntemi uygulanmış ve girdi odaklı ölçeğe göre değişken getiri varsayımına dayalı BCC modeli tercih edilmiştir. Analiz sonuçlarına göre, göreli olarak etkin sektör sayısının en düşük olduğu yıl 2021 yılıdır. Bu dönemde, koronavirüs (COVID-19) salgını nedeniyle yaşanan tam kapanma sürecinin, imalat alt sektörlerinin faaliyet etkinlikleri üzerinde olumsuz etki yaptığı gözlemlenmiştir. Ayrıca, alt sektörlerinin yıllık ortalama toplam faktör verimliliği %1,0 oranında artış göstermiştir. Etkinlik derecesi ile finansman giderleri arasında %1; araştırma–geliştirme giderleri ile etkinlik derecesi arasında ise %5 önem düzeyinde negatif ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Etkin olmayan alt sektörlerin etkinlik kazanımı için faaliyet giderlerini yeniden yapılandırmaları, finansman maliyetlerini azaltacak stratejiler geliştirmeleri ve kaynak kullanımında verimliliği artıracak politikalar benimsemeleri gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Maliyet etkinlik ölçümü , Veri zarflama analizi , BİST

EFFICIENCY AND PRODUCTIVITY ANALYSIS WITH COST INPUT VARIABLES AND GROWTH RATES

Öz

The aim of this study is to examine the effects of operating and financing costs and growth rates on efficiency in manufacturing industry sub-sectors, and also to analyze the productivity levels of these sectors. The following cost variables were utilized: general management expenses, marketing, sales, and distribution expenses, research and development expenses, and financial expenses. The study incorporated the following output variables: the total asset turnover, the total revenue turnover, and the period profit turnover ratio. The selection of events was undertaken using the Data Envelopment Analysis (DEA) method, with the input-oriented scale being based on the assumption of variable returns to scale. The BCC model was selected on the basis of this assumption. According to the findings of the analysis, the year 2021 was identified as the year in which the number of relatively effective sectors was at its lowest. It has been observed that the period under consideration has been marked by a significant decline in the operational capacity of the manufacturing sub-sectors, a phenomenon that can be attributed to the repercussions of the ongoing Coronavirus (Covid-19) pandemic. In addition, the average annual aggregate factor productivity of all sectors has exhibited an increase of 1.0%. A negative and significant correlation was found between efficiency level and financing costs at the 1% significance level, and between research and development costs and efficiency level at the 5% significance level. The magnitude of this relationship was found to be 1% and 5%, respectively. Inefficient sub-sectors need to restructure their operating expenses, develop strategies to reduce financing costs, and adopt policies to increase efficiency in resource utilization in order to gain effectiveness.

Anahtar Kelimeler

Cost performance measurement , Data envelopment analysis , BIST

Kaynakça

• Acer, A. (2021). Lojistik faaliyetlerde antrepoların etkinliğinin veri zarflama analizi ile belirlenmesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 13(4), 2976-2989.
• Akhisar, İ., & Tezergil, S. (2014). Malmquıst toplam faktör verimlilik endeksi: Türk sigorta sektörü uygulaması. Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 5(10), 1-14. Akyüz, M., & Ertel, N. (1989). Verimlilik. Ansiklopedik ekonomi sözlüğü. İkinci Baskı, Dünya Yayınları 42, İstanbul.
• Behdioğlu, S., & Özcan, G. (2009). Veri zarflama analizi ve bankacılık sektöründe bir uygulama. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 301–326.
• Çanakçıoğlu, M., & Küçükönder, H., (2020). Borsa İstanbul’daki çimento işletmelerinin etkinlik ve performanslarının çok kriterli karar verme yöntemleri ile analizi. Muhasebe ve Denetime BAKIŞ, (61), 165-192.
• Çelik, İ., & Ayan, S. (2017). Veri zarflama analizi ile imalat sanayii sektörünün finansal performans etkinliğinin ölçülmesi: Borsa İstanbul’da bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 8(18), 56-74.
• Demirci, A. (2012). OECD üyesi ülkelerin ekonomik ve sosyal etkinliklerinin veri zarflama analizi yöntemiyle belirlenmesi. (YÖK Tez Merkezi, Doktora Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 01.02.2024.
• Demirci, A. (2018). Teori ve uygulamalarla veri zarflama analizi. Gazi Kitabevi.
• Demirhan, A., & Çağlar, M. (2023). Türkiye'de imalat sanayii sektöründeki firmaların, covıd 19 pandemi dönemindeki (2019-2020) etkinlik performanslarının veri zarflama analizi ile incelenmesi. İçinde H. A. Kutlu (Ed.). Sosyal, beşerî ve idari bilimler alanında gelişmeler (s. 246-264). 1. Cilt. ISBN 978-625-6971-83-7 Ankara: Platanus Publishing.
• Gülsevin, G., & Türkan, A. H. (2012). Afyonkarahisar Hastanelerinin Etkinliklerinin VZA ile Değerlendirilmesi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 12(2), 1-8.
• Günay, B. (2015). BİST’te işlem gören KOBİ gıda işletmelerinin veri zarflama analizi yöntemi ile etkinliklerinin ölçülmesi. Akademik Bakış Dergisi, 47(Ocak–Şubat),16-34.
• KAP (2024). Dönemsel Finansal Oranlar. https://www.vap.org.tr/donemsel-finansal-oranlar adresinden erişilmiştir. Erişim Tarihi: 21.02.2024.
• Kayalıdere, K., & Kargın, S. (2004). Çimento ve tekstil sektörlerinde etkinlik çalışması ve zarflama analizi. Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), 196-218.
• Kıllı, M., & Uludağ, S. (2020). Veri zarflama analizi ile maliyet performansı ölçümü: BİST tekstil sektöründe bir uygulama. Busıness& Management Studies: An Internatıonal Journal, 8(4), 797-828. Kırda, K. (2014). Veri zarflama analizi ile Türkiye’deki devlet üniversitelerinin performanslarının değerlendirilmesi. Quo Vadis: Sosyal Bilimler – Artvin Çoruh Üniversitesi. Hopa Uluslararasi Sosyal Bilimler Konferansı.
• Koçyiğit, M. M. (2024). Ana metal sektörü işletmelerinde finansal etkinlik ölçümü. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(33), 649-661.
• Kongar, B. (1974). Verimlilik, verimlilik ölçme yöntemleri, işgücü verimliliği ve çimento sanayiinde işgücü verimliliği ile ilgili analitik bir deneme. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Verimlilik-verimlilik-olcme-yontemleri-isgucu-verimliligi-ve-cimento-sanayiinde-isgucu-verimliligi-ile-ilgili-analitik-bir-deneme_Bilgi-Kongar.pdf Erişim Tarihi: 02.07.2024
• Lorcu, F. (2010). Malmquist toplam faktör verimlilik endeksi: Türk otomotiv sanayi uygulaması. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 39(2), 276-289.
• Özçelik, F., & Avcı Öztürk, B. (2019). Girdi olarak maliyetlere yönelik veri zarflama analizi modelleri ile göreli etkinlik analizi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 11(2), 1011-1028.
• Özden, Ü. H. (2008). Veri zarflama analizi (vza) ile Türkiye’deki vakıf üniversitelerinin etkinliğinin ölçülmesi. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 37(2), 167-185.
• Öztürk, E. (2016). Maliyet performansının ölçümü için göreli etkinlik analizi: BİST çimento sektöründe veri zarflama analizi uygulaması. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(1), 1-16.
• Tatlı, H., & Bayrak, R. (2016). Borsa İstanbul’da kayıtlı otomotiv sektöründe faaliyet gösteren firmaların etkinliklerinin statik ve dinamik veri zarflama analizi yöntemiyle değerlendirilmesi. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 119-145.
• TDK (2024). Verimlilik, 2024. https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir. Erişim Tarihi: 24.06.2024
• Tutkavul, K. (2019). Malmquist toplam faktör verimlilik endeksini kullanarak finansal etkinlik ve verimlilik ölçümü: Borsa İstanbul sınaî endeksinde bir uygulama. Verimlilik Dergisi, 2019/2, 49-93.
• TÜİK (2023a). Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri, 2022. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Annual-Industry-and-Service-Statistics-2022-49569#:~:text=2022%20y%C4%B1l%C4%B1nda%20%C3%BCretim%20de%C4%9Feri%20imalatta,732%20milyar%20TL%20olarak%20ger%C3%A7ekle%C5%9Fti. Erişim Tarihi: 26.06.2024
• TÜİK (2023b). Sektör Bilançoları, 2022. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Sektor-Bilancolari-2022-49677 adresinden erişilmiştir. Erişim Tarihi: 23.06.2024
• TÜSİAD (2014). İmalat sanayii sektörleri rekabet göstergeleri raporu, Mayıs, 2014. https://tusiad.org/tr/yayinlar/raporlar/item/7698-imalat-sanayii-sektorleri-rekabet-gostergeleri-raporu adresinden erişilmiştir. Erişim Tarihi: 23.06.2024
• Uygurtürk, H., & Yıldız, İ., (2021). İşletmelerin etkinlikleri ile finansal performansları arasındaki ilişki: bilişim sektörü üzerine bir araştırma. Verimlilik Dergisi, 1, 3-15.
• Yakut, E., Harbalıoğlu, M., & Pekkan, N. Ü. (2015). Turizm sektöründe BİST’e kayıtlı işletmelerin veri zarflama analizi ve toplam faktör verimliliği ile finansal performanslarının incelenmesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 7(2), 235-257.
• Yalama, A., & Sayım, M. (2008). Veri zarflama analizi ile imalat sektörünün performans değerlendirmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(1), 89-107.
• Yalçın, H. (2021). Etkinlik ve verimlilik arasındaki farklar. Erişim Adresi: https://tr.linkedin.com/pulse/etkinlik-ve-verimlilik-aras%C4%B1ndaki-farklar-dr-hasan-yal%C3%A7in Erişim Tarihi: 12.03.2022.
• Yaşar, F., & Yavuz, S. (2024). BİST100 imalat işletmelerinin Malmquist toplam faktör verimlilik endeksi ile analizi. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18, 112–128.
• Yükçü, S., & Atağan, G., (2009). Etkinlik, etkililik ve verimlilik kavramlarının yarattığı karışıklık. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(4), 1-14.
• Yürüşen, S. (2011). Veri zarflama analizi ile bayi performansının hesaplanması: otomotiv sektöründe bir uygulama. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir. Erişim Tarihi: 04.10.2025.