CONCEPT OF CULTURAL LANDSCAPE: HISTORICAL DEVELOPMENT AND CONSERVATION APPROACHES WORLDWIDE AND IN TURKEY

Öz

Abstract The concept of cultural landscape refers to multi-layered heritage areas shaped by human activity and sustained through continuous interaction with the natural environment. Originating within the discipline of geography, the concept has progressively expanded to encompass spaces shaped by social, economic, and cultural processes that reflect the intertwined relationship between nature and culture. Cultural landscapes embody both the physical and perceptual connections between people and place, carrying significance for the conservation and sustainable management of natural and cultural heritage. In recent decades, national and international approaches to cultural landscape conservation have advanced considerably, positioning the concept as a central theme within heritage literature. The conservation of these areas requires a holistic perspective that integrates physical components with human interactions and the cultural values accumulated over time. In this context, cultural landscapes play a critical role in safeguarding community identity and transmitting cultural heritage to future generations. This study aims to systematically examine the historical development of the cultural landscape concept and to analyze conservation approaches adopted in the global and Türkiye contexts.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Landscape
• Landscape Conservation
• Cultural Heritage Management

KÜLTÜREL PEYZAJ KAVRAMI: DÜNYADAKİ VE TÜRKİYE’DEKİ TARİHSEL GELİŞİM İLE KORUMA YAKLAŞIMLARI

Öz

Öz Kültürel peyzaj kavramı, insan faaliyetleriyle biçimlenen ve doğal çevreyle sürekli etkileşim hâlinde olan alanları tanımlayan çok katmanlı bir miras kategorisidir. Tarihsel olarak coğrafya disiplini içinde gelişen kavram, zamanla doğa–kültür ilişkilerini yansıtan; sosyal, ekonomik ve kültürel süreçlerin etkisiyle şekillenen mekânları kapsayacak biçimde genişlemiştir. Kültürel peyzajlar, doğa ile kültür arasındaki fiziksel ve zihinsel bağları temsil eden ve hem doğal hem de kültürel mirasın korunması ile sürdürülebilir yönetimi açısından önem taşıyan alanlardır. Son yıllarda ulusal ve uluslararası düzeyde kültürel peyzajların korunmasına yönelik yaklaşımlar belirgin biçimde gelişmiş; kavram koruma literatüründe merkezi bir konuma yükselmiştir. Bu alanların korunması, fiziksel bileşenlerin yanı sıra insan etkileşimleri ve zaman içinde oluşan kültürel değerlerin bütüncül biçimde değerlendirilmesini gerektirmektedir. Bu çerçevede kültürel peyzajların korunması, toplumların kimliğinin ve kültürel mirasının gelecek kuşaklara aktarılması açısından kritik bir rol üstlenmektedir. Bu çalışma, kültürel peyzaj kavramının tarihsel gelişimini ve dünya ile Türkiye bağlamında ortaya konan koruma yaklaşımlarını sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Peyzaj
• Peyzaj Koruma
• Kültürel Miras Yönetimi

Kaynakça

1. Arkun, A. K. (2012). Ulus tarihi kent merkezi kültürel peyzaj öğelerinin değişimi ve dönüşümü (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Arı, Y. (2005). Peyzajın morfolojisi (Morphology of Landscape- Carl O. Sauer). İçinde: Arı, Y. (Ed.), 20. yüzyılda Amerikan coğrafyasının gelişimi (s. 53-84). Konya: Çizgi Kitabevi.
3. Aplin, G. (2007). World heritage cultural landscapes. International Journal of Heritage Studies, 13(6). https://doi.org/10.1080/13527250701570515427–446 (23.9.2023)
4. Ahunbay, Z. (2007). Tarihi çevre koruma ve restorasyon. İstanbul: YEM Yayınevi.
5. Antrop, M. (2005). Why landscapes of the past are important for the future. Landscape and Urban Planning, 70(1), 21–34. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2003.10.002 (11.8.2023)
6. Birnbaum, C. A. (1994). Protecting cultural landscapes: Planning, treatment and management of historic landscape. National Park Service, Preservation Briefs 36. http://www.cr.nps.gov/hps/tps/brief36.htm (10.3.2023)
7. COE -Council of Europe Committee of Ministers. (1995). Recommendation of the Committee of Ministers to Member States on the integrated conservation of cultural landscape areas as part of landscape policies (Recommendation No. R (95) 9). Council of Europe.
8. COE -Council of Europe Committee of Ministers. (2000). COE - Council of Europe Committee of Ministers. Council of Europe.

9. COE -Council of Europe Committee of Ministers. (2005). Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society (Council of Europe Treaty Series, No. 199). Faro: Council of Europe.
10. Çetinkaya, G., & Uzun, O. (2014). Peyzaj planlama. İstanbul: Birsen Yayınevi.
11. Dinçer, İ. (2013). Kentleri dönüştürürken korumayı ve yenilemeyi birlikte düşünmek: “Tarihi kentsel peyzaj” kavramının sunduğu olanaklar. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 1(1), 23-41.
12. Dinçer, İ., & Enlil, Z. (2012). Kültür mirasının değişen kapsamı ve kültürel mirasın toplum için değeri - Faro Sözleşmesi’nin algılanması: Türkiye için bir ön araştırma. Kültür Politikaları ve Yönetimi (KPY) Yıllık 2011 (ss. 47-56). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Davoudi, S., & Stead, D. (2003). Urban and rural relationships: An introduction and brief history. Built Environment Journal, 28(4), 269–277.
14. Eryazıcıoğlu, M. (2012). Kültürel peyzaj alanlarının korunmasına yönelik ilkeler: İstanbul Boğaziçi örneği (Yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
15. Eraslan, Ş. (2020). UNESCO Dünya Miras Alanlarının kriter seçimleri ve tematik bağlantıları üzerine bir analiz: Türkiye örneği. Journal of Awareness, 5(3), 309-324. https://doi.org/10.26809/joa.5.023 (1.1.2024)
16. Fowler, P. J. (2003). World heritage cultural landscapes 1992-2002. World Heritage Papers 6. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
17. Fairclough, G. (2003). Cultural landscape, sustainability and living with change. In J. M. Tetonico & F. Meteo (Eds.), Managing change: Sustainable approaches to the conservation of the built environment proceedings (pp. 23–47). Philadelphia: Getty Publications.
18. Güler, A. C. (2018). Gökçeada’nın kültürel peyzaj değerlerinin belirlenmesi ve korunmasına yönelik ilkeler (Doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
19. Jacques, D. (1995). The rise of cultural landscapes. International Journal of Heritage Studies, 1(2), 91–101. https://doi.org/10.1080/13527259508722136 (15.2.2023)
20. James, P. E., & Martin, G. (1981). All possible worlds: A history of geographical ideas. John Wiley & Sons.
21. Jones, M. (2003). The concept of cultural landscape: Discourse and narratives. In H. Palang & G. Fry (Eds.), Landscape interfaces (pp. 21-51). Kluwer Academic Publishers.
22. Kaya, A. T. (2016). Kent kimliği oluşumunda kültürel peyzajın rolü: Konuralp örneği (Doktora tezi). Düzce Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Düzce.
23. Kap Yücel, D., & Salt, E. (2018). Kültürel peyzajların tarihsel süreç içerisindeki değişimlerinin tespiti: Bursa İznik örneği. Planlama, 28(1), 40-55. https://doi.org/10.14744/planlama.2018.46220 (21.5.2024)
24. Korgavuş, B. (2012). Sosyo-ekonomik ve doğal çevre faktörlerinin kültürel peyzaja etkileri: Rize Merkez İlçesi örneği (Doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
25. Madran, E., & Özgönül, N. (2005). Kültürel ve doğal değerlerin korunması. Mimarlar Odası, TMMOB Ankara.
26. Melnick, R. Z. (1984). Cultural landscapes: Rural historic districts in the National Park System. Park Historic Architecture Division, Cultural Resources Management, U.S. Department of the Interior.
27. Mitchell, W. J. T. (1994). Landscape and power. University of Chicago Press.
28. Özsüle, Z. (2005). Geleneksel yerleşimlerin korunması açısından kültürel peyzaj değerlendirmesi: Mudanya örneği (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
29. Panahi, S. M. (2015). Interrelationships between urban and rural areas and their effect on rural development in Ilam Province. Indian Journal of Fundamental and Applied Life Sciences, 5(S3), 752–758.
30. Resmî Gazete, Sayı: 26237. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/07/20060723-5.htm (13.5.2023)
31. Rössler, M. (2006). World Heritage cultural landscapes: A UNESCO flagship programme 1992–2006. Landscape Research, 31(4), 333–353. https://doi.org/10.1080/01426390601004210
32. Rapoport, A. (1992). On cultural landscapes. Traditional Dwellings and Settlements Review, 3(1), 33-37. IASTE Berkeley.
33. Ruritage. (2019). Ruritage: Heritage for rural generation. https://www.ruritage.eu/project/vision (21.8.2024)
34. Sauer, C. O. (1925). The morphology of landscape. University of California Press, Berkeley.
35. Sauer, C. O. (1967). Land and life: A selection from the writings of Carl Ortwin Sauer (J. Leighly, Ed.). University of California Press, Berkeley.
36. Salt, E. (2017). Kültürel peyzaj alanlarının korunması ve sürdürülebilirliği: İznik kenti örneği (Basılmamış lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, İstanbul.
37. Taylor, K. (2009). Cultural landscapes and Asia: Reconciling international and Southeast Asian regional values. Landscape Research, 34(1), 7–31. https://doi.org/10.1080/01426390802387513 (3.4.2023)
38. Taylor, K., & Lennon, J. (2011). Cultural landscapes: A bridge between culture and nature? International Journal of Heritage Studies, 17(6), 537–554. https://doi.org/10.1080/13527258.2011.618246 (21.3.2024)
39. Taylor, K. (2012). Landscape and meaning: Context for a global discourse on cultural landscape values. In K. Taylor & J. Lennon (Eds.), Managing cultural landscapes (pp. 22-24). Routledge.
40. Taylor, K., St. Clair, A., & Mitchell, N. J. (2015). Conserving cultural landscapes: Challenges and new directions. Routledge.
41. TDK-Türk Dil Kurumu. https://www.tdk.gov.tr (27.6.2024)
42. Uzun, F. V. (2012). Ihlara Vadisi kültürel peyzaj alanında sürdürülebilir turizm (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
43. UNESCO. (1962). Records of the General Conference, Twelfth Session, Paris: Resolutions, recommendation concerning the safeguarding of the beauty and character of landscapes and sites. http://portal.unesco.org/en/ev.php URL_ID=12026&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html (21.10.2023)
44. UNESCO. (1972). Convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. UNESCO.
45. UNESCO. (2003). Cultural landscapes: The challenges of conservation (World Heritage Papers, No. 7). UNESCO World Heritage Centre.
46. UNESCO World Heritage Centre. (2005). Vienna memorandum on world heritage and contemporary architecture: Managing the historic urban landscape. UNESCO.
47. UNESCO. (n.d.). Cultural landscapes. https://whc.unesco.org/en/culturallandscape.
48. UNESCO. (2009). World heritage cultural landscapes: A handbook for conservation and management (World Heritage Papers, No. 26). UNESCO World Heritage Centre.
49. UNESCO. (2013). New life for historic cities. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).
50. UNESCO. (2015). Operational guidelines for the implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre.
51. UNESCO. (2016). The HUL guidebook. In 15th World Conference of the League of Historical Cities. UNESCO. http://www.historicurbanlandscape.com/ (1.1.2024)
52. ICOMOS Australia. (2013). The Burra Charter. http://australia.icomos.org (10.6 2022)
53. ICOMOS Türkiye. (2012). ICOMOS Türkiye Milli Komitesi Kapadokya Bildirgesi. Nevşehir: 17 Şubat.
54. ICOMOS Türkiye. (2013). ICOMOS Türkiye Milli Komitesi Türkiye Mimari Mirası Koruma Bildirgesi. İstanbul: 12 Aralık.
55. ICOMOS. (2014). Heritage and landscape as human values. ICOMOS 18th General Assembly, Florence, Italy, 9-14 November.
56. ICOMOS. (1964). International charter for the conservation and restoration of monuments and sites (The Venice Charter 1964). http://www.icomos.org/charters/venice_e.pdf (12.3.2024)
57. IUCN-International Union for Conservation of Nature. http://www.iucn.org (11.1.2024)