TOPLUMSAL CİNSİYET YÖNÜYLE KADIN DENGBÊJLERİN HAYATI

Yıl 2025, Sayı: 41, 1 - 18

Leyla Kaplan

https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1696665

Öz

Terim olarak cinsiyet, biyolojik açıdan kadın ya da erkek olmakla ile ilgili iken; toplumsal cinsiyet, kadın ve erkeklere farklı yer ve zamanlarda yüklenen toplumsal yük ve sorumluluklar sonucu ortaya çıkan cinsiyet kimlikleridir. Cinsiyette biyolojik farklılıklara değinilirken toplumsal cinsiyette kültürel değerlerin oluşturduğu farklılıklara işaret edilir. Bir çeşit önyargı olan toplumsal cinsiyet kalıpyargıları ise toplumun bir grup olarak kadınlardan ve erkeklerden beklediği davranış ve özelliklerdir. Kültürden kültüre farklılık gösteren kalıpyargıları değişime karşı dirençlidir. Bu çalışmamızda bilinen kadın dengbejlerden/şarkıcılardan olan Meryem Han, Sûsika Simo, Fatma Îsa, Belga Kado, Zadîna Şekir ve Aslîka Kadir’in hayatları toplumsal cinsiyet kalıpyargıları yönüyle incelenmiştir. Kadın sesinin erkeğe ulaşmasının hoş karşılanmadığı bir toplumda ve zamanda kadın dengbejler/şarkıcılar ağır bedeller ödeyerek toplumsal kalıpyargılara direnmişlerdir. Sonuç olarak görülmüştür ki kadın dengbejler/şarkıcılar hayatları boyunca hem aile hem de toplum içerisinde kalıp yargılarla mücadele etmek zorunda kalmışlardır.

Anahtar Kelimeler

cinsiyet , toplumsal cinsiyet , kalıpyargı , kadın dengbejler/şarkıcılar , sanat

THE LIFE OF WOMEN DENGBÊJS IN TERMS OF GENDER

Öz

While sex, as a term, is related to being a biological woman or man, gender is the gender identities that emerge as a result of the social burdens and responsibilities placed on women and men at different places and times. While biological differences in gender are mentioned, differences created by cultural values in gender are pointed out. Gender stereotypes, which are a type of prejudice, are the behaviours and characteristics that society expects from women and men as a group. Stereotypes, which differ from culture to culture, are resistant to change. In this study, the lives of well-known female dengbejs (singers) Meryem Khan, Susika Simo, Fatma Isa, Belga Qado, Zadina Shekir and Aslika Qadir, were examined in terms of gender stereotypes. In a society and time where it was not welcome for women's voices to be heard by men, female dengbejs (singers) resisted social stereotypes by paying a heavy price. As a result, it has been seen that female dengbejs (singers) have had to struggle with stereotypes in both family and society throughout their lives.

Anahtar Kelimeler

Sex , gender , stereotype , female dengbejs (singers) , art

JÎYANA JINÊN DENGBÊJ JI ALÎYÊ ZAYENDA CIVAKÎ VE

Öz

Zayend wekî têgih ji alîyê bîyolojîk ve jinbûn an jî mêrbûnê ra têkildar e lê zayenda civakî nasnameyên zayendî ne ku wan piştî bar û berpirsyarên civakî yên di wext û demên cuda da li ser jin û mêran hatine barkirin derdikevin holê. Em di zayendê da li ser cudahîyên bîyolojîk sekinîne lê di zayenda civakî da me cudahîyên ku bi rêya nirxên civakî hatine çêkirin destnîşan kirine. Wekî cureyekî pêşdarazîyê stereotîpên zayenda civakî tevger û taybetmendî ne ku civak wekî kom ji jin û meran hêvî dike. Stereotîp, di hemû çandan da ne wekî hev in û li hemberî guherînê li ber xwe didin. Di vê xebatê da jîyana jinên dengbêj ên navdar ên wekî Meryem Xan, Sûsika Simo, Fatma Îsa, Belga Qado, Zadîna Şekir û Aslîka Qadir ji alîyê stereotîpên zayenda civakî ve hatîye vekolandin. Ji ber ku wextekî, gihîştina dengê jinê bo mêran nexweş dihat dîtin jinên dengbêj berdêlên giran dane û li hemberî stereotîpên civakî li ber xwe dane. Wekî encam hatîye dîtin ku jinên dengbêj/stranbêj hem di nav malbatê da hem jî di nav civakê da li hember stereotîpên zayenda civakî bi têkoşînê jîyana xwe borandine.

Anahtar Kelimeler

Zayend , zayenda civakî , stereotîp , jinên dengbêj/stranbêj , huner

Kaynakça

• Alakom, R. (2023). Bîranînên Aslîka Qadir. Nûbihar, 27(165), 10-13.
• Allison, C. (2013). Folklor ve fantezi: Kürt sözlü geleneğinde kadınların sunumu. Di nav S. Mojab (Ed.). Devletsiz ulusun kadınları- Kürt kadını üzerine bazı araştırmalar (245-263). Avesta.
• Aras, A. (2013). Şairê kurda yê efsanevî Evdalê Zeynikê. AKYAD Ağrı Kültür ve Dayanışma Derneği.
• Aslan, M. A. (2019). Tarihten günümüze Yezidilik/Êzîdîlik ve ViranşehirYezidiliği/Êzîdîliği. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). Harran Üniversitesi.
• Bayezidî, M. M. (2010). Adat û rusûmatnameê ekradiye. Nûbihar.
• Bhasin, K. (2015). Toplumsal cinsiyet “bize yüklenen roller” (wer. K. Ay). Kadın Dayanışma Vakfı Yayınları.
• Bingöl, O. (2014). Toplumsal cinsiyet olgusu ve Türkiye’de kadınlık. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16(1), 108-114.
• Çakmak, S. (2024). Post-Yapısalcı bir yaklaşımın yapısökümü kadın dengbêjler ve anlatıları. Uygulamalı Sosyal Bilimler ve Güzel Sanatlar Dergisi (SOSGÜZ), 6(15), 57-80.
• Çelik, D. (2014). Dengbêjliğin erilliği ve küçük kadın dengbêjler. Di nav B. Talay Keşoğlu, L. Şimşek Rathke (Ed.). Kadın hayatlarını yazmak: Oto/Biyografi, yaşam anlatıları, mitler ve tarih yazımı uluslararası sempozyum bildiri kitabı (641-647). Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı.
• Çetin, A. (2017). Türk Sinemasında Yoksulluk Temsilleri: 1960-1975 Dönemi. (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Mersin Üniversitesi.
• Çetin, A. (2020). Kadına yönelik şiddetin kaynağına dair lacanyen bir değerlendirme. Şarkiyat, 12 (4), 1137-1146. https://doi.org/10.26791/sarkiat.827992
• Çetin, A. & Kaplan, L. (2025). Mardin Artuklu Üniversitesi Türkçe ve Arapça sosyoloji bölümü öğrencilerinin toplumsal cinsiyet algıları: Karşılaştırmalı bir araştırma. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(1), 51-73.
• Delikaya, Ö. (2021). Venavandina cihûwaran li komara Tirkiyeyê: mînaka Agiriyê. (Navenda YÖK Tezê, Doktora). Zaningeha Çewlîgê.
• Delikaya, Ö. & Ertekin, M. Z. (2021). Li geliyê Çatê tav diziriqî: Topogeny û nexşeya devkî di kilama Elî Xarza de. Kurdiyat, (3), 11-25.
• Delikaya, Ö. (2025). Şair, dengbêj, sazbend û aşiq: Nêrînek li termînolojiya îcrakarên edebiyata kurdî ya devkî. Mukaddime, 16(1), 231-261. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1515868
• Deveci Bozkuş, Y. (2011). Kürt toplumunda kadın dengbêjler. Di nav N. Mora (Ed.). Kültürlerarası iletişim bağlamında insana dair duygular ve ritüeller (99-130). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Düz, F. T. (2011). Bir stran bir ömür. Kovara Qijika Reş (3), 135-136.
• Elçi, D. Ö. & Cengiz, G. (2019). Literatürde kadın dengbêjlerin yeri ve tartışma biçimleri. Uluslararası Dengbêjlik Kültürü ve Dengbêjler Sempozyum Bildirileri (971-984). Şırnak Üniversitesi Yayınları.
• Filiz, M. Ş. (2023). Roman diliyle kürtler marksizm, milliyetçilik ve feminizm bağlamında üç özgürlük anlatısı. Peywend.
• Fine, C. (2011). Toplumsal cinsiyet yanılsaması. Sel Yayınları.
• Görücü Öner, S. (2021). Hatice Meryem’in hikâye ve romanlarında toplumsal cinsiyet rollerinin incelenmesi. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Aydın Üniversitesi.
• Gültekin, N. (2017). Rojhilatzan, hunermend Aslîka Qadir: Asûrîyan jî ermenîyan jî şayî û şînên xwe bi stranên kurdî kirine. Nûbihar, 21(141), 66-73.
• Gürür, Z. (2021). Dengbêjî di pêywenda patronajê de. Weşanên Pêywend.
• Hîkmet, B. (2016). Teorîyên foklorê. Lîs.
• Kan, G. (2024). Li dor zayend û netewe(tî)yê jina kurd di berhemên Elîyê Evdilrehmanî da. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi DÜSBED, (37), 89-11. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1486817
• Kaplan, L. (2024). Bandorên stereotîpên zayenda civakî li ser pêkanîna kevneşopiya dengbêjiyê: Mînaka Eyşe Şan. Mukaddime, 15(2), 502-522. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1490407
• Karacan, H. & Nayman, R. (2014). Dengbêj Salihê Qubînî ile Karapêtê Xaço’nun şarkılarında aşiret kavgaları: “Filîtê Quto ile Elî Etmankî kavgası”. Dicle Üniversitesi İlahîyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 361- 388.
• Karacan, H. & Başar, R. (2015). Di kilamên Evdalê Zeynikê de “hezkirina jiyanê û daxwaza mirinê”. International Journal of Kurdish Studies, 1(2), 56-69.
• Karapêtê Xaço- Dengên Nemir. (2020). https://www.youtube.com/watch?v=-vBbXGNethY (20.11.2023).
• Kardaş, C. (2013). Dengbêjlik geleneği ve âşık edebiyatı ile karşılaştırılması. (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Fırat Üniversitesi.
• Keleş, B. (2019). Dengbêjliğin tarihi süreç içerisinde ortaya çıkışı ve değişimi. Uluslararası dengbêjlik kültürü ve dengbêjler sempozyum bildirileri (383-395). Şırnak Üniversitesi Yayınları.
• Keskin, N. (2016). Di çarçoveya performansê de nirxandina vegotinên gelêrî. International Journal of Kurdish Studies, 2(1), 51-66.
• Kevirbirî, S. (2005). Bir çığlığın yüzyılı Karapêtê Xaço. Elma. Köşgeroğlu, N. (2010). Toplumsal cinsiyet ekseninde kadın/ kalın duvar ince zar. Alter Yayıncılık.
• Mendeş, H. B. (2019). Meryem Xan hayatı, sanatı ve şarkıları. Avesta.
• Oğuz, A. (2019). Feminizm, postkolonyal feminizm ve toplumsal cinsiyet. Çizgi Kitabevi.
• Öztürk, S. (2012). Kadın kimliği bağlamında kültürel bellek ve Van merkezdeki kadın dengbêjliği yansımaları. (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Parıltı, A. (2006). Dengbêjler sözün yazgısı. İthaki.
• Pilpil Yöney, G. (2013). İspanyolca’da dilsel ve toplumsal cinsiyetçilik analizi. Dil Dergisi, (161), 50-71.
• Polattağ, H. (2022). Dengbêjên jin yên radyoya erîvanê. (Navenda YÖK Tezê, Lîsansa Bilind). Mardin Artuklu Üniversitesi.
• Qadir, A. (2023). Jiyan û bîranîn-welatê me kurdistan e. Avesta.
• Seyfudîn, N. O. (2023). Hunermend û dengbêjên jin “têrîjên vejînê”. Na Yayınları.
• Suvağci, İ. (2021). Zayenda civakî di loriyên kurdî da. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(3), 763-770. https://doi.org/10.18506/anemon.819298
• Yaşın Dökmen, Z. (2021). Toplumsal cinsiyet. Remzi Kitabevi.
• Uluç, M. (2021). Meryem xan dengbêja hizin û kederê. Pêywend.
• Uzun, M. (2017). Dengbêjlerim. İthaki.
• Xakpûr, S. (2023). Îran xanim hawarek ji Urmiyeyê. Nûbihar.
• Yaş, Z. (2015). Şakarên muzîka kurdî cild 1. Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê.
• Yaş, Z. (2016). Şakarên muzîka kurdî cild 2. Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê.
• Yaş, Z. (2019). Berê radyoya Erîvanê Sûsika Simo hebû. Dilop, 2(9), 6-7.
• Yıldırımçakar, M. (2020). Dengbêjiya jinê ji hêla patronaj, perwerdehî, rol û nêrîna civakî û îcrakirina hunerê ve. Kurdîname, (2), 87-96.
• Zal, A. (2011). Antolojîya dengbêjan 2. Şaredarîya Bajarê Mezin a Dîyarbekirê.
• Zaman, R. (2019). Bir direniş hikayesi: dengbêj û stranbêj olarak Eyşe Şan. (Navenda YÖK Tezê, Lîsansa Bilind). İstanbul Bilgi Üniversitesi.