LOZAN GÖRÜŞMELERİ SIRASINDA TBMM’DE YAPILAN TARTIŞMALAR -MUSUL, TRAKYA, BOĞAZLAR, PATRİKHANE-

Öz

Birinci Dünya Savaşı, 11 Kasım 1918'de Osmanlı İmparatorluğu'nun da içinde bulunduğu İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı İmparatorluğu ve Bulgaristan) yenilgisiyle sona ermiştir. Bu yenilginin bir sonucu olarak, 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı toprakları İtilaf Devletleri'nin (İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan başta olmak üzere) işgaline uğramıştır. Bu işgaller karşısında Anadolu halkının gösterdiği direniş, Mayıs 1919'da Mustafa Kemal önderliğinde başlayan Millî Mücadele fikrinin temelini oluşturmuştur. Millî Mücadele süresince alınan kararlar ve yapılan kongreler (başta Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi) sonucunda, ulusal iradenin temsil edildiği Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır. Vatanın kurtuluşu ve milletin bağımsızlığını temel amaç edinen TBMM, bünyesinde farklı ideolojilere sahip milletvekillerini barındırmıştır.Millî Mücadele'nin başarıyla sonuçlanmasının ardından, bu ideolojik farklılıklar daha belirgin hale gelmiş ve mecliste yoğun fikir tartışmaları yaşanmıştır. Mustafa Kemal'in Mayıs 1921'de kurduğu I. Grup (Müdafaa-i Hukuk Grubu) karşısında, bir muhalefet hareketi olarak II. Grup teşekkül etmiştir. II. Grup, meclisteki muhalif kanadı temsil etmiş ve özellikle Lozan Barış Görüşmeleri süresince yaşanan tartışmaların odak noktası olmuştur. Bu iki grup arasında hemen her konuda görüş ayrılıkları yaşansa da, tartışmalar özellikle belirli konular üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu çalışmada, Lozan Barış Görüşmeleri'nin devam ettiği sırada, Türkiye heyeti ile İtilaf Devletleri arasındaki Musul, Batı Trakya, Boğazlar ve Fener Rum Patrikhanesi gibi hassas konulardaki anlaşmazlıklar Misak-ı Millî bağlamında incelenmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bu konular üzerine yaşanan tartışmalar, dönemin meclis tutanakları ışığında detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Bu inceleme, Millî Mücadele sonrası dönemde Türkiye siyasi hayatındaki ilk büyük muhalefet hareketinin dinamiklerini ve Lozan Anlaşması'nın ulusal bağımsızlık ve toprak bütünlüğü açısından taşıdığı önemi anlamak adına kritik bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• TBMM
• Lozan Barış Konferansı
• Musul
• Boğazlar
• Trakya
• Fener Rum Patrikhanesi.

DISCUSSIONS HELD IN THE TBMM DURING THE TREATY OF LAUSANNE -MOSUL, THRACE, STRAITS, PATRIARCHATE-

Öz

World War I ended on November 11, 1918, with the defeat of the Central Powers (Germany, Austria-Hungary, the Ottoman Empire, and Bulgaria), which included the Ottoman Empire. As a result of this defeat, the Ottoman territories were occupied by the Allied Powers (primarily England, France, Italy, and Greece) with the signing of the Armistice of Mudros on October 30, 1918. The resistance shown by the people of Anatolia against these occupations formed the basis of the National Struggle idea, which began under the leadership of Mustafa Kemal in May 1919. As a result of the decisions made and the congresses held (primarily the Erzurum Congress and the Sivas Congress) during the National Struggle, the Grand National Assembly of Türkiye (TBMM), representing the national will, was opened in Ankara on April 23, 1920. The Grand National Assembly of Türkiye (TBMM), which made the liberation of the homeland and the independence of the nation its primary goals, housed deputies with different ideologies. After the successful conclusion of the National Struggle, these ideological differences became more pronounced, and intense debates occurred in the parliament. In opposition to the I. Group (Defense of Rights Group) established by Mustafa Kemal in May 1921, the II. Group was formed as an opposition movement. The II. Group represented the opposition faction in the parliament and became the focal point of the debates, especially during the Lausanne Peace Talks. Although there were disagreements between these two groups on almost every issue, the discussions particularly focused on specific topics. In this study, the disagreements between the Turkish delegation and the Allied Powers on sensitive issues such as Mosul, Western Thrace, the Straits, and the Greek Orthodox Patriarch of the Phanar during the Lausanne Peace Talks have been examined in the context of the National Pact. The discussions on these topics in the Grand National Assembly of Türkiye have been examined in detail in light of the parliamentary records of the period. This examination offers a critical perspective to understand the dynamics of the first major opposition movement in Turkish political life after the National Struggle period and the significance of the Treaty of Lausanne in terms of national independence and territorial integrity.

Anahtar Kelimeler

• TBMM
• Lausanne Peace Conference
• Musul
• Straits
• Thrace
• Greek Orthodox Patriarch of the Phanar.

Kaynakça

1. Akyol, T. (2014). Bilinmeyen Lozan. Doğan Kitap. Akyol, T., & Kaplan, S. (2014). Açık ve gizli oturumlarda Lozan tartışmaları. Doğan Kitap. Atatürk, M. K. (1953). Nutuk (Cilt 2). M.E.B. Yayınları.
2. Babaoğlu, R. (2019). Muharebeden diplomasiye: Lozan Konferansı’nda Türk delegasyon heyetinin karşılaştığı zorluklar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 35(1), 95–140. Bilsel, C. (1998). Lozan (Cilt 2). Sosyal Yayınları.
3. Bolat, B. S., & Demiraslan, T. (2013). Lozan görüşmeleri sırasında mecliste ortaya çıkan II. Grup muhalefeti ve basına yansıması. Atatürk Yolu Dergisi, 14(53), 29–60. Budak, M. (2003). Misak-ı Milli’den Lozan’a idealden gerçeğe Türk dış politikası. Küre Yayınları.
4. Cihangir Kılıçoğlu, Ç. (2013). Lozan Barış Konferansı’nın ilk aşaması ve konferansın kesintiye uğradığı dönemde Yunanistan. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 14(53), 129–154.
5. Çavdaroğlu, H. A. (2011). Öncesi ve sonrası ile Lozan. Yeditepe Yayınları. Çelik, M. (1996). Hüseyin Avni Ulaş. Dergâh Yayınları. Demirci, S. (2011). Belgelerle Lozan. Alfa Yayınları.
6. Demirci, S. (2025). Lozan: Askeri mücadeleden diplomatik mücadeleye geçişin 100. yılı. İçinde G. Doğan & A. Akdoğanbulut İnsan (Ed.), 100. Yılında Lozan Barış Antlaşması Uluslararası Sempozyumu (17-18 Temmuz 2023) ve Paneli (24 Temmuz 2023) Bildiri Kitabı (ss. 17–28). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. Demirel, A. (1994). Birinci mecliste muhalefet. İletişim Yayınları.
7. Ertan, T. F. (2013). Lozan Konferansı’nda Türkiye’yi temsil sorunu. Atatürk Yolu Dergisi, 14(53), 29–60. Evsile, M. (2010). Gizli celse zabıtlarına göre Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Lozan Barış Antlaşması ile ilgili tartışmalar. History Studies, 2(1), 363–377.
8. Güneş, İ. (2009). Birinci TBMM’nin düşünce yapısı (1920-1923). İş Bankası Yayınları. Hakimiyet-i Milliye. (1923, 20 Ocak). Manşet.

9. Hatipoğlu, M. (2015). Şark Meselesi’ne son veren antlaşma; Lozan Barış Antlaşması. İçinde D. Türker & M. Saygın (Haz.), 90. Yılında Lozan ve Türkiye Cumhuriyeti Uluslararası Sempozyumu (Cilt 2, ss. 761–770). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
10. İnönü, İ. (1998). İsmet İnönü’nün hatıraları: Büyük zaferden sonra Mudanya Mütarekesi ve Lozan Antlaşması. Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık.
11. İnönü, İ. (2010). Lozan Barış Konferansı: Konuşma, demeç, makale, mesaj, anı ve söyleşileri İ. Turan (Haz.), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
12. Kandemir, F. (1955). Siyasî dargınlıklar (Cilt 2). Ekicigil Yayınları.
13. Karacan, A. N. (2012). Lozan. Nokta Kitap.
14. Karagedikli, G. (2013). 90 soruda Lozan Barış Antlaşması. Bilgi Yayınevi.
15. Kayalı, K. (1985). I. TBMM’de muhalefet. İçinde M. Belge (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 5, ss. 1161–1167). İletişim Yayınları.
16. Maman, K. (2014). Kara defter: Atatürk’ün silah arkadaşı İhsan Eryavuz anlatıyor. Timaş Yayınları.
17. Meray, S. (1993). Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-belgeler. Yapı Kredi Yayınları.
18. Oran, B. (2001). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Cilt 1). İletişim Yayınları.
19. Orbay, R. (2009). Siyasi hatıralar. Örgün Yayınevi.
20. Rıza, N. (1992). Lozan hatıraları. Boğaziçi Yayınları.
21. Tengirşenk, Y. K. (1981). Vatan hizmetinde. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
22. Turan, Ş. (2023). Lozan Antlaşması. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, ss. 214–227). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi [TBMM]. (1922). TBMM Gizli Celse Zabıtları, I. Devre (Cilt 3). TBMM Yayınları.
24. Türkiye Büyük Millet Meclisi [TBMM]. (1922). TBMM Gizli Celse Zabıtları. I. Devre (Cilt 4). TBMM Yayınları.
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi [TBMM]. (1923). TBMM Zabıt Ceridesi. I. Devre (Cilt 26). TBMM Yayınları.