İNÖNÜ DÖNEMİ CUMHURBAŞKANI ÖZEL AF KARARLARI (KAMU DÜZENİNE KARŞI İŞLENEN SUÇLARDAN AFFEDİLENLER)

Yıl 2025, Sayı: 41, 1 - 28

Tekin İdem

https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1739061

Öz

Af, belirli bir suçtan hüküm giymiş kişilerin cezalarının tamamının ya da bir kısmının infaz edilmesinden vazgeçilmesi anlamına gelir. Devletler, hukuk kurallarını belirleme yetkisine sahip oldukları dönemlerden itibaren, çeşitli gerekçelere dayanarak zaman zaman af uygulamasına başvurmuşlardır. Bu uygulama, Cumhuriyet öncesi Türk devletlerinde olduğu gibi, Cumhuriyet döneminde de devam etmiştir. Af, genel af ve özel af olmak üzere ikiye ayrılır. Genel af ilan etme yetkisi yalnızca TBMM’ye aittir. Özel af konusunda ise, 1924 Anayasası’nın 42. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı da TBMM ile birlikte yetkilidir. Yapılan literatür taramasında İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı dönemine ait Cumhurbaşkanı özel af kararlarını inceleyen müstakil bir çalışmaya rastlanılmamıştır. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nde yapılan taramalarda 1938-1950 yılları arasında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından çeşitli suçlardan hüküm giymiş 138 kişinin Cumhurbaşkanı özel af kararı ile affedildiği tespit edilmiştir. Bu 138 kişiden 65’inin kamu düzenine karşı işlenen suçlardan affedildiği görülmüştür. Bu çalışmada, literatür taraması, arşiv araştırması, belge analizi ve tarihsel karşılaştırmalı araştırma yöntemleri kullanmıştır. Çalışmanın ana kaynağı, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) belgeleridir.

Anahtar Kelimeler

İnönü Dönemi , Cumhurbaşkanı , Özel Af , 1924 Anayasası , Kamu Düzeni.

SPECIAL AMNESTY DECISIONS OF THE PRESIDENT OF THE İNÖNÜ PERIOD (PARDONED CRIMES AGAINST PUBLIC ORDER)

Öz

An amnesty is a waiver of the execution of all or part of the sentence of persons convicted of a particular offense. Since the time when states have had the authority to determine the rules of law, they have from time to time resorted to amnesty on various grounds. This practice continued in the Republican period, as it did in the pre-Republican Turkish states. Amnesty is divided into two categories: general amnesty and special amnesty. Only the TGNA has the authority to declare a general amnesty. As for special amnesty, the President of the Republic is authorized together with the TGNA in accordance with Article 42 of the 1924 Constitution. In the literature review, no independent study analyzing the Presidential special amnesty decisions of İsmet İnönü's presidency was found. A search of the Republican Archives of the Presidency of the State Archives of the Republic of Turkey revealed that between 1938 and 1950, 138 people convicted of various crimes were pardoned by President İsmet İnönü with a special amnesty decree of the President. Of these 138 people, 65 were pardoned for crimes against public order.

Anahtar Kelimeler

İnönü Period , President , Special Amnesty , 1924 Constitution , Public Order.

Kaynakça

• 1. Arşiv Kaynakları Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 85.98.8.
• BCA, Fon 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 88.74.9.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 87.64.9.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 97.110.3.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 101.9.3.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 86.26.1.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.107.20.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 91.70.11.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.69.16.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 93.108.3.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.106.5.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 87.65.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 93.105.18.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 88.79.19.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.46.7.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 121.91.18.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 111.44.1.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 85.111.20.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 87.63.9.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.123.1.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 118.106.19.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 94.26.8.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 99.78.7.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 100.96.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.47.16.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 93.125.17.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 94.23.13.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 103.70.17.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.123.18.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 119.39.15.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 90.17.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 90.20.5.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.53.4.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 96.72.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 92.86.10.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 96.91.10.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 114.55.17.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 92.84.12.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 88.79.18.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 115.97.17.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 86.21.13.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 111.47.11.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 85.117.7.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.59.10.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 99.66.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 111.36.6.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 113.23.17.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 92.78.5.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 95.66.16.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 115.92.13.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 96.84.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 115.72.2.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 116.22.6.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 86.28.4.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 88.72.12.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.108.1.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 112.76.11.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 90.36.3.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 94.34.4.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 97.110.20.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 111.53.9.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 89.120.18.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 96.73.11.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 88.101.7.
• BCA, Fon: 30.18.1.2 (Kararlar Daire Başkanlığı), Yer No: 97.121.15.
• 2. Resmi Yayınlar
• 13 Mart 1926 Tarih ve 320 Sayılı Resmi Gazete
• 28 Haziran 1930 Tarih ve 1531 Sayılı Resmi Gazete
• 26 Nisan 1940 Tarih ve 4494 Sayılı Resmi Gazete
• 19 Nisan 1941 Tarih ve 4789 Sayılı Resmi Gazete
• 5 Kanunusani (Ocak) 1942 Tarih ve 4998 Sayılı Resmi Gazete
• 18 Haziran 1946 Tarih ve 6336 Sayılı Resmi Gazete
• 3. Araştırma Eserler
• Adam, T. (1941). Af salâhiyeti. Adliye Ceridesi,32(11), 849-867.
• Akagündüz, M. (2006). Cumhuriyet döneminde çıkarılan af kanunları (1923-1960), (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). Fırat Üniversitesi.
• Akbulut, İ. (1995). Türk hukukunda af. Yargıtay Dergisi, 21(4), 446-465.
• Altunkaş, A. (2023) Türk ceza hukukunda af. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (166), 1-60.
• Armağan, S. (2001). Anayasa hukuku açısından af yetkisinin değerlendirilmesi. Anayasa Yargısı, 17(1), 344-386.
• Aybars, E. (1982). İstiklal mahkemeleri, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Bilge, S. (1943a). Ceza hukukunda af. Adliye Ceridesi, 34(9), 760-771.
• Bilge, S. (1943b). Ceza hukukunda af. Adliye Ceridesi, 34(10), 881-895.
• Boynukalın, M. (2009) Suç, TDV İslam Ansiklopedisi, 37, 453-457.
• Dönmezer, S. & Erman, S. (1994). Nazarî ve tatbikî ceza hukuku genel kısım, C. III, Beta Basım Yayım. Eroğul, C. (2010). 1908 devrimini izleyen anayasa değişiklikleri, 100. Yılında JönTürk Devrimi, (Edt. Sina Akşin vd), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 85-130.
• Güler, F. (2024). Türk siyasal hayatında cumhurbaşkanının bireysel özel af yetkisi ve uygulaması. İnsan & Toplum Dergisi, 14,(3), 181-209. DOI: 10.12658/M0743
• Gürdamar, E. (2019). Cumhuriyet’in ilk yıllarında tütün politikaları, (YÖK Tez Merkezi, Doktora). İnönü Üniversitesi.
• Hassan, Ü. (1972). Ölüm cezası sorunu: kritik bir yaklaşım. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 27(1), 75-116.
• Keyman, S. (1965). Türk hukukunda af (genel af-özel af), Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Kili, S. & Gözübüyük, Ş. (2000). Türk anayasa metinleri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Meray, S. L. (1944). Ceza hukukunda af konusu üzerine bir deneme, Türk Hukuk Kurumu Yayınları.
• Mhaıdı Mhaıdı, G. S. (2023). Türk hukuku’nda af, (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Selçuk Üniversitesi.
• Özek, Ç. (1959). Umumi af. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 24(1-4), 118-175.
• Sınmaz Sönmez, C. (2005). Cumhuriyet döneminde çıkarılan af yasaları ve topluma yansımaları (1923-1974), (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Hacettepe Üniversitesi.
• Sınmaz Sönmez, C. (2006). Cumhuriyet dönemi genel af tartışmaları ve uygulamaları üzerine. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, (3), 77-100.
• Sınmaz Sönmez, C. (2012). Demokrat Parti iktidarının ilk icraatlarına bir örnek: “bazı suç ve cezaların affı hakkında kanun”. Yönetim Bilimleri Dergisi, 10(20), 111-136.
• Soyaslan, D. (1998). Ceza hukuku genel hükümler, Yetkin Yayınları.
• Soyaslan, D. (2001). Af. Anayasa Yargısı, 17,(1), 412-437.
• Yarımbatan, G. (2020). Türk anayasa mahkemesi kararları ışığında af yetkisinin kullanımı. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (150), 51-84. Yavuz, C. (2015). 1939 Erzincan depremi kurtarma çalışmalarında yer alan mahkûmların affı bağlamında Türkiye’deki af uygulaması. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 28(119), 87-96. Yılmaz, S. (1996) 12 Eylül 1980-1984 yılları arasında sıkıyönetim askeri mahkemelerince ölüm cezasına çarptırılan ve bu cezaları infaz edilen hükümlülerin dava dosyalarının incelenmesi, (YÖK Tez Merkezi, Yüksek Lisans). İstanbul Üniversitesi.