THE SEMİZ ALİ PASHA MOSQUE IN MARMARAEREĞLİSİ: ARCHITECTURAL IDENTITY, RESTORATIONS AND TRANSFORMATİON

Öz

The Semiz Ali Pasha Mosque located in Marmaraereğlisi is one of the significant examples of provincial Ottoman architecture and one of the rare structures attributed to Mimar Sinan. Although the exact date of construction is unknown, the building is associated with the mid-sixteenth century, corresponding to Ali Pasha’s tenure as grand vizier. Designed with a horizontally rectangular plan and constructed using the alternating masonry technique, the mosque reflects the classical Ottoman architectural character through its porticoed last congregation area. The structure underwent a major restoration in 1865, during which its decorative elements and architectural details came to reflect the aesthetic sensibilities of the nineteenth century. Despite reinforced concrete interventions introduced during the 1987 restoration, the mosque has largely lost its original architectural identity. As the only mosque from the Ottoman period that has survived to the present day in Marmaraereğlisi, the building constitutes a unique and significant cultural heritage asset requiring preservation. This study aims to provide a holistic evaluation of the mosque’s historical, architectural, and cultural values.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Architecture
• Mimar Sinan
• Semiz Ali Pasha Mosque
• Marmaraereğlisi

MARMARAEREĞLİSİ’NDE SEMİZ ALİ PAŞA CAMİİ: MİMARİ KİMLİK, ONARIMLAR VE DÖNÜŞÜM

Öz

Marmaraereğlisi’nde yer alan Semiz Ali Paşa Camii, Osmanlı dönemi taşra mimarisinin önemli örneklerinden biri olup, Mimar Sinan’a atfedilen nadir yapılardan biridir. Yapının kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, 16. yüzyıl ortalarında Ali Paşa’nın sadrazamlık dönemiyle ilişkilendirilmektedir. Yatay dikdörtgen planlı ve almaşık duvar tekniğiyle inşa edilen cami, sakıflı son cemaat mahalliyle klasik Osmanlı mimari karakterini yansıtan bir yapıdır. 1865 yılında kapsamlı bir onarımdan geçen yapı, süslemeleri ve mimari detaylarıyla 19. yüzyıl estetik anlayışını da yansıtmaktadır. 1987 onarımıyla betonarme müdahaleler yapılmış olsa da cami özgün mimari kimliğini büyük ölçüde yitirmiştir. Marmaraereğlisi’ndeki Osmanlı döneminden günümüze ulaşan tek cami olması, yapıyı kültürel miras açısından benzersiz ve korunması gereken önemli bir eser haline getirmektedir. Bu çalışmada, caminin tarihi, mimari ve kültürel değerlerinin bütüncül olarak değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Mimarisi
• Mimar Sinan
• Semiz Ali Paşa Camii
• Marmaraereğlisi

Kaynakça

1. Afyoncu, E. (2009). TDV İslâm Ansiklopedisi. İçinde Semiz Ali Paşa (C. 36, ss. 495-496). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
2. Aslanapa, O., 1914-2013. (2004). Osmanlı devri mimarisi (2. bs., Ed.). İnkılap Yayınevi.
3. Ayhan, S. (2011). Tekirdağ ve ilçelerindeki Türk devri yapılar (XIV-XVI. Yüzyıl) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
4. Boleken, E. (2023). Sultan II. Mahmud (1808-1839) ve Sultan Abdülmecid (1839-1861) dönemi sanatında yeni üslup arayışı [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
5. Çevik, H. (1965). Marmara Ereğlisi dünü ve bugünü. Olcay Matbaası.
6. Demirsar, B. (1994). İstanbul Ansiklopedisi. İçinde Emirgân Camii (C. 3, ss. 169-170). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
7. Dernschwam, H. (1987). İstanbul ve Anadolu’ya seyahat günlüğü. Kültür Bakanlığı.
8. Koçu, R. E. (1959). İstanbul Ansiklopedisi. İçinde Ali Paşa (Semiz) (C. 2). İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat.

9. Köse, F. (2019). Mimar Sinan’ın Tekirdağ’da inşa ettiği camiler ve dini hayata katkıları. Tekirdağ’da dini ve kültürel hayat, 34-72.
10. Kuban, D. (2021). Osmanlı mimarisi. YEM Yayın (Yapı-Endüstri Merkezi).
11. Kuran, A. (1977). Mimar Sinan’ın eserleri ve camileri konusunda kısa bir değerlendirme. Boğaziçi Üniversitesi Dergisi: Beşerî Bilimler = Boğaziçi University Journal: Humanities, IV-V, 83-101.
12. Kuran, A. (1988a). Mimar Sinan’ın camileri. İçinde Mimarbaşı Koca Sinan yaşadığı çağ ve eserleri (C. 1, ss. 175-214). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
13. Kuran, A. (1988b). Tezkerelerde adı geçen Sinan eserlerinin yapı türlerine göre alfabetik listesi. İçinde Mimarbaşı Koca Sinan yaşadığı çağ ve eserleri (C. 1, ss. 155-166). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
14. Kuran, A., 1927-2002. (1986). Mimar Sinan. Hürriyet Vakfı.
15. Küçükkaya, A. G., & Canıtez, T. (2019). Babaeski Semiz Ali Paşa Külliyesi. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 19, 89-109.
16. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmani. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
17. Meriç, Rıfkı Melul (1965). Mimar Sinan: hayatı, eseri I: Mimar Sinan’ın hayatına eserlerine dair metinler. Türk Tarih Kurumu.
18. Necipoğlu, G. (2013). Sinan çağı: Osmanlı İmparatorluğu’nda mimari kültür. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
19. Özcan, A. R. (1988). Mimar Sinan’a siparişte bulunanlar. İçinde Mimarbaşı Koca Sinan yaşadığı çağ ve eserleri (C. 1, ss. 131-145). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
20. Tanman, M. B. (1994). İstanbul Ansiklopedisi. İçinde Ferruh Kethüda Camii ve Tekkesi (C. 3, ss. 294-295). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
21. Tuncel, M. (1974). Babaeski, Kırklareli ve Tekirdağ camileri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi.
22. Yavaş, D. (1994). İstanbul Ansiklopedisi. İçinde Canfeda Kadın Çeşmesi (C. 2, ss. 383-384). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
23. Yılmaz, S. (2019). Kırklareli ve Tekirdağ’daki klasik dönem Osmanlı camileri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
24. Yüksel, İ. A. (2024). Osmanlı Mimârisinde Kânûnî Süleyman devri Anadolu. İstanbul Fetih Cemiyeti.
25. Eyüpsultan Belediyesi arşivi.
26. Marmaraereğlisi Belediyesi arşivi.
27. Salt Galata. Salt Galata arşivi (TASUDOCM0189). İstanbul.
28. Utkaner Mimarlık arşivi.
29. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivi.