19. YÜZYIL OSMANLI İDARİ ELİTLERİNDE SERVET BİRİKİMİ VE SERMAYE YÖNETİMİ: MEHMED BESİM PAŞA’NIN MUHALLEFATI

Öz

Seyyid Mehmed Besim Paşa’nın kariyeri, önce askerî kadrolarda, ardından mutasarrıflık, muhafızlık ve valilik görevlerinde şekillenmiştir. Son görev yeri olan Diyarbakır Valiliği’nden İstanbul’a dönüş yolunda Mayıs 1858’de Amasya’da vefat etmiştir. Amasya’da tanzim edilen muhallefat kaydı, Paşa’nın yüksek tutarda nakit mevcudu ile kayda değer kıymette menkul eşyaya sahip olduğunu göstermektedir. Daha sonra ortaya çıkan alacak kalemleri de dikkate alındığında, birikmiş servetinin hacmi daha da belirginleşmektedir. Manastır’da mültezim Bezirgan Dimko ile ortak çiftliklere sahip olması ve borç-alacak ilişkileri içinde görünmesi ise Besim Paşa’nın yalnızca idarî bir görevli değil, taşra iktisadî ağlarıyla temas kuran bir aktör olarak da değerlendirilebileceğine işaret etmektedir. Bu çalışma, Seyyid Mehmed Besim Paşa’nın Amasya Şeriyye Sicili’ndeki muhallefat kaydını merkeze alarak askerî kökenli bir kariyerin, taşrada üst düzey idarecilik ve servet birikimi üzerinden nasıl bir toplumsal-iktisadî konuma dönüştüğünü tartışmaktadır. Araştırma, Osmanlı idarî elitlerinin servet pratiklerine ilişkin literatüre ampirik bir vaka eklerken, tereke/muhallefat kayıtlarının servet bileşimi, likidite ve borç-alacak ilişkileri bakımından sunduğu analitik imkânları da görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Besim Paşa
• Manastır
• Tereke/Muhallefat
• Servet Birikimi
• Kredi

Proje Numarası

Yok

Wealth Accumulation and Capital Management Among Ottoman Administrative Elites in the 19th Century: The Inheritance of Mehmed Besim Pasha

Öz

Seyyid Mehmed Besim Pasha’s career was shaped first within military appointments and subsequently through service as a mutasarrif, muhafiz, and vâli. He died in Amasya in May 1858, on his way back to Istanbul from his last post as governor of Diyarbakır. The inheritance (tereke/muhallefat) drawn up in Amasya indicates that he possessed a substantial amount of cash as well as movable goods appraised at a considerable value. Taking into account the receivables that surfaced after the initial inheritance, the scale of his accumulated wealth becomes even more apparent. Moreover, his joint ownership of farms with the mültezim Merchant (Bezirgan) Dimko in Monastir and his visibility within creditor–debtor relations suggest that Besim Pasha was not merely an administrative official but also an actor embedded in provincial economic networks. This study centers on the estate record of Seyyid Mehmed Besim Pasha in the Amasya Sharia Register (Amasya Şeriyye Sicili) to discuss how a military-based career transformed into a socio-economic position through high-level administration and wealth accumulation in the provinces. The research adds an empirical case to the literature on the wealth practices of the Ottoman administrative elite, while also highlighting the analytical possibilities offered by estate records in terms of wealth composition, liquidity, and debt-credit relationships.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Besim Pasha
• Manastir
• Estate/Inheritance
• Wealth Accumulation
• Credit

Proje Numarası

Yok

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) - Cevdet- Askeriye (C.AS): 375/15538; 665/27948; Cevdet- Dahiliye (C.DH): 256/12778; 274/15426; 309/15426; Cevdet- Evkaf (C.EV): 410/20770. Dahiliye- Defterler (DH.SAİDd): 29/283.
2. Evkaf- Evkaf Defterleri (EV.d): 17620.
3. Hatt-ı Hümayun (HAT): 319/18749; 1208/47370.
4. İrade- Dahiliye (İ.DH): 17-819; 175-9494; 228-13699; 356-23511; İrade- Hariciye (İ.HR): 330-21288.
5. Maliye Nezareti, (ML.MSF.d): 10681.
6. Meclis-i Vâlâ (MVL): 285-1; 297-36; 819-17.
7. Sadaret- Amedi Kalemi (A.}AMD): 53-40; Deavi Evrakı (A.}MKT.DV): 185-19; 212-57; 220-69; Divan Kalemi (A.}DVN): 85-54; 95-51; 109-54; 182-71; Meclis-i Vâlâ Evrakı (A.}MKT.MVL): 138-38; Mektubi Kalemi Evrakı (A.}MKT): 91-82; 171-80; Mühimme Evrakı (A.}DVN.MHM): 16-2; Mühimme Kalemi Evrakı (A.}MKT.MHM): 48-9; 98-84; 126-79. Müteferrik Evrakı (A.}M): 17-58; Nezaret ve Devair Evrakı (A.}MKT.NZD): 22-58; 49-72; 90-64; 129-90, 267-16, 276-79; Teşrifat Kalemi Evrakı (A.}TŞF): 9-6; Umum Vilayet Evrakı (A.}MKT.UM): 256-46; 258-8; 262-82; 308-31; 314-28; 314-39; 368-91; 391-64.
8. Yabancı Arşivler- Makedonya Arşivi (YB.021): 123-1.

9. Amasya Şer’iyye Sicili (AŞS), No. 88, Belge No 16.1, 17.1-22.1. (H. 3 Şevval 1274 / M. 17 Mayıs 1858) veya (Meşihat, Şerʻiyye Sicilleri, MŞH.ŞSC.d, 468.)
10. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddin Yaşar. (2022). Amasya tarihi (Cilt I-IV). Songül Keçeci Kurt vd. (Haz.). Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
11. Aksu Kılıç, L. (2022). 18. yüzyıl Osmanlı dünyasında “saraylı kadın olmak” – metrûkatıyla dört saraylı kadının muhallefâtı. İçinde XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1 - 05 Ekim 2018 (Cilt III, ss. 783-836). Türk Tarih Kurumu.
12. Alkan Günay, N. (2012). Müsaderenin sosyal ve ekonomik bir analizi: 18. yüzyıl sonlarında Bursa’da yapılan müsadereler. Belleten, LXXVI(227), 793-815.
13. Artuk, İ. (2006). Nişan. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 154-156). TDV Yayınları.
14. Başarır, Ö. (2011a). XVIII. yüzyıl Osmanlı taşrasında statü-servet ilişkisi üzerine bir değerlendirme. History Studies, 3(3), 49-67.
15. Başarır, Ö. (2016b). Muhallefât kayıtları ışığında XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Osmanlı taşra görevlilerinden Diyarbekir voyvodalarının terekeleri. Belleten, LXXX(287), 59-84.
16. Başarır, Ö. (2017c). Diyarbakır Voyvodası Mustafa Ağa’nın terekesi üzerine bazı düşünceler. Bilig, (65), 23-46.
17. Bozkurt, F. (2013). Osmanlı dönemi tereke defterleri ve tereke çalışmaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 11(22), 193-229.
18. Bulduk, A. F. (2007). Diyarbakır valileri. E. Tanrıverdi & A Taşgın (Haz.). Medrese Yayınları.
19. Cevger, G. (2019). Akşehir Ayânı Hacı Paşazâde Ahmet Bey’in terekesi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 5(1), 52-62.
20. Cezar, Y. (1977). Bir âyanın muhallefâtı – Havza ve Köprü kazaları âyanı Kör İsmail-oğlu Hüseyin (musadere olayı ve terekenin incelenmesi). Belleten, XLI(161), 41-78.
21. Çadırcı, M. (2007). Tanzimat sürecinde Türkiye – ülke yönetimi. İmge Kitabevi.
22. Çakar, E. & UZUN, C. (2017). Hurufat defterlerinde Harput (1690-1812). Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
23. Devellioğlu, F. (2015). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
24. Fekete, L. (1965). XVI. yüzyılda taşralı bir Türk efendisinin evi. Belleten, XXIX(116), 615-638.
25. Işık, A. (2013). Meşîhat arşivi belgeleri ışığında Seyyidler ve Nakîbü’l-Eşrâflık müessesi. (YÖK Tez Merkezi, Doktora).
26. Işıl, E. B. (2023) Çiftliks, landowners and rural producers: class relationas in the Balkans (18th-19th centuries). (YÖK Tez Merkezi, Doktora).
27. İnalcık, H. (1953). 15. asır iktisadî ve içtimaî tarihi kaynakları. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 18(1-4), 51-75.
28. İnalcık, H. (1995). Eyalet. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 11, ss. 548-550). TDV Yayınları.
29. İnalcık, H. (2008). Rumeli. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 35, ss. 232-235). TDV Yayınları.
30. İnan, K. (1999). Trabzon şerʻiyye sicillerine göre 17. yüzyıl ortalarında borç-alacak ilişkileri. İslamiyat, 2(4), 91-110.
31. Kısa, Y. (2018) Saruhan Muhassılı Genç Mehmed Paşa’nın Manisa’daki muhallefâtı. İçinde Geçmişten Günümüze Manisa – Şehzade II. Mehmet ve Manisa Tarihi – Kültürü- Ekonomisi (Cilt 1, ss. 513-523). M. Tepekaya & Z. Atar. (Ed.). Manisa Celal Bayar Üni. Yayınları.
32. Koçak, Z. (2022). Manastırlı kadınların takı ve aksesuar kültürü (1700-1730), Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 11(2), 453-490.
33. Mcgowan, B. (2020). Economic life in Ottoman Europe – taxation, trade and the struggle for land, 1600-1800. Cambridge University Press.
34. Mehmed Süreyya. (1996a) Sicill-i Osmanî (Cilt II). N. Akbayar. (Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
35. Mehmed Süreyya. (1996b) Sicill-i Osmanî (Cilt III). N. Akbayar. (Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
36. Omerov, M. (2025). XIX. asırda yaşamış Manastırlı bir hayırsever Güzide Hanım vakfı. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi, (15), 79-91.
37. Oral Patacı, Ö. (2016). Osmanlı tereke kayıtlarının sanat tarihi araştırmaları açısından önemine yönelik bazı değerlendirmeler. OTAM, (40), 327-354.
38. Öğün, T. (2006). Osmanlılar’da Müsâdere. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 67-68). TDV Yayınları.
39. Örenç, A. F. (2006). XIX. yüzyıl başlarında Antakya’nın sosyal ve ekonomik tarihine dair bir kaynak: Civelek Hacı Ebubekir Ağa’nın muhallefâtı. Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Dergisi, 4(1), 51-90.
40. Özcan, T. (2020). Muhallefât. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 30, ss. 405-406). TDV Yayınları.
41. Özdemir, R. (1989). Kırşehir’de ailenin sosyo-ekonomik yapısı (1880-1906). Osmanlı Araştırmaları, 9(9), 101-157.
42. Özel, S. (2002). Tuna’da bir Türk adası: Adakale. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (1), 227-250.
43. Özkan, E. (2020). 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin idari taksimatı (1839-1914). Hiper Yayınları.
44. Özlü, Z. (2005). Terekeler ışığında Bolu Göynük’te giyim kuşam. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (36), 204-332.
45. Savaş, S. (1993). Dağıstanî Ali Paşa’nın muhallefâtı – XVIII. asrın sonunda Osmanlı sosyal hayatına dair önemli bir belge. Belgeler, 15(19), 249-292.
46. Sezer Fevzioğlu, H. (2010). Tanzimat döneminde kadılık kurumu ve şer’i mahkemelerde düzenlemeler. Kitabevi Yayınları.
47. Şemseddin Sami. (2007). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
48. Telci, C. (2007). Osmanlı Devleti’nde 18. yüzyılda muhallefât ve müsadere süreci. Tarih İncelemeleri Dergisi, XXII(2), 145-166.
49. Tomar, C. (2006). Müsâdere. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 65-67). TDV Yayınları.
50. Toprak, M. B. (2025). Osmanlı İstanbul’unda eşitsizlik – terekeler üzerinden demografi ve servet analizi. Vakıfbank Kültür Yayınları.
51. Ursinus, M. (2005). The çiftlik sahibleri of manastır as a local elite, late seventeenth to early nineteenth centruy. In Provincial Elites in The Ottoman Empire. (ss. 247-257). A. Anastasopoulos. (Ed.). Crete University Press.
52. Ünal, M. A. (1987). Osmanlı İmparatorluğu’nda müsadere. Türk Dünyası Araştırmaları, (49), 95-111.
53. Ünlü, E. (2018). 18. yüzyılda Osmanlı eliti bir darphane sarrafının muhallefâtı: Bedros nam-ı diğer Petraki. OTAM, (43), 281-317.
54. Yaşa, F. (2017). Han’ın mutfağından Bahçesaray’daki kölelere: toplumsal ilişkilerin odağında Kilercibaşı Mehmed Ağa. Bilig, (81), 27-49.