Conceptual Tajdid in the Context of Reconstructing Fiqhi Thought

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 199 - 316, 31.12.2025

Mesut Bayar

https://doi.org/10.47145/dinbil.1804047

Öz

The concept of renewal (Tajdīd) is not an activity aimed at completely abolishing an object, a system, or a specific ruling, only to replace it with an entirely new format. Accordingly, when speaking of the renewal of Islamic rulings, it does not imply a radical purging of existing juristic rulings or the accumulated body of fiqh (Islamic jurisprudence), nor does it entail the creation of a brand-new legal system. Conversely, Tajdīd is an endeavor to restore rulings or interpretations that have gradually begun to lose their original meaning throughout the historical process, bringing them back to their authentic source (Sunnah) and reactivating their functionality. This restorative characteristic fundamentally distinguishes Tajdīd from the concept of abrogation (Ilgā’), which denotes the complete and final removal of a ruling. Studies related to Tajdīd are often framed broadly, focusing on topics such as the eradication of innovations (Bid‘ah) or the general renewal of uṣūl al-fiqh (principles of jurisprudence) and religious understanding. However, this research specifically narrows the focus to Conceptual Renewal (Kavramsal Tecdīd), signifying the re-evaluation of specific terms (lafz) with a fresh perspective. Although the term "Conceptual Renewal" may not be explicitly found in classical uṣūl al-fiqh literature, its use in a methodological framework to express the process of repositioning concepts in terms of their meaning has been deemed appropriate for this study. It is well known that many fundamental concepts in the Qur’an and Sunnah functioned as authentic sources for rulings during the time of the Prophet (peace be upon him) and were correctly understood by the people of that era. Nevertheless, over successive periods, certain concepts were exposed to various cultural, political, and social factors, leading to semantic narrowing, slippage, and even significant distortion. While such semantic deviations may have a lesser impact in other scientific fields, their occurrence in religious concepts can lead to innovations (Bid‘ah) and superstitions (Hurāfāt). Hence, identifying the corruption of these concepts and restoring them to their original meaning is considered an essential necessity for contemporary Islamic thought, justifying the value of this research. Our research is structured into three main sections: The first section clarifies the concept of Tajdīd and its related terms. The second section broadly explains the religious necessity of Tajdīd, its preconditions (shurūṭ), and its different types. The third section, which constitutes the core and most original part of the study, presents a concrete attempt at conceptual renewal using the examples of Sharī‘ah, Jihād, and Ḥajj. For this purpose, the study first attempts to uncover the original etymology (lughawī ma‘nā) of the concepts. Subsequently, it examines the meanings these concepts acquired within different disciplines and throughout the historical process. The historical semantic analysis method is applied to demonstrate the extent of deviation between these acquired meanings and the original linguistic meanings. Following this comprehensive analysis of the concept's historical journey, the presence of corruption/deviation (taḥrīf/ṣapma) in meaning is identified. Finally, the decision for renewal (Tajdīd) for each examined concept is determined based on the developed original methodology. Sharī‘ah and Jihād are selected as two striking examples believed to have suffered significant semantic corruption in the public sphere, while Ḥajj is presented as a counterexample—an important religious concept that has remained largely immune to corruption or semantic drift

Anahtar Kelimeler

Fıqh , Concept , Tajdid , Sharia , Hajj , Jihad

Fıkhi Düşüncenin Yeniden İnşası Bağlamında Kavramsal Tecdîd

Öz

Tecdid, herhangi bir eşyanın, bir sistemin veya bir hükmün ortadan kaldırılması ve yepyeni bir formata dönüştürülmesi faaliyeti değildir. Buna göre İslami hükümlerin tecdidinden bahsedildiğinde de mevcut hükümlerin veya fıkıh birikiminin kökten tasfiye edilmesi ve yeni bir sistemin oluşturulması anlamına gelmemektedir. Aksine tecdid, tarihsel süreç içerisinde asli anlamını kaybetmeye yüz tutmuş hükümlerin veya anlayışların sünnetteki aslına döndürülmesi ve söz konusu hükümlere işlerlik kazandırılması faaliyetidir. Bu özelliğiyle tecdid, hükmün tamamen ortadan kalkması anlamına gelen ilga kavramından ayrılmaktadır. Tecdid ile ilgili çalışmalara bakıldığında tecdid konusunun genellikle bid’atlerin ortadan kaldırılması veya fıkıh usulü ve dini anlayışların yenilenmesi gibi daha genel bir çerçevede ele alındığı görülmektedir. Bu araştırmada ise tecdid, lafızların yeni bir bakışla ele alınması anlamını belirtmek üzere kavramsal tecdid konusu üzerinden özel bir çerçevede anlatılmaktadır. Kavramsal tecdid ifadesi, klasik fıkıh usulü literatüründe tam olarak yer almasa da kavramların anlam açısından yeniden konumlandırılması sürecini ifade etmek üzere metodolojik bir çerçevede kullanılması tarafımızca uygun görülmüştür. Bilindiği gibi kitap ve sünnette yer alan birçok temel kavram, Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde asıl anlamlarıyla hükümlere kaynaklık teşkil etmiş ve dönem insanları açısından da bu şekilde doğru bir biçimde idrak edilmiştir. Ancak, sonraki zaman dilimleri içerisinde bazı kavramlar çeşitli kültürel, siyasi ve sosyal etkenlerle bir araya gelerek anlam daralmasına, kaymasına ve hatta büyük ölçüde sapmaya uğramıştır. Bu anlamsal sapmalar, herhangi bir bilim alanında gerçekleştiğinde insanların hayatlarını görece daha az etkileyebilirken; dini kavramlarda gerçekleştiğinde bid’at ve hurafelere de sebep olmaktadır. Bundan hareketle, kavramların tahrifini tespit etmek ve aslına döndürmek, günümüz İslami düşüncesi için elzem bir gereklilik olarak görülmüş ve bu konu çalışmaya değer bulunmuştur. Araştırmamız üç ana kısımdan oluşmaktadır: Birinci bölümde tecdid kavramı ve tecdidle ilgili kavramlar açıklanmıştır. İkinci bölümde ise genel hatlarıyla tecdidin dini bir gereklilik olduğu, uygulanma şartları ve farklı çeşitleri izah edilmiştir. Çalışmanın esasını ve en özgün kısmını oluşturan üçüncü bölümde ise şeriat, cihad ve hac örnekliğinde somut bir tecdid denemesi yapılmıştır. Bu amaçla öncelikle ilgili kavramların vaz olunan kökeni ve lügavi anlamı ortaya çıkarılmaya gayret edilmiştir. Akabinde bu kavramların farklı disiplinlerde ve tarihsel süreçte zaman içinde kazandığı anlamlar incelenmiştir. Bu anlam değişimlerinin kavramın lügavi anlamından ne ölçüde bir sapmaya yol açtığını göstermek için tarihsel semantik analiz yöntemi uygulanmıştır Kavramın tarihsel süreci bu kapsamlı analiz ile detaylıca incelendikten sonra anlamdaki tahrif/sapma tespiti yapılmıştır. Son olarak ele alınan her kavram için tecdid kararı, geliştirilen özgün metot esas alınarak belirlenmiştir. Şeriat ve cihad kavramları, toplum nezdinde anlam tahrifine yüz tuttuğu düşünülen en çarpıcı iki örnek olarak ele alınmıştır. Hac kavramı ise, önemli bir dini kavram olmasına rağmen tahrife maruz kalmamış veya anlamsal kayma yaşamamış bir örnek olarak sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Tecdid , Kavram , Şeriat , Hacc , Cihad

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dârü’l-Hadis, 1416/1995.
• Ağırman, Cemal. “Muhammed Zâhid el-Kevserî’ye Göre Sünnet-i Hasene Hadisi Bağlamında Dinde Tecdîd İmkânı, Alanı ve Sınırları”. Uluslararası Düzceli M. Zahid Kevseri Sempozyumu Bildirileri. Düzce: Düzce Belediyesi ve İlahiyat Fakültesi, (2007.): 679-689.
• Aslan, Bedri. İslam Hukukunda Tecdid. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
• Aslan, Mehmet Selim.” Fıkıh Usulünde Tecdid Anlayışı Üzerine Bir Değerlendirme”. İslam ve Toplum III, ed. Fikret Karaman. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınevi, (2019). 519-534.
• Bekrî, Ahmed Mahmud. “Tecdîdü mefhûmi’l-elfâz fî’s-Sünneti’n-nebeviyye ve eseruh fi’t-terbiyyeti’s-sulûkiyye”. Mecelletü Külliyyeti'd-Dirâsâti'l-İslâmiyye. 4/4 (Cemâziyelevvel 1443/2021), 1115-1179.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir el-Atâ 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2003.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ: Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdülğafûr Attâr. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. thk. Muhammed Sıddîk Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fazîle, ts.
• Çağatay, Neşet. “Şeriatle İslam Aynı Şey Değildir”. Güncel Gastroenteroloji. 2/2 (Haziran 1998). 5-9.
• Çeri, Mehmet. Arap-İslâm Düşüncesinde İhyâ ve Tecdîd. Ağrı: İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Çetin, Nihat M. "Arap-Dil". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 23/276-309. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Duman, Soner, Jabari, Shaker. "Çağdaş Dönemde Usûl-İ Fıkhın Yenilenmesi Tartışmaları". Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi. 20/1 (Mart 2020): 199-233.
• Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
• Efendioğlu, Mehmet. “Muhadramûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/393-394. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Erdem, Mehmet. “Serhendi’nin Tecdit Yönteminde Fıkhın Yeri”. Dini Araştırmalar 9/26 (Aralık 2006), 297-316.
• Esen, Muammer. "Dini Düşüncede Tecdit". KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 7/2 (Temmuz 2009): 39-52.
• Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî vd. 8 Cilt. y.y: Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, t.s.
• Görgün, Tahsin. “Tecdid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/234-239. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Görmez Mehmet.” Tanımlama Kudreti Elimizden Alınmak İstenen Kavram: Cihad”. Teklif Dergisi 14(Mart 2024), 64-83.
• Güler, İlhami. “Din, İslam ve Şeriat”. İslâmiyât 1, 4 (1998), 53-76.
• Hallâf, Abdulvehhâb. ʿİlmü uṣûli’l-fıḳh. y.y. Mektebetü’d-Da’ve, ts.
• Hata, İbrahim. İslam Hukukunda Ahkamın Değişmesine Modern Yaklaşımlar. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb el-, el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî, Dımaşk/Beyrut: Dâru'l-Kalem /Dâru'ş-Şamiyye, 1412.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî،. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’s-Sâdır, 1414/1993.
• İbn Fâris Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
• İzz b. Abdisselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. Ḳavâʿidü’l-aḥkâm fî meṣâliḥi’l-enâm. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1414/1991.
• Karadâvî, Ebû Muhammed Yusuf b. Abdullah. “Tecdîdü’dîn fî dav’i’s-sünne”. Mecelletü Merkezi buhûsi's-sünne ve's-sîre. 2(1408-1987.), 11-44.
• Köse, Saffet. “Cihad Şiddete Referans Olabilir mi?”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 9(2007), 37-70.
• Kurt, İsmail. Kur’ân’da Cihad. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Özdenören, Rasim, “Reform ve Tecdit”. Diyanet Aylık Dergi. 242 (Şubat 2011), 16-18.
• Özel, Ahmet. “Cihad”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/527-531. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Rabbânî, İmam, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Abdilehad b. Zeynilâbidîn el-Fârûkī es-Sirhindî. Ariflerin Halleri. çev.: Necdet Tosun. İstanbul: Sufi Kitap, 2010.
• Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkādir Muḫtârü’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk. Yûsuf Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1420/1999.
• Sa’dî, Ebû Habîb. el-Kâmûsü’l-fıkhî. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1408/1988.
• Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Muhammed Hasan İsmâîl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1999.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsûṭ. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1414/1993.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. et-Tenbîh (et-Tenbiʾe) bi-men yebʿas̱ühullāhü ʿalâ reʾsi külli miʾe. thk. Abdulhamîd Şânûhe. Beyrut: Dâru's-Sika li'n-Neşr ve't-Tevzî, ts.
• Şener, Mehmet. “Ahkamın Değişmesi ve Buna Etki Eden Faktörler”. DE.Ü.İlâhiyat Fakültesi Dergisi 8(1994), 9-23.
• Şerefî, Muhammed Abdülmecîd es-Süsve. “Tecdîdü usûli’l-fıkh”. Mecelletü’l-Câmiati’ş-Şârika li’l-ulûmi’ş-şer`iye ve’l-insâniyye 3/2 (Cemaziyelevvel 1428/2002), 327-371.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî, Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. y.y: Müessesetü’r-Risâle, 1420/2000.
• Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid el-Fârûkī. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan.1417/1996.
• Telkenaroğlu, Merter Rahmi. "M. Hamdi Yazır'da (1878-1942) “Reforma Karşı Tecdit” Ya Da “Başkalaşmadan Yenileşme” Tasavvuru". Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (Aralık 2013), 139-164.
• Türcan, Talip. “Şeriat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/571-574. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Türk, İdris, Savaş, Nuh, Karataş, Ali. "İslam Düşüncesinde Tecdit-Meşrûiyyeti, Alanları ve Şartları". Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1(Mart 2014), 102-125.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Ehl-i Bid’at”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/501-505. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Yıldırım, Kadri. “Eyyâmu’l-Arab (Arap Savaşları) Bağlamında Zûkâr Savaşı ve Şiirleri Üzerine Bir İnceleme”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 8/2 (Ekim2008), 125-154.
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. Heyet. 40 Cilt. y.y: Dâru'l-Hidâye, ts.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî b. Mihcen b. Yûnus es-Sûfî el-Bâriî Tebyînü’l-ḥaḳāʾiḳ Şerhu Kenzü’d-deḳāʾiḳ. 6 Cilt. Kahire: Matbaaatü’l-Kübra’l-Emiriyye, 1313.