Araştırma Makalesi

Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi

Cilt: 17 Sayı: 2 7 Ağustos 2026
PDF İndir
EN TR

Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi

Öz

Kentsel trafik sinyal sitemlerinin kontrolü, sistem verimliliğinin artırılmasında ve gereksiz gecikmelerin azaltılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Trafik koşullarının giderek daha değişken hale gelmesiyle birlikte, talep ile sinyal zamanlama parametreleri arasındaki karmaşık etkileşimlerin yakalanması da zorlaşmaktadır. Bu çalışma, senaryo temelli işletim verilerine dayanan, trafik analizine yönelik açıklanabilir yapay zekâ (XAI) tabanlı bir çerçeve sunmaktadır. Explainable Boosting Machine (EBM) kullanılarak geliştirilen önerilen model; çevrim süresi, yeşil faz , geliş akımları, doygunluk derecesi ve kavşak gecikmesi arasındaki ilişkileri ortaya koymaktadır. Tahmin doğruluğunun yanı sıra, model özellik önemi ve şekil fonksiyonları aracılığıyla her bir parametrenin gecikme oluşumuna nasıl katkı sağladığını açıklamaktadır. Elde edilen bulgular, açıklanabilir yapay zekâ modellerinin yüksek tahmin doğruluğunu yorumlanabilir biçimde sunabildiğini ve veriye dayalı sinyal kontrol stratejilerinin geliştirilmesini destekleyerek etkin ve sürdürülebilir kentsel hareketliliğe katkı sağladığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Hazırlanan makalede herhangi bir kişi/kurum ile çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Hazırlanan makalede etik kurul izni alınmasına gerek yoktur.

Teşekkür

Hazırlanan makalede herhangi bir teşekkür kısmı bulunmamaktadır.

Kaynakça

  1. [1] Z. Cakici and Y. S. Murat, "A differential evolution algorithm‐based traffic control model for signalized intersections," Advances in Civil Engineering, vol. 2019, no. 7360939, pp. 1-16, 2019, doi: 10.1155/2019/7360939.
  2. [2] A. I. M. Almadi, R. E. Al Mamlook, Y. Almarhabi, I. Ullah, A. Jamal, and N. Bandara, "A Fuzzy-Logic Approach Based on Driver Decision-Making Behavior Modeling and Simulation," Sustainability, vol. 14, no. 14, p. 8874, 2022, doi: 10.3390/su14148874.
  3. [3] R. Carillo, F. Cerasuolo, G. Bovenzi, D. Ciuonzo, and A. Pescapè, "Explainable federated class incremental learning for Encrypted Network Traffic classification," Computer Networks, vol. 269, p. 111448, 2025, doi: 10.1016/j.comnet.2025.111448.
  4. [4] A. P. Akgüngör and E. Korkmaz, "Analysis and Modelling of the Relationship between Stopped and Control Delays by Differential Evolution Algorithm," The Open Civil Engineering Journal, vol. 10, no. 1, pp. 266-279, 2016, doi: 10.2174/1874149501610010266.
  5. [5] HCM, "Highway Capacity Manual," Washington, D.C. :Transportation Research Board, 2000.
  6. [6] F. V. Webster, "Traffic signal settings, road research technical paper No: 39," Road Research Laboratory, London, 1958.
  7. [7] Akçelik, R., "Traffic Signals: Capacity and Time Analysis, Australian Road Research Board, Research Report ARR No.123," 1981.
  8. [8] S. P. Çalışkanelli, F. Atasever Coşkun, and S. Tanyel, "Start-up Lost Time and its Effect on Signalized Intersections in Turkey," Traffic&Transportation, vol. 29, no. 3, pp. 321-329, 2017.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İnşaat Mühendisliğinde Sayısal Modelleme

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

7 Ağustos 2026

Gönderilme Tarihi

1 Şubat 2026

Kabul Tarihi

14 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 17 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Politi, R. (2026). Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, 17(2). https://doi.org/10.24012/dumf.1879464
AMA
1.Politi R. Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi. DÜMF MD. 2026;17(2). doi:10.24012/dumf.1879464
Chicago
Politi, Ruti. 2026. “Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi”. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi 17 (2). https://doi.org/10.24012/dumf.1879464.
EndNote
Politi R (01 Ağustos 2026) Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi 17 2
IEEE
[1]R. Politi, “Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi”, DÜMF MD, c. 17, sy 2, Ağu. 2026, doi: 10.24012/dumf.1879464.
ISNAD
Politi, Ruti. “Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi”. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi 17/2 (01 Ağustos 2026). https://doi.org/10.24012/dumf.1879464.
JAMA
1.Politi R. Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi. DÜMF MD. 2026;17. doi:10.24012/dumf.1879464.
MLA
Politi, Ruti. “Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi”. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, c. 17, sy 2, Ağustos 2026, doi:10.24012/dumf.1879464.
Vancouver
1.Ruti Politi. Sinyalize Kavşaklarda Gecikmenin Açıklanabilir Tabanlı (EBM) Yöntem ile Analizi. DÜMF MD. 01 Ağustos 2026;17(2). doi:10.24012/dumf.1879464
DUJE tarafından yayınlanan tüm makaleler, Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. Bu, orijinal eser ve kaynağın uygun şekilde belirtilmesi koşuluyla, herkesin eseri kopyalamasına, yeniden dağıtmasına, yeniden düzenlemesine, iletmesine ve uyarlamasına izin verir. 24456