Ahlak ve Yurttaşlık Eğitimi Dersinin Öğrencilerin Ahlaki Olgunluk ve Etkin Vatandaşlık Düzeylerine Etkisinin İncelenmesi

Öz

Bu çalışmada ortaokulda seçmeli ders olarak verilen Ahlak ve Yurttaşlık eğitimi dersinin öğrencilerin ahlaki ve etkin vatandaşlık düzeylerini ne ölçüde etkilediği amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamında iki ayrı okulda öğrenim gören öğrenciler kontrol ve deney grubu olarak belirlenmiştir. Kontrol grubunda 14 öğrenci, deney grubunda ise 9 öğrenci yer almaktadır. Ahlak ve Yurttaşlık eğitimi dersini gören katılımcı öğrencilere ve öğretmenlere ahlaki ve etkin vatandaşlık düzeylerini tespit etmek için yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Öğrencilerin ahlaki olgunluk ve etkin vatandaşlık düzeylerini belirlemek amacıyla ahlaki olgunluk ve etkin vatandaşlık ölçekleri uygulanmıştır. Karma desen yöntemi ile elde edilen veriler nicel ve nitel yöntemlerle analiz edilmiştir. Nicel yöntem ile yapılan analizler t-testi, ANAOVA gibi yöntemlerle, nitel yöntem ile yapılan analizler ise içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Nicel analizlerden elde edilen bulgulara göre Ahlak ve Yurttaşlık Eğitimi dersinin öğrencilerin; deney ve kontrol gruplarının hem ahlaki olgunluk hem de etkin vatandaşlık düzeyleri açısından öntest ve sontest puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır (p> .05). Bu durum, Ahlak ve Yurttaşlık Eğitimi dersinin kısa vadede uygulanmasının öğrencilerde anlamlı bir değişim yaratmadığını ortaya koymuştur. Bir eğitim öğretim yılı süresince uygulanmış olan ölçme araçlarının öğrencilerin değer yargıları ve davranış biçimlerinde yeterli derecede değişim yaratmadığı söylenebilir. Ahlak ve Yurttaşlık Eğitimi dersinin öğrenci değer yargıları ve davranış biçimlerinde istenen değişimlerin gerçekleşmesi için uzun vadeli ve sürdürülebilir bir şekilde planlanması gerekmektedir. Ayrıca derste kullanılacak yöntem ve teknikler öğrencilerin aktif katılımını desteklemeli ve ders öğretimi sadece okul içinde değil, okul dışında da etkili olacak şekilde tasarlanmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Ahlak olgunluk
• etkin vatandaşlık
• sosyal bilgiler
• ahlak ve yurttaşlık eğitimi

Examining the Effect of Ethics and Citizenship Education Courses on Students' Moral Maturity and Active Citizenship Levels

Öz

This study aims to determine the extent to which the Ethics and Citizenship Education course, offered as an elective in middle school, affects students' moral and active citizenship levels. Within the scope of the study, students attending two separate schools were designated as the control and experimental groups. The control group consisted of 14 students, while the experimental group consisted of 9 students. Semi-structured interview forms were used to determine the moral and active citizenship levels of the participating students and teachers who took the Ethics and Citizenship Education course. Moral maturity and active citizenship scales were applied to determine the students' moral maturity and active citizenship levels. The data obtained using the mixed-methods design were analyzed using quantitative and qualitative methods. Quantitative analyses were performed using methods such as t-tests and ANOVA, while qualitative analyses were evaluated using content analysis. According to the findings obtained from quantitative analyses, there was no statistically significant difference between the pre-test and post-test scores of the experimental and control groups in terms of both moral maturity and active citizenship levels (p > .05). This situation revealed that the short-term implementation of the Ethics and Citizenship Education course did not create a meaningful change in students. It can be said that the measurement tools applied throughout the academic year did not create sufficient change in students' value judgments and behavior patterns. The Ethics and Citizenship Education course needs to be planned in a long-term and sustainable manner to achieve the desired changes in students' value judgments and behavior patterns. Furthermore, the methods and techniques used in the course should encourage active student participation, and the course should be designed to be effective not only within the school but also outside of it.

Anahtar Kelimeler

• Active citizenship
• moral maturity
• morality and citizenship education
• social studies

Kaynakça

1. Akagündüz, S. (2016). Türkiye’de ahlak eğitimi üzerine bir inceleme [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. [YökTez No:431288]
2. Akbaş, O. (2008). Değer eğitimi akımlarına genel bir bakış. Değerler Eğitimi Dergisi, 9–27. https://izlik.org/JA64KK44PS
3. Aktaş, H., & Kartopu, S. (2024). Üniversite öğrencilerinin dindarlık eğilimlerine göre ahlaki olgunluk düzeylerinin incelenmesi: Gümüşhane Üniversitesi örneği. The Journal of Academic Social Science, 4(35), 121–143. https://doi.org/10.16992/ASOS.6523
4. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi. https://izlik.org/JA92LL24LY
5. Arıcı, H. Y. (2025). Dijitalleşme ve değer algısı: Dijital uygulamaların olumsuz etkilerine karşı çocuk ve gençler için alternatif dijital yaklaşımlar. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.17859/pauifd.1641542
6. Arslan, A., & Eker, C. (2019). Öğretim ilke ve yöntemleri. Nobel Yayıncılık.
7. Avcı, M., & Memişoğlu, H. (2016). Kültürel miras eğitimine ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. İlköğretim Online. https://doi.org/10.17051/io.2016.58630
8. Ay, M. F. (2020). Ahlaki olgunluk ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Bilimname. https://doi.org/10.28949/bilimname.669957

9. Aydın, M. Z. (2019). Ailede ahlak eğitimi. Timaş Yayınları.
10. Aygün, İ. (2024). Ahlak nedir? Kapsayıcı açıklama denemesi. Republica. https://republica.tr/ahlak-nedir-kapsayici-bir-aciklama-denemesi/
11. Bektaş, Ö. & Zabun, E. (2019). Vatandaşlık eğitiminde değerler karşılaştırması: Türkiye ve Fransa. Değerler Eğitimi Dergisi. https://doi.org/10.34234/ded.512221
12. Bodur, H. (2017). Etiğin alet çantasına bakmak: Ahlâk, etik ve ilintili temel kavramlar üzerine notlar. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi. https://izlik.org/JA83YP42TY
13. Ceylan, A., & Bozkurt, E. (2023). Avrupa Birliği ülkelerinden İngiltere, Almanya, İsveç ve Fransa’nın değerler eğitimine yönelik bir derleme çalışması. Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi Psikoloji Dergisi, 1(1), 33–45. https://izlik.org/JA45GA94MS
14. Cogan, J. J., & Morris, P. (2001). Yurttaşlık değerlerinin gelişimi: Genel bir bakış. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 35(1), 1–9.
15. Creswell, J. W. (2013). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
16. Çalışkan, H., & Yıldırım, Y. (2020). Ortaokul öğrencileri için etkin vatandaşlık değerleri ölçeğinin (EVDÖ) geliştirilmesi. Millî Eğitim. https://doi.org/10.37669/milliegitim.742091
17. Çalışkan, H., & Yıldırım, Y. (2020). Seçmeli hukuk ve adalet dersinin ortaokul öğrencilerinin adil olma ve sorumluluk değerlerine etkisi. Journal of Multidisciplinary Studies in Education. https://izlik.org/JA23WW43ZU
18. Çalışkan, H., & Yıldırım, Y. (2022). Okul dışı ortamlarda değerler eğitimi. Pegem Akademi.
19. Çekin, A. (2013). Öğretmen adaylarının ahlaki olgunluk düzeyleri. Kastamonu Eğitim Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/210003
20. Çetin, N., & Balanuye, Ç. (2015). Değerler ve eğitim ilişkisi üzerine. Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi. https://doi.org/10.20981/kuufefd.03311
21. Çevik, M. S., & Erçetin, Ş. Ş. (2021). Vatandaşlık algısı ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi. https://doi.org/10.26466/opus.938404
22. Değirmenci, Y., & Eskici, B. (2019). Öğretmen adaylarının etkin vatandaşlık algılarının incelenmesi. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 234–256. https://doi.org/10.26466/opus.537074
23. Düzce, H. A. (2019). Eğitim fakültesi öğrencilerinin demokratik algı ve tutumları ile ahlaki olgunlukları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi. [Yök Tez No:632638]
24. Ekinci, F. (2024). Demokrasi, insan hakları ve yurttaşlık sosyal kulüp faaliyetleri yoluyla ortaokul öğrencilerinin demokratik değer anlayışının geliştirilmesi [Yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
25. Eren, E., & Eren, M. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli’nin vatandaşlık eğitimi üzerine incelenmesi [Sözlü bildiri]. 1. Uluslararası Eğitim Kongresi. https://doi.org/10.5281/ZENODO.17481257
26. Kara, İ. (2023). Fransa’daki liselerde okutulan ahlak ve vatandaşlık eğitimi öğretim programlarının incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(2), 1172–1194. https://doi.org/10.17679/inuefd.1296075
27. Kaya, M., & Aydın, C. (2011). Üniversite öğrencilerinin dini inanç ile ahlaki olgunluk düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://izlik.org/JA59PJ37ZK
28. Kozan, L., & Işıkdoğan, D. (2025). Akademik başarıya katkısı açısından ahlak eğitimi ve ahlaki kazanımlar. Dicle İlahiyat Dergisi. https://doi.org/10.58852/dicd.1808114
29. Mayalı, T. (2023). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin öğretim yöntem ve teknikleri ile araç-gereç kullanım durumlarının incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Aksaray Üniversitesi. https://hdl.handle.net/20.500.12451/11733
30. Merriam, S. B. (2013). Qualitative research: A guide to design and implementation (3rd ed.). Jossey-Bass.
31. Meydan, H. (2021). Bir beceri olarak ahlak ve eğitimi: Ahlaki gelişim kuramlarına dayalı bir inceleme. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. https://doi.org/10.29288/ilted.890349
32. Nas, M. (2023). Gençlik dönemi din, ahlak ve değerler eğitimiyle ilgili sorunlar. Talim: Journal of Education in Muslim Societies and Communities. https://izlik.org/JA85ED29WK
33. Öngören, H. (2023). Ortaokul öğretmenlerinin hukuk ve adalet ders kitabına yönelik görüşlerinin incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education. https://doi.org/10.30703/cije.1184695
34. Öz, N. (2021). Sosyalizasyon sürecinde ahlâk eğitim ve öğretimi. Diyanet İlmî Dergi. https://doi.org/10.61304/did.738331
35. Şimşek, U. (2012). Küreselleşme sürecinde ulus-devlet ve yurttaşlık eğitimi üzerine bir tartışma. International Journal of Social Science. https://dx.doi.org/10.9761/JASSS_269
36. Tekin, İ. (2017). Ahlaki olgunluk kavramı üzerine kuramsal bir çözümleme. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 2276–2298. https://doi.org/10.15869/itobiad.337409
37. Topal, M. (2024). Aktif öğrenme yöntemleriyle yurttaşlık eğitimi. International Journal of Düzce Educational Sciences. https://doi.org/10.62195/ijdes.1586190
38. Topal, M., & Haçat, S. O. (2025). Öğrenci günlükleri ile yurttaşlık okuryazarlığı. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi. https://doi.org/10.37217/tebd.1591252
39. Toraman, S. (2021). Karma yöntemler araştırması: Kısa tarihi, tanımı, bakış açıları ve temel kavramlar. Nitel Sosyal Bilimler. https://doi.org/10.47105/nsb.847688
40. Tutar, H. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik: Bir model önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227323
41. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Genel Türkçe sözlük. http://www.tdk.gov.tr
42. Üçel, Z., & Karagözoğlu, N. (2024). İnsan hakları, yurttaşlık ve demokrasi dersinde Web 2.0 araçları ile desteklenen yaratıcı drama yönteminin akademik başarı ve tutuma etkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.17152/gefad.1342610
43. Yalçın, A. (2023). İlköğretim programlarında ahlak eğitiminin tarihsel gelişimi. Uluslararası Ders Kitapları ve Eğitim Materyalleri Dergisi. https://doi.org/10.53046/ijotem.1370272
44. Yılar, M. B. & Alan, M. (2024). Sosyal bilgiler ders kitaplarındaki etkin vatandaşlık öğrenme alanı konularının değerler açısından incelenmesi. Sosyal Bilgilerde Yenilikçi Araştırmalar Dergisi, 74–97. https://doi.org/10.47503/jirss.1302793
45. Yıldırım, S. G. (2019). Değerler eğitimine yönelik bir model önerisi: Değer içselleştirme [Yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. [Yök Tez No: 581988]
46. Yıldırım, Y. (2014). Ortaokul 5. ve 6. sınıf öğrencilerinin ahlaki olgunluk düzeyi ile sosyal tutumlarının incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. [Yök Tez No: 378617]
47. Yıldırım, Y. (2019). Okul dışı etkinlik temelli değerler eğitimi programının öğrencilerin etkin vatandaşlık değerlerine etkisi [Doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi. [Yök Tez No: 609945]
48. Yıldız, M. S. (2023). Sosyal bilgiler dersinde ahlaki etik ve değerler eğitimi. Eğitim ve Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.13294940
49. Yılmaz, M. (2021). Sosyal ve duygusal öğrenme bağlamında ahlak eğitiminde dramanın yeri. Tokat İlmiyat Dergisi. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.897345