Dil Yapılarının Sezdirilmesi Bağlamında Bağdaşıklık: Metindilbilimsel Bir Çözümleme

Öz

Metindilbilim, metinlerin bütünlüğünü ve tutarlılığını sağlayan bağlantıları inceleyen; bağdaşıklık ve tutarlılık ölçütleri üzerinden metin olma koşullarını belirleyen cümle üstü bir dilbilim alanıdır. Bu çalışma, 2024 Türkçe Öğretim Programı’nın merkezinde yer alan dil yapılarının sezdirilmesi anlayışı doğrultusunda, 7. sınıf Türkçe (L2) ders kitabındaki okuma metinlerinde bağdaşıklığın nasıl kurulduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Programın sezdirme yaklaşımı, dil bilgisinin doğrudan öğretiminden ziyade metinler aracılığıyla işlevsel olarak fark ettirilmesini öngörmektedir. Bu nedenle ders kitabındaki bağdaşıklık unsurlarının dağılımını belirlemek, programın uygulamadaki yansımasını değerlendirmek açısından önem taşımaktadır. Araştırma nitel desende yürütülmüş; 2024–2025 eğitim öğretim yılında kullanılmak üzere hazırlanan ders kitabındaki 32 okuma metni doküman analiziyle incelenmiştir. Veriler, araştırmacı tarafından geliştirilen “Metin Değerlendirme Formu” aracılığıyla toplanmış ve gönderim, değiştirim, eksiltili anlatım, kelime bağdaşıklığı ve bağlayıcı ögeler bakımından çözümlenmiştir. Bulgular, metinlerde toplam 5.020 bağdaşıklık unsurunun yer aldığını göstermektedir. En sık kullanılan unsurun kelime bağdaşıklığı, en az kullanılanın ise eksiltili anlatım olduğu belirlenmiştir. Çalışmanın alana özgün katkısı, literatürde genellikle yalnızca örnek metinlere odaklanan araştırmalardan farklı olarak, ders kitabındaki tüm metinlerin bütüncül olarak incelenmesi ve elde edilen bağdaşıklık örüntülerinin dil yapılarının sezdirilmesi yaklaşımıyla doğrudan ilişkilendirilmesidir. Böylece çalışma hem metindilbilimsel çözümleme alanına hem de yeni öğretim programının metin temelli yapısının değerlendirilmesine yönelik somut veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• dilbilim
• metindilbilim
• metinsellik ölçütleri
• bağdaşıklık
• Türkçe

Cohesion in the Context of Implicit Instruction of Language Structures: A Textlinguistic Analysis

Abstract

Textlinguistics is a linguistic field that examines the connections ensuring the coherence and unity of texts and, through the criteria of cohesion and coherence, identifies the conditions for textuality as a supra-sentential discipline. This study aims to reveal how cohesion is constructed in the reading texts of the 7th grade Turkish (L2) textbook in line with the principle of implicit instruction of language structures, which stands at the core of the 2024 Turkish Language Education Program. The program’s implicit instruction approach prioritizes the functional noticing of linguistic structures through texts rather than their direct teaching. Therefore, determining the distribution of cohesion devices in the textbook is essential for evaluating how this pedagogical principle is reflected in practice. The research was conducted within a qualitative design; 32 reading texts included in the 2024–2025 textbook were analyzed through document analysis. Data were collected using the “Text Evaluation Form” developed by the researcher and examined in terms of reference, substitution, ellipsis, lexical cohesion, and conjunctive elements. The findings indicate that the texts contain a total of 5,020 cohesion devices. Lexical cohesion was identified as the most frequent device, while ellipsis was used the least. The study’s unique contribution lies in its comprehensive analysis of all texts in the textbook—unlike prior studies that typically focus on a limited selection of samples—and in relating the observed cohesion patterns directly to the program’s principle of implicit instruction of language structures. In this regard, the study provides concrete insights both for textlinguistic analysis and for evaluating the text-based structure of the new language education program.

Keywords

• Linguistics
• textlinguistics
• textuality criteria
• cohesion
• Turkish

Kaynakça

1. Akbayır, S. (2013). Eğitim fakülteleri için cümle ve metin bilgisi. Pegem Akademi, Ankara.
2. Akbayır, S. (2004). Metin bilgisi, okuma anlama, yorumlama, çözümleme. Deniz Kültür Yayınları, Ankara.
3. Akkaya, Ü. (2024). 6, 7 ve 8. sınıf öğrencilerinin serbest yazma çalışmalarının metindilbilimsel ölçütlere göre incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
4. Aksan, M, Aksan Y. (1991). Metin kavramı ve tanımları. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, (2): 90-104. http://dad.boun.edu.tr/tr/pub/issue/29237/313014
5. Arı, G. (2010). Altıncı ve yedinci sınıf öğrencilerinin yazdığı hikâye edici metinlerin değerlendirilmesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 43(27):43-75. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16968/177222
6. Armağan, S. (2020). Ömer Seyfettin’in başını vermeyen şehit hikâyesinde sözcüksel bağdaşıklık. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür-Sanat-Mimarlık Dergisi, Özel Sayı:65-82.
7. Aşkın Balcı, H. (2018). Metindilbilimin ABC’si. Say, İstanbul.
8. Aydın İ, Torusdağ G. (2014). Türkçe öğretimi çerçevesinde yazınsal bir metin çözümleme örneği olarak Refik Halit Karay’ın Garip Bir Hediye’si. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 3(4):109-134. https://doi.org/10.7884/teke.340

9. Aydın, İ, Uyar Y, E. (2022). Sait Faik’in Tüneldeki Çocuk adlı öyküsünün metin odaklı bir yaklaşımla çözümlenmesi. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (29):313-332. https://doi.org/10.29000/rumelide.1164170
10. Aydın, İ. (2013) İlköğretim Türkçe 8. sınıf öğrenci çalışma kitabının ‘duygular’ temasında yer alan etkinliklere metindilbilimsel bir yaklaşım. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 32(1):112-121 https://dergipark.org.tr/tr/pub/omuefd/issue/20246/214788
11. Aydın, M. (2014) Dilbilim el kitabı. Akademik Kitaplar, İstanbul.
12. Balcı, A. (2013) Okuma ve anlama eğitimi. Pegem, Ankara.
13. Beaugrande R A, Dressler W U (1981) Introduction to text linguistics, Longman. http://beaugrande.com/Intro1981 (20. 08. 2024).
14. Bulut Murat, G. (2024). Türkçe eğitiminde metindilbilim temelli etkinliklerin kullanımına yönelik bir eylem araştırması. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
15. Bozok, L. (2019). Ortaokul 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin bağdaşıklık ve tutarlılık yönünden incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
16. Bülbül, A. ve Karakaş, B. (2024). Uluslararası Öğrencilerin Yazılı Metinlerinde Tutarlılık Görünümleri. Dil Dergisi, 175(2), 116-148.
17. Cin-Şeker, Z. (2018). Göstergebilimsel metin çözümlemeye dayalı etkinliklerin ortaokul öğrencilerinin hikâye çözümleme becerilerine etkisi: bir karma yöntem araştırması. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
18. Coşkun, E. (2005). İlköğretim öğrencilerinin öyküleyici anlatımlarında bağdaşıklık, tutarlılık ve metin elementleri. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
19. Çağlayan, G. (2024) 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabındaki Anlatısal Metinlerin Bağdaşıklık ve Tutarlılık Açısından İncelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39):103-119.
20. Demir N, Yılmaz, E. (2014) Türk dili el kitabı. Grafiker, Ankara.
21. Demir, S. (2008). İlköğretim 6, 7 ve 8. sınıflar Türkçe ders kitaplarındaki öykülerin metin dilbilimsel yöntemlerle incelenmesi ve bu metinlerin öğrencilerin anlama düzeylerine etkisi (Malatya ili örneği). Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
22. Dilidüzgün, Ş. (2008). Türkçe öğretiminde metindilbilimsel bağlamda uygulamalı bir yaklaşım. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
23. Dilidüzgün, Ş. (2009). Yapılandırmacı yaklaşımla hazırlanan ilköğretim Türkçe programı ve ders kitaplarında metin-odaklı görevlerin yeri. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (17):274-290. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sakaefd/issue/11213/133924.
24. Dilidüzgün, Ş. (2010). Türkçe derslerinde metin etkinliklerinin okuma-anlama kazanımlarını gerçekleştirme yeterliği-bir öykü örneği. HAYEF Journal of Education, 7(1):13-30. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuhayefd/issue/8794/109901
25. Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe öğretimi uygulamalı bir yaklaşım. Anı.
26. Doğan, F. D. (2018). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki şiirlerin metinsellik ölçütleri bağlamında çözümlenmesi ve bu şiirlerin metinselliğine ilişkin öğretmen görüşleri. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
27. Duman, A. (2009). Metin dil bilimi açısından Hacı Bektaş Veli'nin şiirleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Derneği Dergisi, 51: 211-222.
28. Eken, E. (2018). Mirze Elekber Sabir’in “Hophopname” eserinde bağdaşıklık unsurları. Yüksek lisans tezi, Ardahan Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
29. Er, N. (2007). İlköğretim Türkçe dersi öğretim programıyla kılavuzunun ve öğrenci çalışma kitabının (Türkçe 5) dilbilimsel açıdan değerlendirilmesi. Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
30. Erdoğan, T. (2020). Türkçe ders kitaplarında yer alan öyküleyici metinlerin metinsellik özelliklerinin incelenmesi. Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
31. Genç, Ş. (2019). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki okuma etkinliklerinin okuma eğitimi yeterliği bağlamında metindilbilimsel analizi. Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
32. Günay, D. (2017). Metin bilgisi. Papatya, İstanbul.
33. Gülen, T. (2007). Metin çözümlemesine farklı bir yaklaşım. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13):283-300. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosbilder/issue/23133/247084
34. Güven, A., Z., Halat S., Bal, M. (2014). Ortaokul 6. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin metinsellik ölçütleri açısından incelenmesi. İnternational Journal of Language Academy, 2 (3):208-231.
35. Gözlet, D. (2018). 6. sınıf Türkçe ders kitabında yer alan metinlerin bağdaşıklık ve tutarlılık özellikleri, Yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr
36. Hirik, S. (2020). Türkçede bağdaşıklık ve bağdaşıklık unsurları: Kürk Mantolu Madonna incelemesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(1):221-238.
37. Halliday, M, Hasan, R. (1976). Cohesion in English. Longman.
38. İşeri, K. (2010). Türkçe Ders Kitaplarındaki Metinlerin Metinsellik Özellikleri. Türkçe Ders Kitabı Çözümlemeleri (ed. Hakan Ulper). Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara.
39. Karadağ, B. M. (2020). Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde beceri alanlarına yönelik B1 düzeyi etkinlik modeli. Uluslararası Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Dergisi, 3(2):65-88. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijotfl/issue/56185/742827
40. Karadeniz, A. (2015). Metindilbilim temelli metin çözümlemesinin bağdaşıklık araçlarını kullanma ve tutarlı metin oluşturma becerilerine etkisi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1): 105-115. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mersinefd/issue/17396/181847
41. Karaduman, R, İşimtekin, S. (2020). Fuzûlî’nin bir murabbasının metindilbilimsel açıdan incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 9(4), 1425-1441. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/issue/59561/851776
42. Karasakaloğlu N, Bulut, B. (2012). Kurmaca metinlerin eleştirel okuma becerisini geliştirme aracı olarak kullanılması. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (33):95-106. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deubefd/issue/25117/265208
43. Karasar, N. (2006). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel, Ankara.
44. Karatay, H. (2010). Bağdaşıklık araçlarını kullanma düzeyi ile tutarlı metin yazma arasındaki ilişki. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7 (13): 375-384.
45. Kaplan, C. (2023). 6. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin metinsellik ölçütlerinden bağdaşıklık ve bağdaşıklık bağlamında incelenmesi. Yüksek lisans tezi, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
46. Kayadibi, N. (2022). Öğretmen adaylarının yazılı anlatımlarında bağdaşıklık unsurlarını kullanma düzeyleri. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi, 5(10), 1437-1450.
47. Korkut, E, Onursal, İ. (2015). Dil bilimleri ve dil öğretimi. (1.Baskı). Seçkin, Ankara.
48. Kızıltan N, Tunç T, Özçelik, E. (2008). Çocukların Yazınsal Metinlerde Kullanılan Sözcelerdeki Göndergeleri Kavrama Edinci. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 19:91-110. http://dad.boun.edu.tr/tr/pub/issue/24371/258327
49. Kuzu, T. (2003). Etkileşimsel modele uygun okuma öğretiminin Türkçe bilgilendirici metinleri anlama düzeyine etkisi. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
50. MoNE, (2024). Türkçe dersi öğretim programı. [Turkish course curriculum]. MoNE, Ankara
51. Onan, B. (2012). Dil eğitiminin temel kavramları. Nobel, Ankara.
52. Onursal, İ. (2003). Türkçe metinlerde bağdaşıklık ve tutarlılık ( Ed:. Prof. Dr. Ayşe Kıran, Doç. Dr. Ece Korkut, Dr. Suna Ağıldere) Günümüz Dil Bilim Çalışmaları, Multilingual Yayınları, İstanbul, pp.121-132
53. Oğuzhan, S. (2021). Ortaokul düzeyindeki Türkçe ders kitaplarında yer alan bilgilendirici metinlerin metinsellik ölçütlerine göre değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
54. Ökten, C, E, Karakuş N, Karacaoğlu, M Ö, Çap İ N. (2022). Türkçe öğretmeni adaylarının kelime öğretimi stratejileri belirlemelerinde edebî metinlerin önemi: “Korkuyu Beklerken” örneği. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (31):138-163. https://doi.org/10.29000/rumelide.1221657
55. Öncel, Y., A. (2023).7. sınıf Türkçe ders kitabının bağdaşıklık ve tutarlılık açısından incelenmesi. Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr.
56. Özden, E. (2019). Use of conjunctions in columns by Güneri Civaoğlu: A text-linguistics analysis. Sakarya University Journal of Education, 9(3):591-613. https://doi.org/10.19126/suje.624932
57. Özkan, B. (2004). Metindilbilimi metindilbilimsel bağdaşıklık ve Haldun Taner’in onikiye bir var adlı öyküsünde metindilbilimsel bağdaşıklık görünümleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(1).
58. Özkan, F. (2012). Yabancı dil öğrencilerinin yazma becerilerinin metindilbilim yoluyla geliştirilmesi Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
59. Özdemir, H. (2021). Memduh Şevket Esendal’ın “Bu Yollar Uzar” adlı kısa öyküsünün metindilbilimsel açıdan incelenmesi. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (25): 452-467. https://doi.org/10.29000/rumelide.1036569
60. Paltridge, B. (2012). Discourse Analysis. Bloomsbury Publishing.
61. Renkema, J. (1993). Discourse Studies: An Introductory Textbook. John Benjamins Publishing.
62. Sarar Kuzu T., Soytürk, E. (2019). Ortaöğretim kompozisyon yazma çalışmalarının metindilbilimin metin üretim evreleri açısından incelenmesi. Uluslararası Çocuk Edebiyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi (ÇEDAR), 3(1):12-29. https://dergipark.org.tr/tr/pub/chedar/issue/45464/535651
63. Sarı, F. (2021). Metindilbilimsel bir analiz: Kalem Sûresi’nde eşdizimler. Din ve Bilim Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4(2):214-234. https://doi.org/10.47145/dinbil.1022433
64. Stotsky, S. (1983). Lexical cohesion in expository writing; implications for developing the vocabulary of academic discourse, College Composition and Communication, 34 (4):430-446.
65. Soytürk, E. (2022). Türkçe ders kitaplarındaki yazılı anlatım etkinliklerinin metindilbilimsel yaklaşımla incelenmesi, Yüksek lisans tezi, Başkent Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
66. Şeref, İ, Karagöz, B. ve Kaşaveklioğlu, G. (2019). Bir akademisyenin çocuk edebiyatına katkısı: yeşil gözlü kardan adam’da bağlaşıklık, bağdaşıklık ve üst yapı görünümleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(2), 1050-1070.
67. Tavşancıl E, Aslan E. (2001). Sözel, yazılı ve diğer materyaller için içerik analizi ve uygulama örnekleri. Epsilon Yayınevi, İstanbul.
68. Topal, Z., Yılmaz E. (2010). Türkçe öğretiminde metindilbilimsel çözümleme yönteminin uygulanması. Türklük Bilimi Araştırmaları, (27):775-788. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16968/177260
69. Torusdağ G., İşimtekin, S (2016) Furug Ferruhzâd'ın “Kâbus” öyküsü üzerine metindilbilimsel bir çözümleme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 5(2):160-199. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/issue/66792/1044436
70. Torusdağ, G. (2018). Anlamda biçemsel çözümlemenin önemi Füruzan’ın Özgürlük Atları örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (40):211-225. https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/issue/61827/925165
71. Tutaş, N. (2006). Critical thinking through literature. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 46(1):93-108. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/issue/66773/1044239
72. Türkben, T. (2018). Beşinci sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinin metinsellik ölçütleri açısından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 6(4):961-986. https://doi.org/10.16916/aded.443882
73. Türker, M. (2023). 5. sınıf Türkçe ders kitaplarında bağdaşıklık ve tutarlılık görünümleri. Yüksek Lisans Tezi Fırat Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr
74. Uyar, Y, E, Aydın, İ. (2023) 7. sınıf Türkçe ders kitabındaki ‘erdemler’ temasında yer alan etkinliklerin metindilbilimsel çözümleme bağlamında değerlendirilmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1):277-300. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1176949
75. Uzun, L. S. (1995) Orhun Yazıtlarının Metindilbilimsel Yapısı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi:7
76. Ülper, H. (2019) Okuma ve anlamlandırma becerilerinin kazandırılması. Nobel Akademik. Yıldırım, A., Şimşek H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. (9. Baskı). Seçkin, İstanbul.
77. Yılmaz, E. (2010). Uygulamalı Metin Bilgisi. Pegem, Ankara.
78. Yılmaz, E. (2021). Sabahattin Ali’nin “Kırlangıçlar” hikâyesinin “tutarlılık görünümleri” bakımından çözümlenmesi. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 3(3):17-27. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dada/issue/69269/1097454