Tek Parti Döneminde Milliyetçi Değerlerin Din Derslerine Yansımaları

Following the establishment of the Republic of Turkey, the field of education was structured not merely as a means of individual development, but also as a strategic tool for achieving social transformation and constructing a nation-state. In this context, the function of religious education textbooks, in particular, was to transmit the ideological objectives of the state to students. The present study aims to examine how nationalist values were represented in religious education textbooks published during the single-party era in Turkey (1924–1946), and how these representations contributed to the construction of national identity. The research was designed as a qualitative case study, employing document analysis as the data collection method. The present study has selected religious education textbooks published by the Ministry of National Education between 1924 and 1946 were selected as the units of analysis. The data obtained were analyzed using descriptive analysis with the aid of the NVivo 15 qualitative data analysis software. The findings indicate that the textbooks did not merely convey religious knowledge; they also sought to instill the ideological foundations of the Republic, centered around nationalism, through religious discourse. Themes such as nationalism, patriotism, Turkish identity, national symbols, the state, and the military were emphasized and presented through religious expressions such as “national faith,” “Turkish-Muslim identity,” and “loving the homeland is part of faith.” This demonstrates that nationalism was interwoven with religious values to cultivate loyalty to the regime and a sense of national belonging among students. Mustafa Kemal Atatürk was not directly associated with Kemalist ideology in these texts; rather, he was presented as the pioneer of the independence struggle, a symbol of national unity and progress, and a role model for children. Concepts such as homeland, flag, martyrdom, and veteranhood were presented as both national and sacred religious values. In this regard, the study reveals how religious education during the single-party era was structured as both an ideological and pedagogical tool in the service of nation-state building.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla birlikte eğitim, sadece bireylerin gelişimini sağlamakla sınırlı kalmayan; aynı zamanda toplumsal dönüşümün gerçekleştirilmesi ve ulus-devletin inşası için stratejik bir araç olarak yapılandırılmıştır. Bu bağlamda, özellikle din dersi kitapları devletin ideolojik hedeflerini öğrencilere aktarmada işlevsel bir rol üstlenmiştir. Bu çalışma, Türkiye’de tek parti yönetiminin sürdüğü 1924–1946 yılları arasında yayımlanan din dersi kitaplarında milliyetçi değerlerin nasıl temsil edildiğini ve bu temsillerin ulusal kimlik inşa sürecine nasıl katkı sunduğunu incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel bir durum çalışması olarak desenlenmiş; veri toplama aracı olarak doküman incelemesi yöntemi tercih edilmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan 1924–1946 tarihli din dersi kitapları analiz birimi olarak seçilmiş, elde edilen veriler NVivo 15 nitel veri analiz programı ile betimsel analiz tekniği kullanılarak çözümlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre din dersi kitaplarında sadece dini bilgiler sunulmamış; aynı zamanda Cumhuriyet’in milliyetçilik merkezli ideolojik hedefleri, dini söylemler aracılığıyla öğrencilere kazandırılmaya çalışılmıştır. Kitaplarda “milliyetçilik, vatan sevgisi, Türk kimliği, milli simgeler, devlet, ordu” gibi temalar öne çıkmakta; bu temalar “milli iman”, “Türk-Müslüman kimliği”, “vatanı sevmek imandandır” gibi ifadelerle dinî bir zemin üzerinde sunulmaktadır. Bu durum, milliyetçiliğin dinî değerlerle harmanlanarak öğrencilerde rejime bağlılık ve ulusal aidiyet bilinci oluşturmayı hedeflediğini göstermektedir. Atatürk, kitaplarda doğrudan Kemalist ideolojiyle ilişkilendirilmeden; bağımsızlık mücadelesinin öncüsü, milli birlik ve ilerleme simgesi olarak yer almakta, çocuklara örnek bir şahsiyet olarak sunulmaktadır. Vatan, bayrak, şehitlik ve gazilik gibi kavramlar hem milli hem de kutsal değerler olarak sunularak, bireylerin dinî inançları üzerinden ideolojik bir kimlik inşası hedeflenmektedir. Çalışma, bu yönüyle din eğitiminin tek parti döneminde ulus-devlet inşasına hizmet eden ideolojik ve pedagojik bir araç olarak nasıl yapılandırıldığını gözler önüne sermektedir.