I. Andronikos Ghidos Dönemi Trabzon Rum İmparatorluğu-Türkiye Selçuklu Devleti İlişkileri (1222-35)

Öz

Bu çalışma, Trabzon Rum İmparatorluğu’nun erken döneminde, I. Andronikos Ghidos’un Türkiye Selçuklu Devleti ile kurduğu siyasi, askerî ve diplomatik ilişkileri incelemektedir. Kuruluşundan kısa süre sonra tahta çıkan Andronikos döneminde Trabzon, sınırlı askerî kapasitesine rağmen değişken Anadolu jeopolitiği içinde varlığını sürdürmeye çalışmış ve Selçuklu üstünlüğü karşısında bağımsızlığını koruma arayışına girmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde Trabzon’un Karadeniz ticareti açısından stratejik konumu, Bizans döneminde şekillenen Rum-Ortodoks kimliği ve Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu’da ortaya çıkan siyasal dönüşüm ele alınmaktadır. İlk bölümde, IV. Haçlı Seferi sonrasında Bizans dünyasında ortaya çıkan çok merkezli yapı çerçevesinde Trabzon Rum İmparatorluğu’nun kuruluş süreci ve Komnenosların meşruiyet iddiaları değerlendirilmektedir. İkinci bölümde ise Andronikos Ghidos’un Selçuklu bağlılığından kurtulma girişimleri ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Suğdak meselesinde coğrafi avantajları ustaca kullanan Andronikos, Selçuklu Sultanı Gıyaseddin’i esir almış ve 1229 tarihli anlaşma ile Trabzon’un fiilî bağımsızlığını sağlamıştır. Ancak Harzemşahların yükselişi karşısında yapılan hatalı siyasi tercih, bu bağımsızlık sürecini kısa sürede sona erdirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Andronikos Ghidos’un askerî fetihlerden ziyade diplomasi, zaman kazanma stratejileri ve coğrafyanın sunduğu savunma imkânları sayesinde Trabzon’u geçici de olsa bağımsızlığa ulaştırdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bizans
• Selçuklu
• Rum
• Trabzon
• Haçlı Seferleri

Relations between the Empire of Trebizond and the Seljuk Sultanate of Rum during the Reign of Andronikos I Gidos (1222–1235)

Öz

This study examines the political, military, and diplomatic relations between the Empire of Trebizond and the Seljuk Sultanate of Rum during the reign of Andronikos I Gidos, who ascended the throne shortly after the empire’s foundation. Despite its limited military capacity and its scale as a quasi–city-state, Trebizond sought to maintain its existence within the shifting geopolitical landscape of Anatolia and to preserve its independence in the face of Seljuk supremacy. The introduction addresses Trebizond’s strategic position in Black Sea trade, its Greek Orthodox identity shaped during the Byzantine period, and the role of the region in Turkish–Byzantine relations following the Battle of Manzikert. The first section focuses on the foundation of the Empire of Trebizond and the Komnenian claims to the Byzantine imperial throne within the context of the multi-centered political order that emerged after the Fourth Crusade, in which Nicaea, Epirus, and Trebizond competed as rival successors to Byzantium. The second section analyzes in detail Andronikos I Gidos’ efforts to free Trebizond from Seljuk overlordship. By skillfully exploiting the advantages offered by geography during the affair of Sugdaia, Andronikos succeeded in capturing Sultan Kayqubad (Ghiyath al-Din), and the agreement concluded in 1229 secured Trebizond’s de facto independence. However, the rise of the Khwarazmians forced Trebizond to choose anew among greater powers, and Andronikos’ miscalculated alignment brought this brief period of independence to an end. Overall, the study demonstrates that Andronikos’ success rested not on military conquest but on diplomatic maneuvering, strategies of delay, and the effective use of natural defensive advantages.

Anahtar Kelimeler

• Byzantine
• Seljuks
• Trebizond
• Crusades
• Roman

Kaynakça

1. Abû’l Farac, Gregory, Abû’l Farac Tarihi II, Çev. Ömer Rıza Doğrul, TTK Yayınları, Ankara 1987.
2. Akropolites, George, The History, Trans. and Ed. Ruth Macrides, Oxford University Press, Oxford 2007.
3. Angold, Michael, Nikolas Mesarites; His Lifes and Works (in Translation), Liverpool University Press, Liverpool 2017.
4. Anna, Komnena, Alexiad, Çev. Bilge Umar, İnkılap Yayınevi, İstanbul 1996.
5. Ayan, Ergin, “Trabzon Dukalığı: Gabras Ailesi”, Karadeniz Tarihi Sempozyumu, Trabzon 2005.
6. Ayönü, Yusuf, Selçuklular ve Bizans, TTK Yayınları, Ankara 2014.
7. Ayönü, Yusuf, “Türkiye Selçuklu Devleti ile Trabzon İmparatorluğu Arasında Karadeniz Bölgesindeki Hâkimiyet Mücadeleleri (1204-1243)”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. XXIII/I, 2008.
8. Ayönü, Yusuf, “Bizans İmparatoru I. Andronikos Komnenos’un Hayatı ve Devlet Teşkilatını Yeniden Düzenlemeye Yönelik Reformları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. XXIX/1, 2014.

9. Bryennios, Nikephoros, Tarihin Özü, Çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2008.
10. Bryer, Antony A. M., “A Byzantine Family: the Gabrates”, University of Birmingham Historical Journal, C. 979-c. 1653, Birmingham 1970.
11. Bryer, Antony A. M., “Greeks and Türkmens: The Pontic Exception”, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 29, Georgetown 1975
12. Cahen, Claude. Pre-Ottoman Turkey: A General Survey Of The Material And Spiritual Culture And History C. 1071–1330. Taplinger Publishing Company, New York 1968.
13. Dölger, Franz, Corpus der Grıechıschen Urkunden des Mıttelalters und der Neueren Zeıt, 3. Teil: Regesten von 1204-1282, Verlag von R.Oldenbourg, München und Berlin, 1932.
14. Eastmond, Antony, Byzantium’s Other Empire: Trebizond, Koç University; Research Center for Anatolian Civilizations, İstanbul 2016.
15. Ebu’l-Fida İmadüddin Ömer İbn Kesir, el-Bidâye ve’n-Nihâye, C. XII, thk. A.A. Feth, Beyrut 1990.
16. El Nesevî, Shihab al-Din Muhammad, Sīrat al-Sulṭān Jalāl al-Dīn Mankburnī (“The Biography of Sultan Jalāl al-Dīn Mankburnī”), critical edition and translation from Arabic, with introduction, commentary, notes, and indexes, prepared by Z. M. Buniatov, Moscow, 1996.
17. Fallmerayer, Jakob Philip, Trabzon İmparatorluğunun Tarihi, Çev. Ahmet Cevat Eren, TTK Yayınları, Ankara 2011.
18. Finlay, George, The History of Greece and of the Empire of Trebizond, William Blackwood and Sons, London-Edinburgh 1851.
19. Foss, Clive, Jakob, Tulchin, Nicaea: a Byzantine capital and its praises, with the speeches of Theodoros Lascaris “In praise of the Great City of Nicaea” and Theodore Metochites “Nicene oration”, Brookline 1996.
20. Gardner, Alice, The Lascarids of Nicaea; The Story of an Empire in Exile, Methuen & CO. LTD, London 2012.
21. Hahanov, Aleksandr, Panaret’in Trabzon Tarihi, Çev. Enver Uzun, Eser Ofset Matbaacılık, Trabzon 2004.
22. Hendy, Michael F., Studies in the Byzantine Monetary Economy c. 300-1450, New York 2008.
23. Henri de Valenciennes, Histoire de l’Empereur Henri, ed. M. N. De Wailly, Paris: Firmin-Didot frères, fils et Cie, 1872.
24. İbn Bibi, El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fı’l-Umûri’l-Alâ’iyye (Selçukname), Çev. Mürsel Öztürk, TTK Yayınları, Ankara 2014.
25. İbn Vâsıl, Muferricu’l-Kurûb Fî Ahbâr Beni Eyyûb, C.4, Vizaratu’s-Sakafe ve’l-İ’lam, Kahire 1972.
26. İbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t-Tarih, C.XII, Çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1987.
27. Keçiş, Murat, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türkler (1204-1404), TTK Yayınları, Ankara 2013.
28. Khoniates, Niketas, Historia (1180-1195), Çev. Işın Demirkent, Dünya Kitapları, İstanbul 2006.
29. Khoniates, Niketas, Historia (1195-1206), Çev. Işın Demirkent, Dünya Kitapları, İstanbul 2013.
30. Kuršanskis, Michel, “Trabzon İmparatorluğu ve Gürcistan”, Çev. Murat Keçiş, Belleten, LXXIV (271), 2010.
31. Lazaropoulos, John, Βίος καὶ θαύματα τοῦ ἁγίου Εὐγενίου (Vita et Miracula Sancti Eugenii), ed. A. Papadopoulos-Kerameus, St. Petersburg 1897; yeniden basım: Thessaloniki 1965.
32. Michael Panaretos, Χρονικὸν τῆς Τραπεζουντιακῆς ἱστορίας (Chronicle of Trebizond), ed. Spyridon P. Lambros, Neos Hellenomnemon 4, Athens 1907.
33. Rosenqvist, Jan Olof, The Hagiographic Dossier of St. Eugenios of Trebizond in Codex Athous Dionysiou 154: A Critical Edition with Introduction, Translation, Commentary and Indexes, Uppsala University, Uppsala 1996.
34. Shukurov, Rustam, “Trebizond and the Seljuks”, Mesageios, 25-26, 2005.
35. Simon de Saint-Quentin, Histoire des Tartares, ed. J. Richard, Librairie Orientaliste Paul Geuthner, Paris, 1965
36. Tellioğlu, İbrahim, Komnenosların Karadeniz Hâkimiyeti Trabzon Rum Devleti (1204-1461), Serander Yayınları, Trabzon 2009.
37. Tellioğlu, İbrahim, Osmanlı Hakimiyetine Kadar Doğu Karadeniz’de Türkler, Serander Yayınları, Trabzon 2004.
38. Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2016.
39. Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret Işıltan, TTK Yayınları, Ankara 2015.
40. Vasiliev, Alexander, “Mesarites as a Source”, Speculum, Vol 13/2, Chicago 1938.
41. Vasiliev, Alexander, “The Foundation of the Empire of Trebizond (1204-1222)”, Speculum, Vol 11/1, Chicago 1936.
42. Yinanç, Mükrimin Halil. “Celaleddin Harzemşah” İslam Ansiklopedisi. III/49-53. İstanbul: MEB, 1993.
43. Zonaras, İoannes, Tarihlerin Özeti, Çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2008.