THE IMPACT OF PERCEPTIONS OF ISLAMIC FAITH ON THE PREFERENCE FOR ISLAMIC BANKING: THE MEDIATING ROLE OF ISLAMIC FINANCIAL LITERACY (BİTLİS-TATVAN CASE)

Öz

In today’s increasingly complex global financial system, Islamic finance is gaining importance as a unique alternative built on fundamental principles such as the prohibition of interest, risk sharing, and asset-based financing. This study aims to examine the effect of Islamic belief perception on Islamic financial literacy, the effect of Islamic financial literacy on Islamic participation banking preference, and the mediating role of Islamic financial literacy between these two variables. Within the scope of the research, data were collected through a survey method from participation bank customers in the Tatvan district of Bitlis province. The obtained data were analyzed using SPSS PROCESS Macro (Model 4). The findings show that Islamic belief perception positively affects Islamic financial literacy, and Islamic financial literacy positively affects participation banking preference. Furthermore, it has been determined that Islamic financial literacy plays a full mediating role in the relationship between belief perception and bank preference.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Belief Perception
• Participation Banking
• Islamic Financial Literacy.

İSLAMİ İNANÇ ALGISININ İSLAMİ BANKACILIK TERCİHİNE ETKİSİ: İSLAMİ FİNANSAL OKURYAZARLIĞIN ARACILIK ROLÜ (BİTLİS-TATVAN ÖRNEĞİ)

Öz

Küresel finansal sistemin giderek daha karmaşık bir yapı kazandığı günümüzde, İslami finans; faiz yasağı, risk paylaşımı ve varlık temelli finansman gibi temel ilkeler üzerine inşa edilmiş özgün bir alternatif olarak önem kazanmaktadır. Bu çalışma; İslami inanç algısının İslami finansal okuryazarlık üzerindeki etkisini, İslami finansal okuryazarlığın İslami katılım bankacılığı tercihi üzerindeki etkisini ve İslami finansal okuryazarlığın bu iki değişken arasındaki aracılık rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında Bitlis ilinin Tatvan ilçesindeki katılım bankası müşterilerinden anket yöntemiyle veriler toplanmıştır. Elde edilen veriler SPSS PROCESS Makro (Model 4) kullanılarak analiz edilmiştir. Bulgular, İslami inanç algısının İslami finansal okuryazarlığı, İslami finansal okuryazarlığın ise katılım bankacılığı tercihini pozitif yönde etkilediğini göstermektedir. Ayrıca, İslami finansal okuryazarlığın, inanç algısı ile banka tercihi arasındaki ilişkide tam aracılık rolü üstlendiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslami İnanç Algısı
• Katılım Bankacılığı
• İslami Finansal Okuryazarlık

Kaynakça

1. Abou-Youssef, M., Kortam, W., Abou-Aish, E., & El-Bassiouny, N. (2011). Measuring Islamic-driven buyer behavioral implications: A proposed market-minded religiosity scale. Journal of American Science, 7(8), 728–741.
2. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
3. Akgün, A., & Karaşahin, M. (2024). Katılım bankacılığı tercih ölçeği geliştirilmesi: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. İslami Finans Araştırmaları Dergisi, 5(1), 1–20.
4. Albaity, M., & Rahman, M. (2019). The intention to use Islamic banking: An exploratory study to measure Islamic financial literacy. International Journal of Emerging Markets, 14(5), 988–1012. https://doi.org/10.1108/IJoEM-05-2018-0218
5. Almenberg, J., & Säve-Söderbergh, J. (2011). Financial literacy and retirement planning in Sweden. Journal of Pension Economics & Finance, 10(4), 585–598. https://doi.org/10.1017/S1474747211000497
6. Altunbaş, S. T. (2019). İslami finansal okuryazarlık ve helal okuryazarlık ilişkisi. Istanbul Management Journal, (86), 57–73. https://doi.org/10.26650/imj.2019.86.0003
7. Anaç, T., & Kaya, F. (2017). Katılım bankacılığı sektöründe bireysel müşterilerin banka tercih nedenleri üzerine bir araştırma: İstanbul örneği. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(2), 75–96.
8. Antara, P. M., Musa, R., & Hassan, F. (2016). Bridging Islamic financial literacy and halal literacy: The way forward in halal ecosystem. Procedia Economics and Finance, 37, 196–202. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)30113-7

9. Anwar, S. M., Alam, R., & Lantara, N. F. (2022). Determinants to adopt conventional and Islamic banking: Evidence from Indonesia. Journal of Islamic Marketing, 13(7), 1479–1498. https://doi.org/10.1108/JIMA-12-2020-0376
10. Bananuka, J., Kasera, M., Najjemba, G. M., Musimenta, D., Ssekiziyivu, B., & Kimuli, S. N. L. (2020). Attitude: Mediator of subjective norm, religiosity and intention to adopt Islamic banking. Journal of Islamic Marketing, 11(1), 81–96. https://doi.org/10.1108/JIMA-02-2018-0025
11. Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator-mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173–1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
12. Berekeci, N. E., Ayriçay, Y., & Kök, D. (2018). İslami finansal okuryazarlık: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde bir alan araştırması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (33), 45–60. https://doi.org/10.30794/pausbed.403993
13. Biplob, H., & Abdullah, M. F. (2019). The importance of Islamic financial literacy for Muslims: A general review. Islam & Civilisational Renewal, 10(1), 106–117. https://doi.org/10.12816/0054138
14. Booth, A. R. (2016). Islamic philosophy and the ethics of belief. Palgrave Macmillan.
15. Canbaz, M. F. (2022). Türkiye’de İslami bankacılığın dünden bugüne gelişimi. Uluslararası Bankacılık Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 28–60. https://doi.org/10.51551/ubeyd.1040649
16. Chapra, M. U. (1982). Money and banking in an Islamic economy. In M. Ariff (Ed.), Monetary and fiscal economics of Islam (pp. 145–186). International Centre for Research in Islamic Economics.
17. Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319–340. https://doi.org/10.2307/249008
18. El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press.
19. El-Karadavi, Y. (2021). İslam’da helal ve haram. Nida Yayıncılık.
20. Embong, R., Salleh, S., Wan Yusof, W. M., Noruddin, N., İsmail, M. Z., Masroom Noor, M. N., & Abdullah, N. (2017). Islamic belief and practices: An integrative coping approach to life problems. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development, 6(3), 97–109. https://doi.org/10.6007/IJARPED/v6-i3/3204
21. Er, B., & Mutlu, M. (2017). Financial inclusion and Islamic finance: A survey of Islamic financial literacy index. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 3(2), 33–54.
22. Er, M., Er, H., & Altunışık, R. (2022). X ve Y kuşaklarının katılım bankacılığına yönelik algıları. İşletme Araştırmaları Dergisi, 14(3), 1753–1766. https://doi.org/10.20491/isarder.2022.1469
23. Ersoy, M., & Işık, A. (2025). Trabzon ili diyanet çalışanlarının İslami finansal okuryazarlığı üzerine bir alan araştırması. Uluslararası Muhasebe ve Finans Araştırmaları Dergisi, 7(1), 44–60.
24. Faul, F., Erdfelder, E., Lang, A.-G., & Buchner, A. (2007). G*Power 3: A flexible statistical power analysis program for the social, behavioral, and biomedical sciences. Behavior Research Methods, 39(2), 175–191. https://doi.org/10.3758/BF03193146
25. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
26. Furnham, A. (1984). The Protestant work ethic: A review of the psychological literature. European Journal of Social Psychology, 14(1), 87–104. https://doi.org/10.1002/ejsp.2420140108
27. Guiso, L., Sapienza, P., & Zingales, L. (2003). People’s opium? Religion and economic attitudes. Journal of Monetary Economics, 50(1), 225–282. https://doi.org/10.1016/S0304-3932(02)00202-7
28. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis (7th ed.). Pearson Prentice Hall.
29. Hayes, A. F. (2022). Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: A regression-based approach (3rd ed.). Guilford Press.
30. Hazıroğlu, T. (2016). Türkiye’de katılım bankacılığı fikrinin doğuşu ve kavramsal önemi. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (JIEF), 1, 119–132.
31. Hu, L.-T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
32. Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2011). An introduction to Islamic finance: Theory and practice (2nd ed.). John Wiley & Sons.
33. Islam, M. T., Khanam, R., & Hamid, B. A. (2023). Do customers’ perceptions of Islamic banking services predict satisfaction and word of mouth? Evidence from Islamic banks in Bangladesh. PLOS ONE, 18(1), e0280108. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0280108
34. Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263-291.
35. Kandemir, S. (2022). Lise öğrencilerinin İslam inanç esaslarını benimseme düzeyleri üzerine bir araştırma. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 5(2), 354–379. https://doi.org/10.52637/kiid.1092671
36. Khan, A. K., & Khanna, T. (2010). Is faith a luxury for the rich? Examining the influence of religious beliefs on individual financial choices. Building Bridges Across Financial Communities, 227, 227–261.
37. Khan, M. A. (2001). Public finance in Islam. Islamic Studies, 40(2), 227–256. https://www.jstor.org/stable/20837096
38. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford Press.
39. Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2011). Financial literacy around the world: An overview. Journal of Pension Economics & Finance, 10(4), 497–508. https://doi.org/10.1017/S1474747211000448
40. Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The economic importance of financial literacy: Theory and evidence. Journal of Economic Literature, 52(1), 5–44. https://doi.org/10.1257/jel.52.1.5
41. MacKinnon, D. P., Fairchild, A. J., & Fritz, M. S. (2007). Mediation analysis. Annual Review of Psychology, 58, 593–614. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.58.110405.085542
42. Mandell, L., & Klein, L. S. (2007). Motivation and financial literacy. Financial Services Review, 16(2), 105–116.
43. Maurer, B. (2005). Does money matter? Abstraction and substitution in alternative financial forms. In D. Miller (Ed.), Materiality (pp. 140–164). Duke University Press.
44. Metawa, S. A., & Almossawi, M. (1998). Banking behavior of Islamic bank customers: Perspectives and implications. International Journal of Bank Marketing, 16(7), 299–313. https://doi.org/10.1108/02652329810246028
45. Mukhid, A. (2024). The role of Islamic financial literacy in mediating the effect of halal lifestyle on the intention to use Islamic banking services. Journal of Islamic Financial Studies, 10(1), 45-59.
46. Najeeb, S. F., & Bilal, M. (2017). The influence of religiosity on the customers’ selection of Islamic banks in Pakistan. Journal of Islamic Marketing, 8(3), 408–430. https://doi.org/10.1108/JIMA-11-2015-0086
47. Obaidullah, M. (2007). Securitization in Islam. In K. Hassan & M. Lewis (Eds.), Handbook of Islamic banking (pp. 191–204). Edward Elgar Publishing.
48. OECD. (2011). Measuring financial literacy: Questionnaire and guidance notes for conducting an internationally comparable survey of financial literacy. OECD Publications.
49. Öner, M. H., & Canbaz, M. F. (2023). Üniversite öğrencilerinin İslami finans okuryazarlığı. Uluslararası Bankacılık Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 88–111. https://doi.org/10.51551/ubeyd.1222395
50. Preacher, K. J., & Hayes, A. F. (2008). Asymptotic and resampling strategies for assessing and comparing indirect effects in multiple mediator models. Behavior Research Methods, 40(3), 879–891. https://doi.org/10.3758/BRM.40.3.879
51. Remund, D. L. (2010). Financial literacy explicated: The case for a clearer definition in an increasingly complex economy. Journal of Consumer Affairs, 44(2), 276–295. https://doi.org/10.1111/j.1745-6606.2010.01169.x
52. Setiawati, R., Nidar, S. R., Anwar, M., & Masyita, D. (2018). Islamic financial literacy: Construct process and validity. Academy of Strategic Management Journal, 17(4), 1–12.
53. Sönmez, B. (2007). İnanç, değer ve şiddet. Kocaeli Üniversitesi Uluslararası Felsefe Sempozyumu Bildirileri, 1–12.
54. Toraman, C., Ata, H. A., & Buğan, M. F. (2015). İslami bankacılık faaliyetlerine yönelik müşteri algısı üzerine bir araştırma. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 14(4), 761–779.
55. Türkiye Katılım Bankaları Birliği. (2025). 2024–2025 faaliyet raporu. https://tkbb.org.tr (Erişim tarihi: 30 Ekim 2025)
56. Ulutaş, Y. (2024). İslam inancının temel esasları. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 6(33), 1787–1797.
57. Weber, M. (2011). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Çev: Z. Gürata), Ayraç Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1904).
58. Yazıcıoğlu, İ. E. (2024). İslâmî finans literatüründen sukûkun bibliyometrik haritalamayla analizi. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7(3), 149–173.
59. Yıldız, M. (2020). Bireylerin İslami finans okuryazarlık düzeyi ve katılım bankası tercihi: Türkiye değerlendirmesi. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(4), 730–744. https://doi.org/10.29106/fesa.814984