Transforming Rather Than Surpassing Kant: Peirce’s Philosophical Move

Öz

This study argues that Peirce’s relation to Kant should be understood neither as a simple rejection nor as a direct continuation, but rather as a transformative relationship. Its main aim is to show how Peirce reinterprets certain fundamental problem areas that emerge in Kant’s critical philosophy and in what respects he transforms them. In this context, the article examines this transformation through specific problem areas that reflect the general orientations of the two thinkers’ systems. First, it discusses how Kant’s account of the synthetic a priori and certainty evolves in Peirce into a model of knowledge centered on fallibilism and inquiry. Second, it analyzes how Kantian dualisms are reworked in accordance with Peirce’s principle of synechism. Finally, it evaluates the problem of creative thinking, which Kant addresses in connection with reflective judgment and free play, through Peirce’s concepts of musement and abduction. In this way, Peirce is read not as a thinker who simply overcomes Kant, but as one who reconstructs him by transforming him along the axes of experience and inquiry.

Anahtar Kelimeler

• Kant
• Peirce
• Pragmatism
• Abduction
• Fallibilism
• Synechism

KANT’I AŞMAK YERİNE DÖNÜŞTÜRMEK: PEIRCE’ÜN FELSEFİ HAMLESİ

Öz

Bu çalışma, Peirce’ün Kant ile kurduğu ilişkinin ne basit bir reddiye ne de doğrudan bir devamlılık olarak anlaşılabileceğini; daha çok dönüştürücü bir ilişki olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Temel amaç, Peirce’ün Kant’ın eleştirel felsefesinde açığa çıkan bazı temel problem alanlarını nasıl yeniden yorumladığını ve hangi bakımlardan dönüştürdüğünü göstermektir. Bu çerçevede çalışma, söz konusu dönüşümü, iki düşünürün sistemlerinin genel yönelimlerini yansıtan belirli problem alanları üzerinden incelemektedir. İlk olarak Kant’ın sentetik a priori ve kesinlik merkezli bilgi anlayışının, Peirce’te yanılabilirlik (fallibilism) ve araştırma merkezli bir bilgi modeline nasıl evrildiği ele alınmaktadır. İkinci olarak Kantçı düalizmlerin, Peirce’ün süreklilik ilkesi (synechism) doğrultusunda nasıl yeniden işlendiği incelenmektedir. Son olarak Kant’ın reflektif yargı ve özgür oyun bağlamında ele aldığı yaratıcı düşünme sorunu, Peirce’te musement ve yaratıcı çıkarım (abduction) kavramları üzerinden değerlendirilmektedir. Böylece Peirce, Kant’ı aşan değil, onu deneyim ve araştırma ekseninde dönüştürerek yeniden kuran bir düşünür olarak okunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kant
• Peirce
• Pragmatizm
• Yaratıcı Çıkarım
• Yanılabilirlik
• Süreklilik İlkesi

Kaynakça

1. Albayrak, Mehmet. “Yaşam ve Reflektif Yargı Bağlamında Kant’ın Transendental Kavramını Yeniden Düşünmek”. Felsefe Arkivi 62 (2025): 96-107. Erişim Tarihi: Temmuz 31, 2025. doi.org/10.26650/arcp.1576863.
2. Apel, Karl Otto. “From Kant To Peirce: The Semiotical Transformation of Transcendental Logic” Proceedings of the Third International Kant Congress içinde, editör Lewis White Beck. Dordrecht: D. Reidel Publishing Company, 1972.
3. Burch, Robert. “Charles Sanders Peirce”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Summer 2024 Edition içinde, editör Edward N. Zalta ve Uri Nodelman. 03 Eylül 2025. https://plato.stanford.edu/entries/peirce/#toc.
4. Burch, Robert. “Peirce’s View of the Relationship Between His Own Work and German Idealism”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Summer 2024 Edition içinde, editör Edward N. Zalta ve Uri Nodelman. 14 Kasım 2024. https://plato.stanford.edu/entries/peirce/self-contextualization.html.
5. Christensen, C. B. “Peirce’s Transformation of Kant”. The Review of Metaphysics 48, no 1 (1994): 91-120.
6. Cooke, Elizabeth F. “Peirce on Musement: The Limits of Purpose and the Importance of Noticing”. European Journal of Pragmatism and American Philosophy 10 (2018): 140-57. Erişim Tarihi: Aralık 22, 2023. https://doi.org/10.4000/ejpap.1370.
7. Davis, William H. Peirce’s Epistemology. The Hague: Martinus Nijhoff, 1972.
8. Dewey, John. “The Pragmatism of Peirce”. The Journal of Philosophy, Psychology and Scientific Methods 13, no 26 (1916): 709-715. Erişim Tarihi: Mart 12, 2025. doi.org/10.2307/2012320.

9. Feibleman, James. “Peirce’s Use of Kant”. Journal of Philosophy 42, no 14 (1945): 365-77. Erişim Tarihi, Haziran 25, 2025 https://doi.org/10.2307/2019193.
10. Gava, Gabriele. “The Fallibilism of Kant’s Architectonic”. Pragmatism, Kant, and Transcendental Philosophy içinde, editör Gabriele Gava ve Robert Stern.46-66. New York: Routledge, 2016.
11. Haack, Susan. “The Legitimacy of Metaphysics: Kant’s Legacy to Peirce, and Peirce’s to Philosophy Today”. Philosophical Topics 36, no 1 (2008): 97-110.Erişim Tarihi: Eylül 4, 2025. https://www.jstor.org/stable/43154519
12. Hensoldt, Agnieszka. “Kant and Pragmatists: On the Supremacy of Practice over Theory”. Pragmatist Kant—Pragmatism, Kant, and Kantianism in the Twenty-first Century içinde, editör Krzysztof Skowroński ve Sami Pihlström, 98-115. Helsinki: Nordic Pragmatism Network, 2019. Erişim Tarihi: Kasım 17, 2023. https://nordprag.org/nordic-studies-in-pragmatism/pragmatist-kant/.
13. Houser, Nathan. “Introduction”. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings içinde, c. 1, editör Nathan Houser, xıx- xIı. Bloomington: Indiana University Press, 1992.
14. İnönü, Nazlı. “Çevirmenin Sunuşu: Charles Sanders Peirce ve Felsefenin İlkeleri”. Felsefenin İlkeleri içinde, 1. Baskı, çeviren Nazlı İnönü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
15. İnönü, Nazlı. “Yeni Bir Çıkarım Türü: Geriçıkarım”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2006.
16. James, William. “The Pragmatic Method”. The Journal of Philosophy, Psychology and Scientific Methods 1, no 25 (1904): 673-87. Erişim Tarihi, Temmuz 12, 2025. https://doi.org/10.2307/2012198.
17. Kaag, John. “Continuity and Inheritance: Kant’s Critique of Judgment and the Work of C.S. Peirce”. Transactions of the Charles S. Peirce Society 41, no 3 (2005): 515-40. Erişim Tarihi: Nisan 25, 2025. https://www.jstor.org/stable/40321043
18. Kant, Immanuel. Arı Usun Eleştirisi. 3. Baskı. Çeviren Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınevi, 2010.
19. Kant, Immanuel. Critique of Practical Reason. Revised edition. Editör Andrews Reath. Çeviren Mary Gregor. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
20. Kant, Immanuel. Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. 4. Baskı. Çeviren Ioanna Kuçuradi ve Yusuf Örnek. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2000.
21. Kant, Immanuel. Groundwork of the Metaphysics of Morals. Çeviren Jens Timmermann ve Mary Gregor. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
22. Kant, Immanuel. Yargı Yetisinin Eleştirisi. 2. Baskı. Çeviren Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınevi, 2011.
23. Maddalena, Giovanni. “The Three Waves of Italian Reception of Peirce”. European Journal of Pragmatism and American Philosophy VI (2014): 9-14.
24. Misak, Cheryl. “Charles Sanders Peirce”. Içinde The Cambridge Companion to Peirce, editör Cheryl Misak, 1-26. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
25. Peirce, Charles S. Collected Papers of Charles Sanders Peirce. C. 1-8, editör Charles Hartshorne ve Paul Weiss. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931-1958.
26. Peirce, Charles S. Philosophical Writings of Peirce. Editör Justus Buchler. New York: Dover Publications, 1955.
27. Peirce, Charles S. Reasoning and the Logic of Things: The Cambridge Conferences Lectures of 1898. Editör Kenneth Laine Ketner ve Hilary Putnam. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992.
28. Peirce, Charles S. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings. C. 1, editör Nathan Houser. Bloomington: Indiana University Press, 1992.
29. Peirce, Charles S. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings. C. 2, editör Nathan Houser. Bloomington: Indiana University Press, 1998.
30. Peirce, Charles S. “ANeglected Argument for the Reality of God”. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings içinde, c. 2, editör Nathan Houser, 435-463. Bloomington: Indiana University Press, 1998.
31. Rorty, Richard. Consequences of Pragmatism. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982.
32. Shook, John R. Pragmatizm. 1. Baskı. Çeviren Celal Türer. Ankara: Fol Kitap, 2021.
33. Türer, Celal. “Charles S. Peirce’ün Epistemolojisi”. Bilimname 2 (2003): 23-52.
34. Türer, Celal, ve Hatice Kırmacı. “Gerçekli̇ği̇n İkamet Alanı Olarak Deneyi̇m: Charles Sanders Pei̇rce Felsefesi̇”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 28 (2019): 275-92.
35. Wheeler, Kathleen M. Romantizm, Pragmatizm ve Dekonstrüksiyon. Çeviren Hüsamettin Arslan. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2011.
36. Wilson, Aaron Bruce. “Peirce and the A Priori”. Transactions of the Charles S. Peirce Society 51- 2 (2015): 201-24. Erişim Tarihi: Ağustos 26, 2025. https://doi.org/10.2979/trancharpeirsoc.51.2.201.