Gelişmekte Olan Piyasalarda Kurumsal Ayrışma: Türk Kooperatiflerinde Denetim Paradoksu ve Dijitalleşme Açığı

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de kooperatif yönetişiminde kurumsal ayrışmayı; kooperatif mevzuatının küresel yönetişim ilkeleriyle biçimsel uyumu ile uygulamadaki işlevsel yetersizlikler arasındaki boşluğa odaklanarak incelemektedir. Nitel doküman analizi kullanılarak ulusal mevzuat ve güncel politika belgeleri (2025–2029 Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı ve Özel İhtisas Komisyonu Raporu dâhil) ile uluslararası standartlar (ICA ilkeleri ve ILO 193 No’lu Tavsiye Kararı) karşılaştırılmıştır. Bulgular, Yeni Kurumsal Kuram’daki izomorfik baskılarla uyumlu biçimde uluslararası normlarla güçlü bir de jure yakınsama olduğunu; buna karşın denetim ve dijitalleşme mekanizmalarında süreklilik arz eden bir de facto sapma bulunduğunu göstermektedir. Bu makro–mikro paradoksla tutarlı olarak, nominal GSYH’ye göre dünyada 17. sırada yer alan Türkiye, mutlak ciroya göre WCM Top 300 listesinde yer alan bir kooperatife sahip değildir; ciro/kişi başı GSYH sıralamasında ise yalnızca bir kooperatif (Trakya Birlik, 272. sıra) yer almaktadır. Vekâlet Kuramı perspektifinden, üyeler arasından seçilen iç denetim organlarının çoğu zaman mesleki yeterlikten yoksun olması gözetimi ve hesap verebilirliği zayıflatmakta ve bu durum bir “denetim paradoksu” üretmektedir. Ayrıca yavaş dijitalleşme (örn. KOOPBİS) ve bürokratik parçalanma “dijitalleşme açığı”nı pekiştirmektedir. Makale, Türkiye’nin kooperatifçilik alanında demokratik katılımı korurken denetimi profesyonelleştiren ve parçalı yapıyı dijital olarak desteklenen bütüncül bir gözetim rejiminde birleştiren yönetişim reformlarına ihtiyaç duyulduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kurumsal Ayrışma
• Kooperatif Yönetişimi
• Denetim Paradoksu
• Dijitalleşme Açığı
• Yeni Kurumsal Kuram
• Türkiye

Institutional Decoupling in Emerging Markets: The Audit Paradox and Digitalisation Gap in Turkish Cooperatives

Öz

This study examines institutional decoupling in Turkish cooperative governance by focusing on the gap between the formal alignment of cooperative legislation with global governance principles and functional shortcomings in practice. Using qualitative document analysis, it compares national legislation and recent policy documents (including the Türkiye Cooperativism Strategy and Action Plan (2025–2029) and the Specialised Commission Report) with international standards (ICA principles and ILO Recommendation No. 193). Findings indicate substantial de jure convergence consistent with isomorphic pressures in New Institutional Theory, yet persistent de facto deviation in auditing and digitalisation mechanisms. This macro–micro paradox is also visible in international benchmarks. Although Türkiye ranks 17th globally by nominal GDP, no cooperative appears in the WCM Top 300 by absolute turnover, and only one (Trakya Birlik, rank 272) is listed in the turnover/GDP per capita ranking. From an Agency Theory perspective, member-elected internal audit bodies often lack professional competence, weakening oversight and accountability—an “audit paradox”—while slow digitalisation (e.g., KOOPBİS) and bureaucratic fragmentation reinforce a “digitalisation gap.” The article argues that Türkiye’s cooperative potential requires governance reform that professionalises auditing while preserving democratic participation and consolidates the fragmented framework into a coherent, digitally supported oversight regime.

Anahtar Kelimeler

• Institutional Decoupling
• Cooperative Governance
• Audit Paradox
• Digitalisation Gap
• New Institutional Theory
• Türkiye

Kaynakça

1. Avaner, T., & Hasanoğlu, M. (2020). Türkiye’de ikibinlerin başında kooperatifçilik ve konut kooperatifçiliği politikası sorunu. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 3(2), 345–363. https://doi.org/10.33712/MANA.740368
2. Birchall, J. (2017). The governance of large co-operative businesses (2nd ed.). Co-operatives UK. https://www.uk.coop/resources/governance-large-co-operative-businesses
3. Boxenbaum, E., & Jonsson, S. (2017). Isomorphism, diffusion and decoupling. R. Greenwood, C. Oliver, T. B. Lawrence & R. E. Meyer (Eds.), The SAGE handbook of organizational institutionalism (2nd ed., pp. 77–101). SAGE.
4. Bozgeyik, H., Erkalan Coşkunsu, S., & Çebi Dikdoğmuş, L. (2024). Mali yapısına etkisi bakımından Türk ve Hollanda hukukunda kooperatifin hukuki niteliği. ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(2), 883–913. https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1512679
5. Bozgeyik, H., Erkalan Coşkunsu, S., & Parlak, S. (2025). Türk ve İngiliz hukukunda kooperatifler ve denetimi. Kırıkkale Hukuk Mecmuası, 5(1), 1–23. https://doi.org/10.59909/khm.05.01.001
6. Bromley, P., & Powell, W. W. (2012). From smoke and mirrors to walking the talk: Decoupling in the contemporary world. The Academy of Management Annals, 6(1), 483–530. https://doi.org/10.5465/19416520.2012.684462
7. Cooperatives Europe. (2025). Our approach. https://coopseurope.coop/our-approach/
8. Cooperatives Law. (1969). Kooperatifler Kanunu [Law No. 1163]. Resmî Gazete.

9. COPAC. (2025). IYC 2025 – UN International Year of Cooperatives 2025. Committee on the Promotion and Advancement of Cooperatives (COPAC). https://2025.coop/iyc
10. Cracogna, D. (2015). La legislación cooperativa latinoamericana en el marco del Plan para una Década Cooperativa de la Alianza Cooperativa Internacional. REVESCO. Revista de Estudios Cooperativos, 117, 12–33. https://doi.org/10.5209/REV_REVE.2015.V117.48416
11. Cracogna, D., Fici, A., & Henrÿ, H. (Eds.). (2013). International handbook of cooperative law. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-30129-2
12. DGRV. (2023). Cooperatives in Germany: Facts and figures (IYC edition) [Report]. – Deutscher Genossenschafts- und Raiffeisenverband e.V. https://www.dgrv.coop/wp-content/uploads/sites/2/2025/04/Facts-and-figures-IYC-edition.pdf
13. DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147–160.
14. Duguid, F., Durutaş, G., & Wodzicki, M. (2015). The current state of women’s co-operatives in Türkiye [Report]. World Bank. https://hdl.handle.net/10986/25977
15. Fajardo García, G. (2016). International co-operative law. A. Bernardi & S. Monni (Eds.), The co-operative firm: Keywords (pp. 69–72). Roma Tre Press. https://www.researchgate.net/publication/299393375_The_Co-operative_Firm_Keywords
16. Fajardo García, G. (2021). Associated work in a cooperative is neither dependent work nor self-employed work. CIRIEC-España, Revista de Economía Pública, Social y Cooperativa, 103, 315–335. https://doi.org/10.7203/CIRIEC-E.103.20685
17. Fajardo García, G., Fici, A., Henrÿ, H., Hiez, D., Meira, D. M. M. A., Münkner, H.-H., & Snaith, I. (2017). Principles of European cooperative law: Principles, commentaries and national reports. Intersentia.
18. Fama, E. F., & Jensen, M. C. (1983a). Separation of ownership and control. Journal of Law and Economics, 26(2), 301–325.
19. Fama, E. F., & Jensen, M. C. (1983b). Agency problems and residual claims. Journal of Law and Economics, 26(2), 327–349.
20. Fici, A. (2013). The European Cooperative Society Regulation. D. Cracogna, A. Fici, & H. Henrÿ (Eds.), International handbook of cooperative law (pp. 115–151). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-30129-2_4
21. Fici, A. (2014). The essential role of cooperative law. The Dovenschmidt Quarterly, 2(4), 147–158. https://doi.org/10.5553/DQ/221199812014002004003
22. Greenwood, R., Oliver, C., Suddaby, R., & Sahlin, K. (2008). Introduction. R. Greenwood, C. Oliver, R. Suddaby, & K. Sahlin (Eds.), The SAGE handbook of organizational institutionalism (pp. 1–46). SAGE.
23. Henrÿ, H. (2012). Guidelines for cooperative legislation (3rd rev. ed.). International Labour Office. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_emp/%40emp_ent/documents/publication/wcms_195533.pdf
24. Henrÿ, H. (2018). Trends in cooperative legislation: What needs harmonizing?. Journal of Research on Trade, Management and Economic Development, 5(1), 7–16. http://jrtmed.uccm.md/index.php/en/arhive/volume-5-issue-1-9-2018
25. ICA. (2015). Guidance notes to the co-operative principles. International Co-operative Alliance. https://ica.coop/sites/default/files/2021-11/ICA%20Guidance%20Notes%20EN.pdf
26. ILO. (2002). Recommendation concerning the promotion of cooperatives, 2002 (No. 193). International Labour Organization. https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_code:R193
27. ILO. (2020). Statistics on cooperatives: Concepts, classification, work and economic contribution measurement [Report]. International Labour Organization. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_emp/%40emp_ent/%40coop/documents/publication/wcms_760710.pdf
28. ILO. (2025). Cooperatives. International Labour Organization. https://www.ilo.org/topics/cooperatives#intro
29. Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360.
30. Jones, G. R. (2017). Örgüt kuramı, örgüt tasarımı ve örgütsel değişim. Pearson.
31. Kalkan, G. (2022). Geleneksel kooperatif yapısının kurumsal yönetim açısından incelenmesi. ANASAY, 6(21), 325–339. https://doi.org/10.33404/anasay.1127565
32. Keleş, R. (2013). Türkiye. D. Cracogna, A. Fici, & H. Henrÿ (Eds.), International handbook of cooperative law (pp. 719–734). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-30129-2_34
33. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 170–189. https://izlik.org/JA54BW95FL
34. Lestari, W. (2023). Deconstruction of agency theory with “bisa rumangsa” culture. Jurnal Samudra Ekonomi Dan Bisnis, 14(3), 381–392. https://doi.org/10.33059/jseb.v14i3.7054
35. Medium-Term Program (2024–2026). (2023). Orta Vadeli Program (2024–2026). T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. https://www.sbb.gov.tr/orta-vadeli-programlar/
36. Meyer, J. W., & Rowan, B. (1977). Institutionalized organizations: Formal structure as myth and ceremony. American Journal of Sociology, 83, 340–363.
37. Ministry of Trade. (2021). Türkiye geneli kooperatif ve birlik raporu [Nationwide report on cooperatives and unions] [Report]. https://ticaret.gov.tr/data/5d43d82d13b876433065528e/TÜRKİYE%20GENELİ%20KOOPERATİF%20VE%20BİRLİK%20RAPORU.pdf
38. Ministry of Trade. (2023). T.C. Ticaret Bakanlığı 2024–2028 stratejik planı. https://ticaret.gov.tr/data/5b921d6513b87613646656ac/Ticaret%20Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%202024-2028%20Stratejik%20Plan%C4%B1.pdf
39. Ministry of Trade. (2025a). T.C. Ticaret Bakanlığı kooperatif veri bülteni: Şubat 2025. https://esnafkoop.ticaret.gov.tr/data/670cc06f13b876dc68d93013/2025%20S%CC%A7ubat%20Koop.%20Veri%20Bu%CC%88lteni.pdf
40. Ministry of Trade. (2025b). 2025–2029 Türkiye kooperatifçilik stratejisi ve eylem planı [Türkiye cooperativism strategy and action plan (2025–2029)] [Report]. T.C. Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü.
41. Ministry of Trade. (2025c). Kooperatif Bilgi Sistemi (KOOPBİS) [Dashboard]. Retrieved October 30, 2025, from https://koopbis.ticaret.gov.tr/app/admin/hostDashboard
42. Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: Sosyal bilimlerde yöntem bilim sorunsalı üzerine bir çalışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 323–343.
43. Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of Strategy and Budget. (2023). Esnaf, sanatkârlar ve kooperatifçilik: Özel İhtisas Komisyonu raporu (On İkinci Kalkınma Planı 2024–2028). Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. Strateji ve Bütçe Başkanlığı Yayınları.
44. Regulation on the Audit of Cooperatives and Their Upper Organizations. (2022). Kooperatif ve Üst Kuruluşlarının Denetimine Dair Yönetmelik. Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/02/20220201-1.htm
45. Sabır Taştan, N., & Taştan, K. (2023). Otomotiv sektörü 2017–2023: Küresel bir analiz ve Türkiye. Stratejik Yönetim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 120–143. https://doi.org/10.54993/syad.1326969
46. Sabır Taştan, N., & Taştan, K. (2024). Örgütleri anlamak: Düşünce, kuram, bağlam çerçevesi. Eğitim Yayınevi.
47. Scott, W. R. (2014). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities (4th ed.). SAGE.
48. Soydemir, C. O., & Erçek, M. (2023). The resurrection of earlier imprints post mortem: Explaining the Turkish agricultural cooperative movement with an imprinting theory lens, 1888–1937. Annals of Public and Cooperative Economics, 94(4), 1199–1232. https://doi.org/10.1111/APCE.12398
49. Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610.
50. Taştan, K., & Yılmaz, S. (2022). Yeni kurumsal kurama genel bakış. K. Taştan & N. S. Taştan (Eds.), Yeni kurumsal kuram: Sosyal bilimlerin yeni evrensel dili (pp. 1–34). Nobel Akademik Yayıncılık.
51. Turkish Commercial Code. (2011). Türk Ticaret Kanunu. Law No. 6102. Resmî Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6102.pdf
52. Twelfth Development Plan (2024–2028). (2023). On İkinci Kalkınma Planı (2024–2028). T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf
53. UN DESA. (2025). Cooperatives in social development. Division for Inclusive Social Development. United Nations Department of Economic and Social Affairs. https://social.desa.un.org/issues/cooperatives/news/cooperatives-in-social-development
54. UNGA. (2023). Cooperatives in social development: Report of the Secretary-General (A/78/187). United Nations General Assembly. United Nations. https://docs.un.org/en/A/78/187
55. UNGA. (2024). A/RES/78/289. International Year of Cooperatives 2025. United Nations General Assembly. United Nations. https://docs.un.org/en/A/RES/78/289?utm
56. Waring, T., Lange, T., & Chakraborty, S. (2022). Institutional adaptation in the evolution of the ‘co-operative principles’. Journal of Evolutionary Economics, 32(1), 333–365. https://doi.org/10.1007/s00191-021-00738-3
57. Wolcott, H. F. (1994). Transforming qualitative data. SAGE.
58. World Bank. (2025). GDP (current US$) [Data set]. Retrieved November 2, 2025, from https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true
59. World Cooperative Monitor. (2023). World cooperative monitor 2023 [Report]. International Cooperative Alliance & Euricse. https://monitor.coop/sites/default/files/2024-01/wcm_2023_3101.pdf
60. Yasan, M. (2024). Legal characteristics of cooperatives in Turkish law. Facta Universitatis, Series: Law and Politics, 213–221. https://doi.org/10.22190/FULP240921018Y
61. Yercan, M., & Kinikli, F. (2018). Tarımsal kooperatiflerde ortakların yönetime katılımını etkileyen faktörlerin analizi üzerine bir araştırma: İzmir ili sütçülük kooperatifleri örneği. Tarım Ekonomisi Dergisi, 24(2), 159–173. https://doi.org/10.24181/tarekoder.461520