Ortaokul Öğrencilerinin Düşünme Süreçlerinin Belirlenmesine Yönelik Bir Gömülü Teori Çalışması

Yıl 2026, Cilt: 46 Sayı: 1 , 97 - 123 , 27.04.2026

Mustafa Gül , Nadir Çeliköz

https://doi.org/10.17152/gefad.1734273

https://izlik.org/JA46WK94SJ

Öz

Bu araştırmanın amacı, ortaokul öğrencilerinin düşünme süreçlerinin nasıl gerçekleştiğini belirlemek ve düşünme sürecine ilişkin bir teori ortaya koymaktır. Nitel araştırma desenlerinden birisi olan gömülü teori ile yürütülen araştırma 6 katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Katılımcılar düşünme ile ilgili orta ve üst düzeyde korelasyon ortaya koyabileceği varsayılan bazı bireysel özellikler açısından farklılıklar taşıyacak şekilde oluşturulmuştur. Bu özellikler; akademik başarı, biliş üstü beceriler, problem çözme, baskın zekâ, öğrenme stili, dinleme-izleme becerileri, okuma ve öğrenme stratejileri ile dikkat ve kişilik özellikleridir. Veriler görüşme, gözlem ve doküman incelemesi yoluyla elde edilmiştir. Verilerin analizinde içerik analizi yaklaşımı kullanılmıştır. Araştırma sonucunda bütün katılımcıların düşünme sürecinde ortak bir şekilde yedi aşamayı sıralı bir biçimde gerçekleştirdikleri tespit edilmiştir. Bu yedi aşamada ise düşünme sürecindeki işleyişi gösteren toplam 40 gösterge belirlenmiştir. Bununla birlikte tespit edilen göstergeler arasında bir aşamalılık söz konusu değildir ve öğrencilerin bireysel farklılıklarına göre kullandıkları gösterge sayıları çeşitlilik göstermektedir. Öğrencilerin düşünme sürecinde bulundukları ortak aşamalar ile bu aşamalar esnasında iken bulundukları eylemsel göstergeler sırasıyla; (I) uyarıcılarla karşılaşma [dinleme, izleme, tatma, dokunma, koklama, okuma, gözlem ve merak], (II) önbilgileri harekete geçirme [hatırlama, hissetme, sezme, fark etme ve tahmin], (III) bağ kurma [ilişkilendirme ve empati], (IV) odaklanma [sorgulama, farklı bakış, strateji belirleme, planlama ve yoğunlaşma], (V) anlamlandırma [sınıflandırma, karşılaştırma, sıralama, örgütleme, özümseme, mantığa uydurma ve derinleştirme], (VI) sonuç çıkarma/karar verme [çıkarımda bulunma, yorumlama, genelleme, fikir üretme, oluşturma/üretme, açıklama, düşünmeyi düşünme, değer haline getirme, süreklilik, transfer etme] ve (VII) duygu [mutluluk, üzüntü ve gurur] şeklindedir.

Anahtar Kelimeler

Bilşsel süreç , Gömülü teori , Düşünme , Düşünme süreci

A Grounded Theory Study on Determining the Thinking Processes of Middle School Students

https://izlik.org/JA46WK94SJ

Öz

a theory of thinking. The research conducted with grounded theory, which is one of the qualitative research designs, was carried out with 6 participants. The participants were selected to differ in individual characteristics assumed to reveal medium- and high-level thinking-related correlations. These characteristics include academic achievement, metacognitive skills, problem-solving, dominant intelligence, learning style, listening-monitoring skills, reading and learning strategies, and attention and personality traits. The data was obtained through interviews, observation and document review. A content analysis approach was used to analyze the data. As a result of the research, it was determined that all participants followed seven stages in a common, sequential manner in the thinking process. A total of 40 indicators were determined showing the functioning in the thinking process in these seven stages. However, there is no gradualness among the indicators determined, and the number of indicators used by the students varies according to their individual differences. The common stages that the students are in the thinking process and the operational indicators they are in during these stages are, respectively; (I) exposure to stimuli [listening, watching, tasting, touching, smelling, reading, observation and curiosity], (II) activating prior knowledge [recalling, feeling, intuition, noticing and predicting], (III) establishing connection [association and empathy], (IV) focusing [Inquiry, looking from multiple perspectives, strategy development, planning and concentration], (V) sense-making [classification, comparison, sequencing, organization, assimilation, rationalization and Internalization], (VI) Inferencing/decision-making [making inferences, interpretation, generalization, Idea generation, creation/production, explanation, meta-thinking, valuing, continuity, transferring] and (VII) emotion [happiness, sadness and pride].

Anahtar Kelimeler

Cognitive Process , Grounded Theory , Thinking , Thinking Process

Kaynakça

• Acar, H. (2013). Fizik öğrencilerinin düşünce deneyleri ile düşünme süreçlerinin incelenmesi (Yayın No. 349941) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Akın, A. (2016). Yabancı dil öğretiminde yaratıcı drama yöntemi kullanımının lise 12. sınıf öğrencilerinin eleştirel, yansıtıcı düşünme becerilerine ve öğrencilerin yabancı dil öğrenme tutumlarına etkisi (Yayın No. 435879) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Altın, M., & Saracaloğlu, A. S. (2018). Yaratıcı, eleştirel ve yansıtıcı düşünme: Benzerlikler-farklılıklar. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 1-9.
• Amanvermez-İncirkuş, F. (2018). Bilişsel farkındalık stratejilerinin okuduğunu anlama ve eleştirel düşünmeye etkisi. (Yayın No. 534959) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Amelia, R. (2025). Investigating students’ thinking processes during group presentations at a university in Riau. Journal of English and Arabic Language Teaching, 16(1), 93–105.
• Ay, Ş. (2005). Ortaöğretim öğrencilerinin eleştirel düşünme güçleri ve öğrencileri etkileyen eleştirel düşünme faktörleri: Düzce ili örneği (Yayın No. 162647) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Aybek, B. (2006). Konu ve beceri temelli eleştirel düşünme öğretiminin öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimi ve düzeyine etkisi (Yayın No. 205450) [Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Aydın A. & Muratoğlu-Pehlivan, B. (2019). Eleştirel düşünme. Der Yayınları.
• Aydın, B. (2020). Altı şapkalı düşünme tekniğinin ortaokul yedinci sınıf öğrencilerinin eleştirel okuma becerilerini geliştirmelerine etkisi (Yayın No. 643224) [Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Bailey, K. D. (1982). Methods of social research. A Division of Macmillan Publishing Co.
• Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
• Bariyah, N., Dahlan, J. A., .& Nti, S. J. (2024). Students’ thinking processes in generalizing patterns based on the personality of RIASEC Holland theory. International Journal of Pedagogy and Teacher Education, 8(2), 213–234. https://doi.org/10.20961/ijpte.v8i2.96344
• Basmaz, I. (2017). Eleştirel düşünme eğilimlerinin okuduğunu anlama, öğrenci, aile ve ev ortamı değişkenleri bağlamında incelenmesi (Yayın No. 468253) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Başarer, D. (2017). Bir düşünme türü olarak mantıksal düşünme. The Journal of Academic Social Sciences, 5(41), 433-442. https://doi.org/10.16992/ASOS.12011
• Başerer, D. (2021). Düşünme eğitimi. Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786257582025
• Başarer, D., & Duman, E. Z. (2019). Felsefi süreç içinde düşünme olgusu. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 9(2), 379-395.
• Batha, K., & Carroll, M. (2007). Metacognitive training aids decision making. Australian Journal of Psychology, 59(2), 64-69. https://doi.org/10.1080/00049530601148371
• Baysal-Çalışkan, M. (2020). Sesli düşünme protokolleri aracılığıyla okuduğunu anlama üzerine araştırma (Yayın No. 633798) [Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Berg, L. B., & Lune, H. (2015) Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. (Çev., Ed. H. Aydın), Eğitim Yayınevi.
• Beyer, B. K. (1991). Teaching thinking skills: A handbook for elementary school teachers. Allyn & Bacon.
• Biçer, S. (2019) 9. sınıf öğrencilerinin düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik bir araştırma (Yayın No. 589967) [Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Bochenski, J. M. (1996). Felsefece düşünmenin yolları. (Çev., K. Dinçer), Bilim ve Sanat Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1995).
• Bowers, H. H., Pecora, P. J., Fohnson, K., Brooks, S., & Schindell, M. (2015) Evaluating training to promote critical thinking skills for determining children’s safety. Journal of Social Work Education, 51(2), 298-314. https://doi.org/10.1080/10437797.2015.1012927
• Bozan, S. (2021). Yansıtıcı düşünme ve öğretim uygulamaları: Biyoloji Konularının öğretiminde yansıtıcı düşünme stratejileri (Yayın No. 697305) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Bozer Özsaraç, E. N. (2019). Ortaokul 6. sınıf Türkçe dersinde sokratik sorgulama yöntemi uygulamasının üst düzey düşünme becerilerine etkisi (Yayın No. 617505) [Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Bulut, A., & Dursun, F. (2019). Aktif öğrenme modelinin eleştirel düşünme eğilimleri üzerindeki etkisinin belirlenmesine yönelik öğrenci ve öğretmen görüşleri. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 610-626.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2012). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Yayınları.
• Cenkseven, F., & Akar-Vural, R. (2006). Ergenlerin düşünme gereksinimi ve cinsiyetlerine göre problem çözme becerilerinin karşılaştırılması. Eurasian Journal of Educational Research, 6(25), 45–53.
• Cevizci, A. (2014). Eğitim felsefesi. Say Yayınları.
• Chang, C.Y. (2010). Does problem solving = prior knowledge + reasoning skills in earth science? An exploratory study. Research in Science Education, 40(2), 103-116. https://doi.org/10.1007/s11165-008-9102-0
• Creswell, J. W. (2014). Research design. (Çev., Demir B. vd.), Eğiten Kitap Yayınları.
• Cin, A., & Yanpar-Yelken, T. (2020). Ortaokul öğrencileri düşünme becerileri dersinde eleştirel düşünme becerileri gelişim sürecini nasıl deneyimler? Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 6(1), 63-82.
• Costa, A. L., & Kallick, B. (2008). Learning and leading with habits of mind: 16 essential characteristics for success. Association for Supervision and Curriculum Development.
• Cutcliffe, J. R. (2000). Methodological issues in grounded theory. Journal of Advanced Nursing, 31(6), 1476-1484. https://doi.org/10.1046/j.1365-2648.2000.01430.x
• Çakır, N. (2013). Üniversite eğitiminin üst düzey düşünme becerilerinin gelişimine etkisi (Yayın No. 363194) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Çelikkaleli, Ö., & Gündüz B. (2010). Ergenlerde problem çözme becerileri ve yetkinlik inançları. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(2), 361-377.
• Çeliköz, N. (2001). Bir açık-uçlu öğrenme uygulaması olarak hypermedya (www) ortamlarında öğrencilerin proje etkinliklerinin incelenmesi (Yayın No. 100320) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Çeliköz, N., Durmuşoğlu Saltalı, N., Erişen, Y., Çetin, Ş., Uslu, M., Kapıcıoğlu, O., Şen, Ş., & Seçer, Z. (2008). The study of preparing a valid and reliable assessment scale to determine II. stage primary education students' and adults' multiple intelligences. In Ö. Demirel & A. M. Sünbül (Eds.), Further education in the Balkan countries (Vol. 1, pp. 137–147). Eğitim Akademi.
• Çeliköz, N. (2022). Düşünme becerileri eğitimi. Türk maarif ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/dusunme-becerileri-egitimi/
• Çetinkaya, P., & Erktin, E. (2002). Assessment of metacognition and its relationship with reading comprehension, achievement, and aptitude. Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Dergisi, 19(1), 1-11.
• Dahiana, W. O., Herman, T., & Nurlaelah, E. (2024). The thinking process of children in algebra problems: A case study in junior high school students. Mathematics Teaching Research Journal, 16(1), 100-120.
• De Bono, E. (1993). Teach your child how to think. Penguin Books.
• De Bono, E. (1997). Altı şapkalı düşünme tekniği. (Çev., E. Tuzcular), Remzi Kitabevi.
• De Bono, E. (2007). Kendine düşünmeyi öğret. (Çev. Arıbaş, S.), Remzi Kitabevi.
• Demir, Ö. (2016). Ortaokul öğrencilerinde problem çözme ve bilişsel farkındalık beceri düzeylerinin incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 24(2), 789-802.
• Dewey, J. (1910). How we think: A restatement of the relation of reflective thinking to the educative process. Heath and Company. https://doi.org/10.1037/10903-000
• Dewey, J. (1933). How we think: A restatement of the relation of reflective thinking to the educative process. Heath and Company.
• Djong, K. D., Lusi, Y. K., Lakapu, M., & Guterres, I. (2024). Students’ thinking process in solving mathematics problems oriented to higher order thinking skills. Jurnal Pendidikan MIPA, 25(1), 155-165. https://doi.org/10.23960/jpmipa/v25i1.pp155-165
• Doğan, N. (2011). Yaratıcı düşünme ve yaratıcılık. Ö. Demirel (Ed.), Eğitimde yeni yönelimler içinde (ss. 167-196). Pegem Akademi Yayıncılık. https://doi.org/10.14527/9789758792740.10
• Doğan, B., & Erdem, İ. (2017). Ortaokul öğrencilerinin dinleme/izleme stratejileri kullanım sıklığı ölçeğinin geçerlik-güvenirlik çalışması. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(1), 64-81. https://doi.org/10.16916/aded.718153
• Duman, E. Z. (2018). Bir düşünme türü olarak esnek düşünme. Electronic Turkish Studies, 13(26), 547-561. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.14432
• Elitaş, Y. A. (2015). The relationship among metacognition, reasoning ability and mathematical problem solving performance of ninth grade students (Yayın No. 399826) [Doktora Tezi, Ortadoğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Ersoy, E., & Başer, N. (2014). “İstatistik ve olasılık” dersinin senaryo ile öğretim süreci sonunda öğrencilerin eleştirel düşünme eğilimlerindeki değişim. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(1), 207-230. https://doi.org/10.7822/egt178
• Ersözlü, Z. N., & Kazu, H. (2011). İlköğretim beşinci sınıf sosyal bilgiler dersinde uygulanan yansıtıcı düşünmeyi geliştirme etkinliklerinin akademik başarıya etkisi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 141-159.
• Facione, N. C., & Facione, P. A. (1996). Externalizing the critical thinking inknowledge development and clinical judgment. Nursing Outlook, 44(3), 129-136. https://doi.org/10.1016/S0029-6554(06)80005-9
• Ferrett, S. (1997). Peak performance: Sucess in college and beyond. Glencoe McGraw-Hill.
• Fidan, N. (2012). Okulda öğrenme ve öğretme. Pegem Akademi.
• Fisher, R. (1999). Thinking skills to thinking schools: Ways to develop children’s thinking and learning. Early Child Development and Care, 153(1), 51-63. https://doi.org/10.1080/0300443991530104
• Frolov, İ. (1991). Felsefe sözlüğü. (Çev., A. Çalışlar), Cem Yayınevi.
• Gibson, C. (1998). Teaching strategies: A guide to better instruction. Orlichharder Collation.
• Glaser, B. G. & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory strategiets for qualitative research. Aldina Transaction. Glencoe McGraw-Hill.
• Goldman, R. (2001). Düşünme ve dine tatbiki. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(11), 419-448.
• Gökalp, M. (2016). Öğretim ilke ve yöntemleri. Pegem Akademi.
• Gözcü-Reyhan, Ö. (2018). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin yaratıcı düşünme eğilimleri, problem çözmeye yönelik algıları ve akademik başarıları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayın No. 489098) [Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Gültekin, M. (2013). Eleştirel düşünme becerilerini geliştirme programının lise öğrencilerinin otomatik düşünceleri üzerindeki etkisi (Yayın No. 336015) [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Gündüzalp, C. (2022). Web 2.0 araçları ile zenginleştirilmiş çevrimiçi öğrenmenin öğrencilerin üst bilişsel ve yaratıcı düşünme becerilerine etkisi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(3), 1158-1177. https://doi.org/10.7884/teke.5318
• Güneş, G. (2019). Eleştirel düşünme temelli dinleme/izleme eğitiminin eleştirel dinleme / izlemeye etkisi (Yayın No. 554570 [Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Güven, M. (2014). Öğrenme stilleri ile öğrenme stratejileri arasındaki ilişki (Yayın No. 143975) [Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Harrison, Guy P. (2013). Think: Why you should question everything. Prometheus Books.
• İbrahimoğlu, Z. (2010). Sosyal bilgiler dersinde örnek olay kullanımının öğrencilerin akademik başarı derse karşı tutum ve eleştirel düşünme becerileri üzerine etkileri (Yayın No. 264150) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Jaeger, A.J., & Fiorella, L. (2024). Metacognitive effects of instructional visuals: The role of cue use and judgment type. Metacognition Learning, 19, 249–291. https://doi.org/10.1007/s11409-023-09370-x
• Jeon, Y.H. (2004). The application of grounded theory and symbolic interactionism. Scandinav Journal of Car Science, 18(3), 249-56. https://doi.org/10.1111/j.1471-6712.2004.00287.x
• Jiao, X., Zhang, A., & Bu, X. (2023). Relating metacognition and executive functions to early mathematical and language skills in children aged 4–5 years. Metacognition Learning, 18, 449–464. https://doi.org/10.1007/s11409-023-09337-y
• Kanat, K. (2020). Sokratik yönteme göre hazırlanan eleştirel düşünme eğitim programının çocukların eleştirel düşünme becerilerine ve ahlaki yargı düzeylerine etkisi (Yayın No. 624645 [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Kandemir, S. N., & Eğmir, E. (2020). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile akademik özyeterlilikleri arasındaki ilişkinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi 9(4),1775-1798. https://doi.org/10.7884/teke.4835
• Kaplan, H. A. (2015). İlköğretim matematik öğretmenlerinin öğrenci düşünmelerine dair teşhis yeterliklerinin incelenmesi (Yayın No. 397483) [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Karadağ, Ş. (2019). Üniversite öğrencilerinde olumlu düşünme becerisinin kişilerarası iletişim becerisi ile ilişkisi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7, 131-136. https://doi.org/10.18506/anemon.521122
• Karakaş, M. E. (2021). Altı şapkalı düşünme etkinliklerinin öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerine ve akademik başarılarına etkisi: Doğal kaynaklar (Yayın No. 663001) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Karakelle, S. (2012). Üst bilişsel farkındalık, zekâ, problem çözme algısı ve düşünme ihtiyacı arasındaki bağlantılar. Eğitim ve Bilim, 37(164), 237-250. https://doi.org/10.15390/ES.2012.1040
• Kaya, Z., & Bayra, E. (2019). Özel yetenekli öğrencilerin üst düzey düşünme becerileri. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 49-76. https://doi.org/10.30561/sinopusd.644745
• Kenanlar, S. (2014). Yeniden düzenlenmiş direkt okuma ve düşünme etkinliği (dr-ta) stratejisinin okumada üst düzey düşünme becerisinin gelişimine etkisi (Yayın No. 383621) [Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Kesgin, S. (2018). Din eğitiminde düşünme becerilerini geliştirme bağlamında bir kavram değerlendirmesi: Taakkul. Turkish Studies, 13(2), 517-541. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12661
• Ketenci, T. (2005). Kant felsefesinde metafizik ve insan doğası. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 4, 92-103.
• Kıran, M. S. (2019). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme beceri düzeyleri ile okuduğunu anlama başarı durumları arasındaki ilişki (Yayın No. 552392) [Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Koç, C. (2007). Aktif öğrenmenin okuduğunu anlama, eleştirel düşünme ve sınıf içi etkileşim üzerindeki etkileri (Yayın No. 215781) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Koyuncu Şahin, M., & Akman, B. (2018). Erken çocukluk döneminde düşünme becerilerinin gelişimi. Milli Eğitim Dergisi, 47(218), 5-20.
• Köksal, N., & Çöğmen, S. (2018). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme ve iletişim becerileri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(44), 278-296. https://doi.org/10.9779/pauefd.422244
• Lincoln, Y. G., & Guba, E. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
• Lipman, M. (2003). Thinking in education. Cambridge University Press.
• Logan, C. H. (1976). Do sociologists teach students to think more critically? Teaching Sociology, 4(1), 29-48. https://doi.org/10.2307/1317087
• Lord, K. C. (2019). Flexible learning: The design thinking process as a K-12 educational tool. Journal of Higher Education Theory and Practice, 19(7), 54-61. https://doi.org/10.33423/jhetp.v19i7.2531
• Magno, C. (2010). The role of metacognitive skills in developing critical thinking. Metacognition and Learning, 5(2), 137-156. https://doi.org/10.1007/s11409-010-9054-4
• Marzano, R. J., Brandt, R. S., Hughes, C. S., Jones, B. F., Presseisen, B. Z., Rankin, S. C., & Suhor, C. (1988). Dimensions of thinking: A framework for curriculum and instruction. The association for supervision and curriculum development.
• McGregor, D. (2007). Developing thinking; Developing learning. Open University Press.
• Milli Eğitim Bakanlığı. (2018). 2023 Eğitim Vizyonu. https://www.gmka.gov.tr/dokumanlar/yayinlar/2023_E%C4%9Fitim%20Vizyonu.pdf
• Milli Eğitim Bakanlığı. (2021). Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim 10. Sınıf Felsefe Ders Kitabı. MEB Yayınları.
• Mengüşoğlu, T. (1958). Felsefeye giriş. İstanbul Matbaası.
• Mesleki Yeterlilik Kurumu. (2015). Türkiye yeterlilikler çerçevesine dair tebliğ. (Tebliğ no: 2015/1). Resmî Gazete (Sayı: 29537). https://www.myk.gov.tr/images/articles/editor/130116/TYC_teblig_2.pdf
• Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley and Sons.
• Mokhtari, K., & Reichard, C. A. (2002). Assessing students’ metacognitive awareness of reading strategies. Journal of Educational Psychology, 94(2), 249–259. https://doi.org/10.1037/0022-0663.94.2.249
• Montaku, S. (2011). Results of analytical thinking skills training through students in system analysis and design course. IETEC’11 conference proceedings. Kuala Lumpur, Malaysia.
• More, T. (2000). Utopìa. (Çev., V. Günyol & S. Eyuboğlu), Kaynak Yayınları.
• Mrayed, S. M. (2020, December). Using Edmodo online application as a supplement to enhance student level of performance and critical thinking in the learning process of Thermodynamic course. In 2020 Sixth International Conference on e-Learning (econf) (pp. 390-394). IEEE.
• Müftüoğlu, M. (2015). Din eğitimi açısından Kur'an'da doğru düşünme (Yayın No. 384101) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Nickerson, R. S. (1987). Why teach thinking? In J. B. Baron & R. J. Sternberg (Eds.), Series of books in psychology. Teaching thinking skills: Theory and practice (p. 27–37). W H Freeman/Times Books/ Henry Holt & Co.
• Norton, J. L. (1993). Reflective thinking in preservice teachers: Patterns of change and differences. College Student Journal, 27(4), 444–451.
• Nosich, G. M. (2012). Eleştirel düşünme rehberi (Çev., B. Aybek), Anı Yayıncılık.
• Nur, I. M., Sa'Dijah, C., & Irawati, S. (2024). Student's thinking process in solving proportions based on information processing theory. Pegem Journal of Education and Instruction, 14(2), 205-215. https://doi.org/10.47750/pegegog.14.02.25
• Önal, İ. (2020). Eleştirel düşünme becerilerine yönelik bir program geliştirme çalışması (Yayın No. 629745) [Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Özer, S., & Yılmaz, E. (2018). The effect of thinking-style-based differentiated instruction on achievement, attitude and retention. Kastamonu Eğitim Dergisi, 26(1), 1-11. https://doi.org/10.24106/kefdergi.374145
• Öztunç, M. (1999). Ailenin çocukların yaratıcı düşünme yeteneği üzerindeki etkisi (Yayın No. 74508) [Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Öztürk, E. (2012). Okuma Stratejileri Üstbilişsel Farkındalık Envanteri'nin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. İlköğretim Online, 11(2), 292-305.
• Partnership for 21st Century Learning. (2019). Framework for 21st century learning definitions. Battelle for Kids. https://www.battelleforkids.org/networks/p21/frameworks-resources
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. Pegem Akademi.
• Paul, R. W., & Elder, L. (2002). Critical thinking: Tools for taking charge of your professional and personal life. Financial Times Prentice Hall.
• Piaget, J. (2017). Çocukta dil ve düşünme (S. E. Savaşgil, Çev.; Y. T. Günaydın, Uyarlayan). Palme Yayıncılık.
• Polette, N. (2005). Teaching thinking skills with fairy tales and fantasy. Teacher Ideas Press.
• Presseisen, B. Z. (1986). Thinking skills: Research and practice. National Education Association.
• Ritchhart, R., Turner, T., & Hadar, L. (2009). Uncovering students’ thinking about thinking using concept maps. Metacognition and Learning, 4(2), 145-159. https://doi.org/10.1007/s11409-009-9040-x
• Rousseau, J. J. (2009). Emile. (Çev. Y. Avunç), İş Bankası Yayınları.
• Saadah, L. Z. K., & Irvan, M. (2019, March). The application of problem based learning (PBL) based on lesson study for learning community (LSLC) to improve students’ creative thinking skill. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 243, No. 1, p. 012141). IOP Publishing. https://doi.org/10.1088/1755-1315/243/1/012141
• Salmon, A. K. (2008). Promoting a culture of thinking in the young child. Early Childhood Education Journal, 35(5), 457-461. https://doi.org/10.1007/s10643-007-0227-y
• Seale, C. (1999). Quality in qualitative research. Qualitative Inquiry, 5(4), 465-478. https://doi.org/10.1177/107780049900500402
• Solso, R. L., Maclin, M. K., & Maclin, O. H. (2010). Bilişsel psikoloji. (Çev., A. Ayçiçeği-Dinn), Kitabevi Yayınları.
• Schopenhauer, A. (2015). Düşüncenin çağrısı. (Çev., A. Aydoğan), Say Yayınları.
• Srikongchan, W., Kaewkuekool, S., & Mejaleurn, S. (2021). Backward instructional design based learning activities to developing students’ creative thinking with lateral thinking technique. International Journal of Instruction, 14(2), 233-252. https://doi.org/10.29333/iji.2021.14214a
• Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory. Sage.
• Sur, E. (2020). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel ve yaratıcı düşünme becerileri ile anlama becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayın No. 657897) [Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Şenşekerci, E., & Bilgin, A. (2008). Eleştirel düşünme ve öğretimi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(14), 15-43.
• Taşçı, S. (2005). Hemşirelikte problem çözme süreci. Sağlık Bilimleri Dergisi, 14 (Özel Sayı), 73-78.
• Taşdelen, V. (2012). Düşünme eğitimi ve iyi hayat kavramı. Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, 146, 20-28.
• Türk Eğitim Derneği Eğitim ve Bilimsel Araştırma Kurulu. (2024). PISA 2022 Türkiye için neler söylüyor? (TEDMEM Analiz Dizisi 10), Ankara. Türk Eğitim Derneği Yayınları. https://tedmem.org/storage/publications/April2025/RsyTd5Ck0u5TlAUQd7yS.pdf
• Teong, S. K. (2003). The effect of metacognitive training on mathematical word‐problem solving. Journal of computer assisted learning, 19(1), 46-55. https://doi.org/10.1046/j.0266-4909.2003.00005.x
• Uçar-Rasmussen, M., & Cora-İnce, N. (2017). Özel öğrenme güçlüğü olan bireylere üstbilişsel okuduğunu anlama stratejilerinin öğretiminde sesli düşünme yönteminin etkililiği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(4), 2180-2201. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2017.17.32772-364006
• Urban, M., Urban, K., & Nietfeld, J.L. (2023). The effect of a distributed metacognitive strategy intervention on reading comprehension. Metacognition Learning, 18, 405–424. https://doi.org/10.1007/s11409-023-09334-1
• Ünlü B., & Yangın, S. (2020). Dijital öykülerle desteklenmiş sosyal bilgiler dersinin eleştirel düşünme becerilerine etkisi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 1-29. https://doi.org/10.34086/rteusbe.714620
• Van Loon, M., & Roebers, C.M. (2024). Development of metacognitive monitoring and control skills in elementary school: A latent profile approach. Metacognition Learning, 19, 1065–1089. https://doi.org/10.1007/s11409-024-09400-2
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldız, G. (2010). İlköğretim 7. sınıf öğrencilerinin matematik başarıları, bilişüstü stratejileri, düşünme stilleri ve matematik öz kavramları arasındaki ilişkiler (Yayın No. 262083) [Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Yılmaz, K. (2021). Eleştirel ve analitik düşünme. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Yüceer, D. (2020). Erken çocukluk döneminde düşünme ve felsefe eğitimi: Çocuklar sorguluyor (Yayın No. 657247) [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Zorbozan, İ. (2021). 7. sınıf öğrencilerinin matematiksel üstbiliş farkındalıkları, problem çözmeye yönelik tutumları ve problem çözme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayın No. 656837) [Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.