Distribution and Presentation of Health Themes in Middle School Science Textbooks

Yıl 2026, Cilt: 46 Sayı: 1 , 19 - 40 , 27.04.2026

Mehmet Ali Pınar , Dilara Karakaş , Güldem Dönel Akgül

https://doi.org/10.17152/gefad.1759073

https://izlik.org/JA53AY96ML

Öz

This study aims to examine the scope, distribution, and thematic structure of health-related content in 5th, 6th, 7th, and 8th grade science textbooks. The research was conducted using a qualitative case study design, and document analysis was employed for data collection. The units in the textbooks used during the 2024–2025 academic year were analyzed in terms of content types, and the data were interpreted through descriptive analysis. The findings indicate that health topics are included to a certain extent; however, their distribution across grade levels and units is not balanced. Health themes are particularly concentrated in the 6th grade, while they significantly decrease in the 7th grade, suggesting a lack of gradual continuity in health education across grades. At the unit level, health-related content is mostly embedded in biology-based topics, whereas it remains limited in physics and chemistry units. Units such as “Systems in Our Body and Health,” “Reproduction, Growth and Development in Living Things,” and “DNA and Genetic Code” stand out in terms of health emphasis. Furthermore, the findings reveal that health content is predominantly presented through informational texts, with limited inclusion of activities, experiments, visuals, and assessment components. At the categorical level, themes vary across grades, indicating weak thematic continuity in the presentation of health topics.

Anahtar Kelimeler

Document analysis , Health topics , Science textbooks

Ortaokul Fen Bilimleri Ders Kitaplarında Sağlık Temalarının Dağılımı ve Sunum Biçimleri

https://izlik.org/JA53AY96ML

Öz

Bu araştırmanın amacı, ortaokul 5, 6, 7 ve 8. sınıf fen bilimleri ders kitaplarında yer alan sağlıkla ilişkili içeriklerin kapsamını, dağılımını ve tematik yapısını incelemektir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımlarından durum çalışması deseniyle yürütülmüş; veri toplama sürecinde doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. 2024–2025 eğitim-öğretim yılında okutulan ders kitaplarındaki üniteler tür bağlamında analiz edilmiş ve veriler betimsel analizle çözümlenmiştir. Bulgular, sağlık konularına belirli düzeyde yer verildiğini; ancak içeriklerin sınıf düzeyleri ve üniteler arasında dengeli dağılmadığını göstermektedir. Özellikle altıncı sınıfta sağlık temalarının yoğunlaştığı, yedinci sınıfta ise belirgin biçimde azaldığı saptanmıştır. Bu durum, sağlık eğitiminin sınıflar arasında kademeli bir süreklilik göstermediğine işaret etmektedir. Ünite düzeyinde sağlık içeriklerinin çoğunlukla biyoloji temelli konularda yer aldığı, fizik ve kimya odaklı ünitelerde sınırlı kaldığı belirlenmiştir. “Vücudumuzdaki Sistemler ve Sağlığı”, “Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme” ve “DNA ve Genetik Kod” üniteleri öne çıkmıştır. Ayrıca içeriklerin ağırlıklı olarak bilgi metinleriyle sunulduğu; etkinlik, deney, görsel ve ölçme-değerlendirme unsurlarının sınırlı olduğu görülmüştür. Kategori düzeyinde temaların sınıflara göre farklılaştığı ve tematik sürekliliğin zayıf olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Doküman incelemesi , Fen Bilimleri ders kitapları , Sağlık konuları

Etik Beyan

"Ortaokul Fen Bilimleri Ders Kitaplarında Sağlık Konularının Yansımaları" başlıklı çalışmada, “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi”nde belirtilen tüm etik kurallara tam uyum sağlanmıştır. Yönergenin ikinci bölümünde yer alan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altındaki herhangi bir ihlale yer verilmemiştir. Ayrıca, bu araştırmada insan katılımcılar yer almadığından, kurumsal etik kurul onayı alma gerekliliği doğmamıştır.

Kaynakça

• Al-burdini, S. (2019). The health concepts included in the books of Islamic education for the ninth and tenth grades in Jordan. Journal of Educational and Psychological Sciences, 3(29), 87-102. https://doi.org/10.26389/AJSRP.S120319
• Aldahmash, A. H., & Almutairi, S. A. (2023). The extent of incorporating health education requirements in middle school science textbooks. Sustainability, 15, 11005. https://doi.org/10.3390/su151411005
• Ali Saleh, R. S. A., Alrsa’i, M., & Alhelalat, K. (2017). The degree of the incorporating of health concepts in science textbooks for the first three grades in Jordan according to international standards. Dirasat: Educational Sciences, 44(2), 40-57. https://doi.org/10.12816/0040649
• Al-Rwaythi, E. M. (2016). Health Education in science textbooks for the three higher levels grades in Elementary School in the Kingdom of Saudi Arabia (in Arabic). Mūjalat dirāsat fī Al- Manāhij wa ṭuruq Al-Tadrīs, (214), 15-90. https://doi.org/10.21608/MJAT.2016.103757
• Altay, E. (2021). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının görsel tasarım ilkeleri açısından değerlendirilmesi (Tez No: 697144) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Arabacı, S., & Akgül, G. D. (2022). Fen bilimleri ders kitaplarına bir bakış: Türk İslam bilim insanları. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4(9), 386–404. https://doi.org/10.47994/usbad.1068516
• Bayır, E., & Kahveci, S. (2022). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 11(1), 253–262. https://doi.org/10.30703/cije.1026825
• Bıçak, C. Y., & Bilir, V. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarında yer alan bilim insanları ile ilgili bilgilerin öğretmen gözünden değerlendirilmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 65, 487–511. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1107010
• Çakıcı, Y. (2012). Exploring Turkish upper primary level science textbooks’ coverage of scientific literacy themes. Eurasian Journal of Educational Research, 49, 81–102.
• Çelik, Ö. (2017). Ortaokul fen bilimleri dersi 6. sınıf öğretim programı vücudumuzdaki sistemler teması bakımından değerlendirilmesi: Konya il merkezi örneği (Tez No: 481277) [Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Çınar, S., Ay, A., & Boztepe, H. (2018). Çocuk sağlığı ve sağlık okuryazarlığı. Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi, 14(2), 25–39.
• Demir, B. Ö., & Özer, B. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 8(2), 264–284. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1396268
• Dökme, İ. (2005). Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) ilköğretim 6. sınıf fen bilgisi ders kitabının bilimsel süreç becerileri yönünden değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 4(1), 7–17.
• Erdoğan, H., & Azizoğlu, N. (2022). 2018 ortaokul fen bilimleri dersi öğretim programında ve ders kitaplarında yaşam temelli yaklaşımın etkileri. Ege Eğitim Dergisi, 23(1), 18–34. https://doi.org/10.12984/egeefd.969167
• Et, Z. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitabı etkinliklerinin sosyobilimsel konular açısından incelenmesi: Bir doküman analizi. Journal of Curriculum and Educational Studies, 1(1), 53–80. https://doi.org/10.5281/zenodo.8101729
• Fan, L., & Kaeley, G. S. (2000). The influence of textbooks on teaching strategies: An empirical study. Mid-Western Educational Researcher, 13(4), 2–9.
• Fişek, N. (1983). Halk sağlığına giriş. Hacettepe Üniversitesi Dünya Sağlık Örgütü Hizmet Araştırma ve Araştırıcı Yetiştirme Merkezi, Yayın No: 2. https://www.halksagligiokulu.org.tr/uploads/PublicationFiles/FF54ECFF-5497-2145-8508-DAF74191EC16_Halk_Sa%C4%9Fl%C4%B1%C4%9F%C4%B1na_Giri%C5%9F.pdf
• Gall, J. P., Gall, M. D., & Borg, W. R. (1999). Apply in educational research: A practical guide. Longman.
• Gowri, M., & Missiriya, S. (2017). Knowledge of practice of schools teachers on health care of school children. International Journal of Pharma and Bio Sciences, 8(1), 21–32. http://dx.doi.org/10.22376/ijpbs.2017.8.1.B
• Güngör, B. A., & Saraçoğlu, S. (2023). Sekizinci sınıf fen bilimleri ders kitabı içeriğinin bağlam temelli öğrenme yaklaşımı açısından değerlendirilmesi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 6(2), 145–172.
• Güngör, S., & Erdem, R. (2019). Sağlıklı yaşam sendromuna dair kavramsal bir inceleme. G.Ü. İslahiye İİBF Uluslararası E-Dergi, 3(3), 121–131.
• Hahn, R. A., & Truman, B. I. (2015). Education improves public health and promotes health equity. International Journal of Health Services, 45, 657–678. https://doi.org/10.1177/0020731415585986
• Irez, S. (2009). Nature of science as depicted in Turkish biology textbooks. Science Education, 93(3), 422–447. https://doi.org/10.1002/sce.20305
• İdin, Ş., & Yalaki, Y. (2016). Türkiye'deki ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında yer verilen Türk-İslam bilim insanlarının incelenmesi. Yaşadıkça Eğitim, 30(2), 37–52.
• Kabapınar, F. (2003). Oluşturmacı anlayışı yansıtması açısından Türk ve İngiliz fen bilgisi ve kimya ders kitaplarındaki görsel öğeler. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25, 119-126.
• Kahveci, S. (2020). Fen bilimleri ders kitaplarının bilimsel süreç becerileri, sorgulayıcı-araştırmaya dayalı öğretim yönteminin düzeyleri, FeTeMM (STEM) yaklaşımı ve okunabilirlik yönlerinden analizi (Tez No: 697144) [Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Kann, L., Telljohann, S., & Wooley, S. (2007). Health education: Results from the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health, 77(8), 408-434. https://doi.org/10.1111/j.1746- 1561.2007.00228.x
• Karaçam, S., Aydın, F., & Digilli, A. (2014). Fen ders kitaplarında sunulan bilim insanlarının basmakalıp bilim insanı imajı açısından değerlendirilmesi. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 33(2), 606–627. https://doi.org/10.7822/omuefd.33.2.19
• Karadağ, R., & Kaya, Ş. (2017). Evaluation of Acquisitions in Primary Education Curricula Based on Marzano Taxonomy: A Case Study. Journal of Theoretical Educational Sciences, 10(2), 220-250. https://izlik.org/JA47KR95HU
• Kılıç, Z., Atasoy, B., Tertemiz, N., Şeren, M., & Ercan, L. (2001). Öğretimde ders kitaplarının yeri, önemi ve genel özellikleri. İçinde L. Küçükahmet (Ed.), Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu: Fen bilgisi (ss. 93–111). Nobel Yayın Dağıtım.
• Kruk, M. E., Gage, A. D., Arsenault, C., Jordan, K., Leslie, H. H., Roder-DeWan, S., Adeyi, O., Barker, P., Daelmans, B., Doubova, S. V., et al. (2018). High-quality health systems in the Sustainable Development Goals era: Time for a revolution. The Lancet Global Health, 6(11), e1196–e1252.
• Kul, Ü., Sevimli, E., & Aksu, Z. (2018). A comparison of mathematics questions in Turkish and Canadian school textbooks in terms of synthesized taxonomy. Turkish Journal of Education, 7(3), 136–155. https://doi.org/10.19128/turje.395162
• Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
• MEB. (2024). Ortaokul fen bilimleri dersi öğretim programı (3,4,5,6,7 ve 8. sınıflar) Türkiye yüzyılı maarif modeli. https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/fen-bilimleri-dersi
• Miles, M., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis. Sage Publications.
• Nomoto, M., Nonaka, D., Mizoue, T., Kobayashi, J., & Jimba, M. (2011). Content analysis of school textbooks on health topics: A systematic review. BioScience Trends, 5(2), 61-68. https://doi.org/10.5582/bst.2011.v5.2.61
• Nutbeam, D. (2000). Health literacy as a public health goal: A challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century. Health Promotion International, 15(3), 259–267. https://doi.org/10.1093/heapro/15.3.259
• Özdemir, E. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarının içerdiği kök değerler açısından incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 56, 504–528. https://doi.org/10.31798/ses.1106070
• Öztürk, A., & Keleş, P. U. (2024). İlkokul 3. sınıf fen bilimleri ders kitabındaki etkinliklerin bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 243–268. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1328803
• Paakkari, L., & Paakkari, O. (2012). Health literacy as a learning outcome in schools. Health Education, 112(2), 133-152. https://doi.org/10.1108/09654281211203411
• Pelitoğlu, F., Çıldır-Pelitoğlu, F., & Özgür, S. (2013). İlköğretim öğrencileri için sağlık tutum ölçeği geliştirilmesi. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 7(1), 32–56. https://doi.org/10.12973/nefmed152
• Pınar, M. A. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli erdem-değer-eylem çerçevesi bağlamında 5. sınıf fen bilimleri ders kitabının incelenmesi. International Journal of Düzce Educational Sciences, 3(2), 92-116. https://doi.org/10.62195/ijdes.1701554
• Sönmez, S. (2015). Ortaöğretimde sağlık okuryazarlığı (Tez No: 383783) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Sönmez, V., & Alacapınar, F. (2018). Örneklendirilmiş bilimsel araştırma yöntemleri. Anı Yayıncılık.
• Tezcan Şirin, G., Tüysüz, M., & Kaval Oğuz, E. (2022). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında yer alan etkinliklerin STEM etkinliklerine uygunluğuna dair öğretmen görüşleri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(Özel Sayı), 354–386. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1068624
• Tweissi, A., & Alshaweesh, E. (2013). Health concepts included in science textbooks of the sixth and seventh grade in Jordan. The Educational Journal, 27(108), 253-287.
• Uçar, C., & Somuncuoğlu-Özerbaş, D. (2016). Ortaokul 5. sınıf fen bilimleri ders kitabının görsel tasarım ilkeleri açısından değerlendirilmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 25(4), 1373–1388.
• Uluçınar Sağır, Ş., & Soylu, Ü. İ. (2021). Yedinci sınıf fen bilimleri ders kitaplarında bilimin doğası temalarının incelenmesi: Kuvvet ve enerji ünitesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 52, 392–411. https://doi.org/10.53444/deubefd.915828
• Uran, G. A. (2019). Fen bilimleri ders kitaplarındaki etkinliklerin alana özgü beceriler yönünden sınıflandırılması (Tez No: 583155) [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Ustaoğlu-Çelik, A., & Kozaner-Yenigül, Ç. (2022). Sosyal bilgiler ders kitaplarında sağlık ile ilgili içeriklere yer verilme durumu. Trakya Eğitim Dergisi, 12(2), 880-895. https://doi.org/10.24315/tred.943021
• Ülçay, O. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli değerlendirmesi. National Education Society and World Journal, 1(2), 70-75. https://doi.org/10.5281/zenodo.11097248
• Ünal, S., & Benzer, A. İ. (2024). Değerler açısından ders kitaplarının incelenmesi: Ortaokul 6. sınıf fen bilimleri ders kitapları örneği. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(41), 1549–1574. https://doi.org/10.35675/befdergi.1281697
• Ünsal, İ., & Bakar, E. (2022). Fen bilimleri dersi öğretim programı ve fen bilimleri ders kitaplarında STEM eğitim yaklaşımının yeri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 623–647. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-836928
• Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13, 1–11.
• World Health Organization [WHO]. (2006). Constitution of the World Health Organization: Basic documents, Forty-fifth edition, Supplement. https://apps.who.int/gb/bd/PDF/bd47/EN/constitution-en.pdf
• Yıldırım, P., & Keçeci, G. (2022). Türk-İslam alimlerinin fen bilimleri ders kitaplarında ve öğretim programında yeri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(2), 429–445. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1064898
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Qualitative research methods in social sciences (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, E., & Kıran, D. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının değerler eğitimi bakımından incelenmesi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 12(1), 29–45. https://doi.org/10.30703/cije.1117516
• Yılmaz, Z., & Yıldırım, H. İ. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi üzerine bir araştırma. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 21(2), 933–958. https://doi.org/10.37217/tebd.1267044
• İncelenen ders kitapları
• Aydın, A., Kardeş, H., Sarıkavak, İ., Canan, L. N., Topak, M. E., Yılmaz, S., & Bağcı, Y. M. (2024). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Fen bilimleri 5. sınıf ders kitabı (D. Yener, E. Benzer, & T. Kartal, Ed.). Milli Eğitim Bakanlığı. https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/fen_bilimleri_5_1.pdf https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/fen_bilimleri_5_2.pdf
• Güler, O. F. & Ekmekçi, M. (2024). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Fen bilimleri 6. sınıf ders kitabı (K. Çetiner Koç, Ed.). Gün Yayıncılık. https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/fen_bilimleri_6_1.pdf https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/fen_bilimleri_6_2.pdf
• Berker, H. N. & Berker, Ö. (2023). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Fen bilimleri 7. sınıf ders kitabı (L. Pilten, Ed.). Ferman Yayıncılık.
• Yanık, S. (2023). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Fen bilimleri 8. sınıf ders kitabı (E. Ünal, Ed.). Ata Yayıncılık.