HAYVANSAL YAĞLAR VE KARDİYOVASKÜLER HASTALIKLAR: DOYMUŞ YAĞ PARADİGMASININ ÖTESİNDE BİR DEĞERLENDİRME
Öz
Hayvansal yağların kardiyovasküler hastalıklar üzerindeki etkileri uzun yıllardır tartışılmakta olup, bu etkiler çoğunlukla doymuş yağ asitleri üzerinden değerlendirilmiştir. Ancak son yıllarda elde edilen bilimsel bulgular, bu ilişkinin tek boyutlu bir yaklaşımla açıklanamayacak kadar karmaşık olduğunu göstermektedir. Bu derlemenin amacı, hayvansal yağların kardiyovasküler etkilerini gıda matriksi, lipid oksidasyonu, işlenme düzeyi ve diyet kompozisyonu bağlamında bütüncül bir perspektifle değerlendirmektir. Mevcut literatür, kardiyovasküler riskin yalnızca toplam doymuş yağ asitleri alımına bağlı olmadığını; lipoprotein partikül özellikleri, oksidatif modifikasyonlar ve diyetin genel yapısı gibi faktörlerin de belirleyici olduğunu göstermektedir. Özellikle okside lipitler ve oksisteroller gibi lipid oksidasyon ürünlerinin endotelyal disfonksiyon (damar iç yüzeyi işlev bozukluğu), inflamasyon ve ateroskleroz gelişiminde aktif rol oynadığı bildirilmektedir. Ayrıca, gıda matriksi yaklaşımı, benzer yağ asidi kompozisyonuna sahip besinlerin farklı yapısal özellikleri ve biyolojik etkileşimleri nedeniyle farklı kardiyometabolik etkiler gösterebileceğini açıklamak için önemli bir çerçeve sunmaktadır. Bu durum, tereyağı ve fermente süt ürünleri gibi gıdaların farklı biyolojik etkilerini açıklamada önemli bir bakış açısı sağlamaktadır. Bunun yanı sıra, işlenmiş et ürünlerinin kardiyovasküler risk ile daha güçlü ilişki göstermesi; yüksek sodyum içeriği, nitrit/nitrat bileşikleri ve artmış lipid oksidasyon ürünleri ile açıklanabilirken, işlenmemiş kırmızı etin etkileri daha heterojen ve bağlama bağlıdır. Diyet yağlarının kardiyometabolik etkilerinin değerlendirilmesinde yalnızca toplam yağ türü veya doymuş yağ asidi miktarı değil, aynı zamanda doymuş yağ asitlerinin hangi makrobesinler, yağ asidi türleri veya biyoaktif bileşenlerle ikame edildiği ve bu yağların hangi gıda matriksi içinde tüketildiği de kritik öneme sahiptir. Sonuç olarak, hayvansal yağların kardiyovasküler etkilerinin değerlendirilmesinde indirgemeci yaklaşımlardan uzaklaşılarak, gıda matriksi, lipid oksidasyonu ve diyet bütünlüğünü dikkate alan çok boyutlu bir yaklaşım benimsenmelidir. Bu perspektif, hem mevcut literatürdeki çelişkilerin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacak hem de daha etkili beslenme önerilerinin geliştirilmesine olanak tanıyacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Ahotupa, M. (2024). Lipid oxidation products and the risk of cardiovascular diseases: Role of lipoprotein transport. Antioxidants, 13(5), 512-519. https://doi.org/10.3390/antiox13050512
- Al‑Kufaishi, A., Pakkanen, T., Leppänen, P. & Häkkinen, T. (2025). Oxidized low-density lipoproteins and atherosclerosis. Journal of Preventive, Diagnostic and Treatment Strategies in Medicine, 4(2), 77-82. https://doi.org/10.4103/jpdtsm.jpdtsm_30_25
- Aramburu, A., Dolores-Maldonado, G., Curi-Quinto, K., Cueva, K., Alvarado-Gamarra, G., Alcalá-Marcos, K., & Lanata, C. F. (2024). Effect of reducing saturated fat intake on cardiovascular disease in adults: an umbrella review. Frontiers in Public Health, 12, 1396576. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1396576
- Astrup, A., Magkos, F., Bier, D. M., Brenna, J. T., de Oliveira Otto, M. C., Hill, J. O., & Krauss, R. M. (2020). Saturated fats and health: a reassessment and proposal for food-based recommendations: JACC state-of-the-art review. Journal of the American College of Cardiology, 76(7), 844-857. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2020.05.077
- Babakr, A. T. (2025). Oxidized low-density lipoproteins and their contribution to atherosclerosis. Reviews on Clinical Pharmacology and Drug Therapy, 22(4), 351. https://doi.org/10.17816/RCF633567
- Boren, J., Chapman, M. J., Krauss, R. M., Packard, C. J., Bentzon, J. F., Binder, C. J., & Ginsberg, H. N. (2020). Low-density lipoproteins cause atherosclerotic cardiovascular disease: pathophysiological, genetic, and therapeutic insights: a consensus statement from the European Atherosclerosis Society Consensus Panel. European Heart Journal, 41(24), 2313-2330. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehz962
- Brahmi, F., Mackrill, J. J., Ghzaiel, I., Rezig, L., Benkhalifa, R., Zarrouk, A., & Lizard, G. (2025). Oxysterol-induced inflammation in human diseases: strategies for treatment with natural compounds and synthetic molecules. Molecules, 30(13), 2883. https://doi.org/10.3390/molecules30132883
- Christensen, J. J., Arnesen, E. K., Rundblad, A., Telle-Hansen, V. H., Narverud, I., Blomhoff, R., & Holven, K. B. (2024). Dietary fat quality, plasma atherogenic lipoproteins, and atherosclerotic cardiovascular disease: An overview of the rationale for dietary recommendations for fat intake. Atherosclerosis, 389, 117433. https://doi.org/10.1016/j.atherosclerosis.2023.117433
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Gıda Mühendisliği
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Ayhan Baştürk
*
0000-0001-7701-9306
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
24 Eylül 2026
Yayımlanma Tarihi
-
Gönderilme Tarihi
9 Nisan 2026
Kabul Tarihi
14 Temmuz 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: Advanced Online Publication
GIDA Dergisi Creative Commons Atıf-Gayri Ticari 4.0 (CC BY-NC 4.0) Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.