KUZEY ÇİN’DE BİR SOGDLU TÜCCAR-BÜROKRAT: AN JİA MEZARI VE KÖK TÜRK-SOGDLU İTTİFAKI

Çalışma, 2000 yılında Xi’an’ın kuzeyinde bulunan An Jia (安伽, 518-579) mezarını Birinci Kök Türk Kağanlığı'nın yükseliş ve çözülme süreciyle birlikte inceleyerek Sogdlu-Kök Türk siyasi ve ticari ittifakının 6. yüzyıl İslam Öncesi Türk tarihindeki yerini yeniden değerlendirmektedir. Buhara kökenli bir Sogdlu olan An Jia, Kuzey Zhou bürokrasisinde hem Tongzhou sabaosu hem de büyük askeri komutan (Da Dudu) unvanlarını taşıyordu. Türk akademisinde Kök Türk tarihi büyük ölçüde Orhun Yazıtları ve Çin yıllıkları üzerinden yazılmış, kağanlığın yönetim, diplomasi ve ticaretinde rol alan Sogdlu aktörler ise arka planda kalmıştır. An Jia Mezarının taş oturma bankındaki on iki panel, onun Kök Türk yönetici çevreleriyle kurduğu yüz yüze diplomatik ilişkileri, ittifak görüşmelerini ve törenleri belgeler nitelikte olup; bu paneller birinci Kök Türk Kağanlığı döneminde Türklerin bilinen en erken tasvirlerini de içinde barındırır. Çalışma, mezar ikonografisinin doğrudan yorumlanması olmamakla birlikte elimizdeki verileri yazılı kaynaklarla karşılaştırmalı okuma ile ele almaktadır; Çin hanedan tarihleri, Bizans (Menandros) ve Sogdlu yazılı kaynaklarını birlikte ele alarak An Jia'nın bir tüccardan çok, Kök Türk-Çin ekseninde ve bu eksenin Bizans bağlantılarında işleyen çok fonksiyonlu bir aracı olduğunu ortaya koyar. Maniakh ve Wirkak ile karşılaştırma, Sogdlu-Kök Türk ilişkisinin ikili değil; Çin, Kök Türk ve Sogd çıkarlarını birbirine bağlayan üçlü bir ağ olduğunu göstermektedir. Makale, An Jia gibi az bilinen kişileri Türk tarih yazımına kazandırmayı ve sabao kurumunu Türkoloji perspektifinden değerlendirmeyi amaçlar. Ulaşılan sonuç, Kök Türk devletinin idari ve diplomatik gücünün Sogdlu tüccarlar ve bürokratlar göz ardı edilmeden açıklanamayacağıdır.

This study re-evaluates the place of the Sogdian-Türk political and commercial alliance in sixth-century pre-Islamic Turkic history by examining the tomb of An Jia (安伽, 518–579), discovered to the north of Xi’an in 2000, within the context of the rise and dissolution of the First Türk Khaganate. A Sogdian of Bukharan origin, An Jia held the titles of both sabao of Tongzhou and Grand Military Commander (Da Dudu) within the Northern Zhou bureaucracy. In Turkish scholarship, the history of the Türk Khaganate has largely been written through the Orkhon inscriptions and Chinese dynastic histories, while the Sogdian actors who played roles in the administration, diplomacy, and commerce of the khaganate have remained in the background. The twelve panels on the stone funerary couch of An Jia’s tomb document his face-to-face diplomatic relations, alliance negotiations, and ceremonial encounters with Türk ruling circles; these panels also contain some of the earliest known depictions of the Türks from the period of the First Türk Khaganate. Rather than offering a purely iconographic interpretation of the tomb, this study examines the available evidence through a comparative reading with written sources. By considering Chinese dynastic histories, Byzantine sources, particularly Menander, and Sogdian written materials together, it demonstrates that An Jia was not merely a merchant but a multifunctional intermediary operating along the Türk-Chinese axis and its Byzantine connections. Comparison with Maniakh and Wirkak shows that the Sogdian-Türk relationship was not a bilateral connection, but a triangular network linking Chinese, Türk, and Sogdian interests. The article aims to introduce little-known figures such as An Jia into Turkish historiography and to assess the institution of sabao from a Turkological perspective. Its conclusion is that the administrative and diplomatic capacity of the Türk state cannot be adequately explained without taking Sogdian merchants and bureaucrats into account.