Hz. Peygamber’in Sözlerinin Fesahatinde Ses ve Morfolojik Yapının Rolü -Sahîh-i Buhârî’deki ‘Kitâbü’t-Tevhîd’ Üzerine Bir İnceleme-

Öz

Bu çalışma, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) doğal, akıcı ve anlam dolu sözlerinin fesahatini bilimsel bir yaklaşımla ele almaktadır. Hz. Allah tarafından elçi olarak seçilen ve sözleri hikmet mirasıyla kuşatılmış olan Hz. Peygamber'in ifadeleri, herhangi bir zorlama veya süsleme olmaksızın en üst düzeyde belagate ulaşmıştır. Araştırma, bu fesahatin ardındaki nesnel gerekçeleri ortaya koymayı amaçlamakta ve belagat alimlerinin fasih kelime için belirlediği kriterlere odaklanmaktadır. Özellikle kelimenin ses ve morfolojik yapısının, ifadelere akıcılık, zarafet ve kulağa hoş bir ahenk katan en önemli unsurlar olduğu varsayılmaktadır. Bu kriterler arasında kelime kökünün uzunluğunun dengeli olması, seslerin ana dili Arapça olan kimselerin konuşma organlarıyla uyumu ve kelimelerin Arap fasihlerinin dilindeki en yaygın biçimlere göre düzenlenmesi yer alır. Çalışmada,hadislerin sahihliğine en yüksek derecede güvenmek adına, Sahih-i Buhari'deki "Kitabü't-Tevhid" bölümü uygulama alanı olarak seçilmiştir. Bu hadislerdeki kelimeler, en sık kullanılan kökler, ait oldukları yapım biçimleri ve hafif-ağır harekelerin fesahatteki rolü gibi sorulara cevap bulmak için incelenmiştir. Böylece kelimelerin ses yapısının hadislerin fesahatindeki kritik rolü detaylı bir şekilde ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Fesahat
• Hadis
• Mahreç
• Sahih-i Buhari
• Kelime Kökü.

دور البنية الصوتية والصرفية في فصاحة الكلمة النبوية – دراسة في كتاب التوحيد من صحيح البخاري

Öz

تتناول هذه الدراسة فصاحة كلام النبي (ص)، وعلى وجه الخصوص الألفاظ والكلمات المفردة التي كان يختارها من بحر كلمات اللغة العربية ومرادفاتها فيؤلف منها حديثه، ويرتقي به سلم الفصاحة حتى يبلغ أعلى درجات البلاغة والبيان. وهدف الدراسة تقديم تعليل موضوعي وتفسير علمي لهذه الفصاحة، مستندة في ذلك إلى المعايير التي وضعها علماء البلاغة للفظ الفصيح والسمات يعرف بها الكلام الفصيح ويمتاز بها عن غيره. ومن بين هذه المعايير اتجهت عناية الباحث نحو الخصائص المتعلقة البنية الصوتية والصرفية للفظ حيث يفترض أن لها الدور الأكبر في وسم الكلمة بصفة الفصاحة، ومنحها الرشاقة والسلاسة والجرس الذي يريح اللسان ويطرب الأذن فيدعو النفس لقبولها. هذه المعايير هي اعتدال طول جذر الكلمة، وانسجام مخارج أصواتها مع جهاز النطق عند العربي، وتألفها وفق الوجوه الأكثر شيوعاً على لسان فصحاء العرب، مع مراعاة الخفة والسلاسة والتناسب الصوتي. وتوخياً للدقة والصحة في نسبة الحديث إلى النبي (ص) اتخذت أحاديثُ كتاب التوحيد من صحيح البخاري حقلاً للدراسة التطبيقية، التي قامت بإحصاء الكلمات الواردة في أحاديث هذا الكتاب، ثم تصنيفها وترتيبها ودراستها للإجابة عن الأسئلة الآتية: أي جذور الكلمة أكثر استخداما في حديث النبي؟ وإلى أي وجوه تأليف الكلمة تنتمي الغالبية العظمى من المفردات التي وردت في الحديث النبوي؟ ما دور الحركات في جعل الكلمة النبوية فصيحة؟

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية
• الفصاحة
• الحديث النبوي
• مخارج الحروف
• صحيح البخاري
• جذر الكلمة

The Role of Phonological and Morphological Structures in the Eloquence of the Prophetic Words -A Study on ‘Kitāb al-Tawḥīd’ in Ṣaḥīḥ al-Bukhārī-

Öz

This study analyses the unparalleled eloquence of the Prophet Muhammad's (PBUH) speech. It focuses on the specific words he chose and their linguistic structure, which elevated his discourse to the highest levels of rhetoric. The research aims to provide a scientific explanation for this mastery, based on classical rhetorical standards. The study hypothesizes that a word's phonological and morphological features are the key to its eloquence and fluidity. The criteria include the moderate length of word roots, the harmony of sounds, and the use of the most common and eloquent linguistic forms. Using "The Book of Tawhid" from Sahih al-Bukhari as a reliable source, the study analyses its vocabulary to answer key questions: Which linguistic roots are most frequently used in the Prophet's speech? What word formation types dominate? And what is the role of diacritics in enhancing a word's eloquence? The findings reveal the significant link between a word's sound structure and its eloquent quality.

Anahtar Kelimeler

• Eloquence
• Prophetic Hadith
• Articulation Points
• Sahih al-Bukhari
• Word Roots.

Kaynakça

1. Ahmed b. ʿAlî b. ʿAbdilkâfî es-Subkî. ʿArûsü’l-Efrâḥ fî Şerḥi Telḫîṣi’l-Miftâḥ. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, 1423.
2. Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ el-Kazvînî er-Râzî. Muʿcemü Mekâyîsi’l-Luğa. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399.
3. Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafâ el-Hâşimî. Cevâhirü’l-Belâğa fi’l-Meʿânî ve’l-Beyân ve’l-Bedîʿ. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye.
4. ʿAlî b. Muhammed b. ʿAlî ez-Zeyn eş-Şerîf el-Cürcânî. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1404.
5. ʿAmr b. Baḥr el-Câhiz. el-Beyân ve’t-Tebyîn. Beyrut: Dârü ve Mektebetü’l-Hilâl, 1423.
6. ʿAmr b. ʿOsmân b. Ḳanber el-Ḥâris̱î bi’l-Velâʾ, Ebû Bişr, Sîbeveyh. el-Kitâb. el-Ḳâhira: Mektebetü’l-Ḫâncî, 1408.
7. Dershawi, Sahl. “Fesâḥatü’l-Müfredeti’l-Ḳurʾâniyye ve Menhecü Iṣṭıfâʾihâ – Sûretü İbrâhîm Nemûzecen”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 3/2 (Temmuz 2017), 157.
8. Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. İsmâʿîl el-Buhârî el-Cuʿfî. el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ. Dımaşk: Dârü İbn Kesîr, 1414. (Kitâb no: 100).

9. Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. ʿÖmer b. el-Hasan b. el-Hüseyn er-Râzî. Nihâyetü’l-Îcâz fî Dirâyeti’l-İʿcâz. Beyrut: Dârü Sâdır, 1424.
10. Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasan b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-Luğa. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
11. Ebû el-Feth ʿOsmân b. Cinnî. el-Ḫaṣâʾiṣ. Mısr: el-Heyʾetü’l-Mıṣriyyetü’l-ʿÂmmetü li’l-Kitâb Ebû Muhammed b. Sinân el-Hafâcî el-Halebî. Sırrü’l-Fasâha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1402.
12. Khattab, Khattab. el-Muvassal ve en-Necâh Adlı Eserleri Özelinde Hanefi Fakihi Hüsameddin es-Siğnâki'nin Nahiv İlmindeki Konumu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 59, Aralık 2025: 643-656
13. Khattab, Khattab ” Ana dili Arapça Olmayanlara Arap Dili Öğretiminin Temel Hedefleri Işığında Standart Gramerin Yeri” NÜSHA Dergisi, 2024 59, Aralık 2025: 250-275
14. Mustafâ Ṣâdıḳ b. ʿAbdirrazzâḳ b. Saʿîd b. Ahmed b. ʿAbdilḳādir er-Râfiʿî. Târîḫu Âdâbi’l-ʿArab. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1356.
15. Naṣrullâh b. Muhammed b. Muhammed b. ʿAbdilkerîm eş-Şeybânî, el-Cezerî, Ebû el-Feth, Ḍiyâʾeddîn, el-Maʿrûf bi-İbn el-Es̱îr. el-Mes̱elü’s-Sâʾir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâʿir. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, 1420.
16. Tarraf el-Nahar. Beyan ve Bedî‘ Uygulamalı Bir Belagat İncelemesi. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2026.
17. Tarraf el-Nahar. “Sahih-i Buhari Örneğinde Hadis-i Şerifte Şiir”. GİBTÜ İslami İlimler Fakültesi Dergisi SIRAT 2/1 (2022): 1-20.
18. Yahyâ b. Hamza b. ʿAlî b. İbrâhîm el-ʿAlevî. et-Tırâz li-Esrâri’l-Belâğa ve Hakâʾiki’l-İʿcâz. Cilt 1. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1423.