Ahkâm Hadislerinin Mâlikî Perspektiften Şerhi: Fâkihânî’nin (ö.734/1334) Riyâzü’l-Efhâm’ının Metodolojik Tahlili

Öz

Hadisler, İslâm ilim geleneğinde Kur’ân-ı Kerîm’den sonra ikinci temel kaynak olup, özellikle amelî hükümler içeren ahkâm hadisleri fıkhî sistemin teşekkülünde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu sebeple ahkâm hadislerinin doğru anlaşılması ve yorumlanması, erken dönemlerden itibaren âlimlerin yoğun ilgisine mazhar olmuş; bu çerçevede temel metinler etrafında zengin bir şerh literatürü oluşmuştur. Abdülğanî el-Makdisî’nin ‘Umdetü’l-Ahkâm adlı eseri de bu literatürün merkezî metinlerinden biri hâline gelmiştir. Bu eser üzerine yazılan şerhler arasında Tâcüddîn el-Fâkihânî’nin Riyâzü’l-efhâm adlı çalışması, Mâlikî perspektifiyle kaleme alınmış olması bakımından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu çerçevede çalışmanın temel amacı, Fâkihânî’nin söz konusu eserinde takip ettiği hadis şerh yöntemini ortaya koymak ve onun ahkâm hadisleri literatürü içerisindeki yerini belirlemektir. Araştırmada nitel yöntemlerden durum çalışması deseni benimsenmiş; veri toplama sürecinde doküman incelemesi, analiz aşamasında ise içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Yapılan incelemeler neticesinde Fâkihânî’nin şerh metodunun; ricâl ve cerh-ta‘dîl uygulamaları, rivayetler arası mukayese, hadis ıstılahlarının etkin kullanımı, metin ve kaynak tenkidi, ayet-hadis-şiirle istişhâd, filolojik tahliller ve fıkhî hüküm istinbatı gibi temel unsurlardan oluştuğu tespit edilmiştir. Müellifin hadisleri disiplinler arası bir yaklaşımla ele aldığı, sahih rivayetleri merkeze alarak delil temelli bir yöntem benimsediği ve gerektiğinde mezhebî görüşleri eleştirebildiği sonucuna ulaşılmıştır. Netice itibarıyla Fâkihânî’nin şerh yaklaşımı, hadis ilmi ile fıkıh metodolojisini bütünleştiren sistematik bir yapı arz etmekte; ahkâm hadislerinin anlaşılmasına önemli katkılar sunan özgün bir metodoloji olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Ahkâm hadisleri
• Fâkihânî
• Mâlikî mezhebi
• Riyâzü’l-efhâm
• Şerh metodolojisi.

A Commentary on Legal Hadiths from a Mālikī Perspective: A Methodological Analysis of al-Fākihānī’s (d. 734/1334) Riyāḍ al-Afhām

Öz

Hadiths constitute the second primary source in the Islamic scholarly tradition after the Qurʾān, and aḥkām (legal) hadiths, in particular, have played a decisive role in the formation of the Islamic legal system. For this reason, the proper understanding and interpretation of aḥkām hadiths have attracted the sustained attention of scholars since the early periods, leading to the emergence of a rich commentary (sharḥ) literature around foundational texts. Among these, ʿUmdat al-Aḥkām by Abdülğanî el-Makdisî has become one of the central works in this tradition. Among its commentaries, Riyāḍ al-Afhām by Tâcüddîn el-Fâkihânî holds particular significance as it represents a Mālikī perspective. The primary aim of this study is to examine al-Fāqihānī’s method of hadith commentary in this work and to determine its place within the literature of aḥkām hadiths. The research adopts a qualitative case study design; data were collected through document analysis and analyzed using content analysis. The findings indicate that al-Fāqihānī’s commentary method is composed of several key elements, including the use of rijāl criticism and jarḥ wa-taʿdīl, comparative analysis of variant narrations, systematic application of hadith terminology, textual and source criticism, citation of Qurʾānic verses, hadiths, and poetry, philological analysis, and the derivation of legal rulings. It has been determined that the author approaches hadiths through an interdisciplinary framework, adopts an evidence-based methodology centered on authentic narrations, and, when necessary, critically evaluates established madhhab positions.In conclusion, al-Fāqihānī’s approach to hadith commentary presents a systematic structure that integrates hadith studies with legal methodology, and it can be regarded as an original contribution that significantly enhances the understanding of aḥkām hadiths.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Aḥkām Hadiths
• al-Fāqihānī
• Mālikī School
• Riyāḍ al-Afhām
• Commentary Methodology.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaut vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Ahmed, Safvet Cevdet. “Hz. Peygamber’in (s.a.v) Terk Ettiği Meselelerin Örnekleri ve Bunların Açıklanması”. çev. Hasan Özer. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 12 (2008), 221-238.
3. Berg, Bruce L. - Lune, Howard. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Eren Can Aybek. Konya: Eğitim Yayınevi, 4. Baskı., 2019.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. Ma’rifetü’s-sünen ve’l-âsâr. thk. Abdülmu’ti Emîn Kal’acî. 15 Cilt. Karaçi: Câmiatü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1991.
5. Bilin, Abdullah. “Bahrî Memlükler Dönemi Nahiv Âlimleri”. FSMVÜ Uluslararası Arap Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Kongresi Bildiriler. İstanbul: Demavend Yayınları, 2021.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Dımaşk; Beyrut: Dâru İbn Kesir, 1993.
7. Cemmâîlî, Abdülganî el-Makdisî. ’Umdetü’l-Ahkâm. thk. Mahmûd el-Arnâûd. Dımaşk: Dârü's-Sekâfe, 1988.
8. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 6. Baskı., 2021.

9. Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer el-Bağdâdî. Sünen. thk. Şuayb Arnaut vd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
10. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
11. Ebü’l-Fidâ, İmadüddin el-Melikü’l-Müeyyed İsmail b. Ali. el-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer. thk. Muhammed Zeynühüm Muhammed Azeb vd. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Ma’ârif, ts.
12. Efendioğlu, Mehmet. “Umdetü’l-Ahkâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/147-148. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
13. Fâkihânî, Ebû Hafs Tâcüddîn Ömer b. Ali b. Sâlim el-İskenderânî. Riyâzü’l-efhâm fî şerhi ’Umdeti’l-ahkâm. thk. Nureddin Tâlib. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’n-Nevâdir, 2010.
14. Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddin Abdürrahim b. Hüseyin. el-Vefeyât. thk. Ahmed Abdüssettâr. Mısır: Dârü’z-Zehâir, 2018.
15. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. el-Absî. el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîs ve’l-Âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1989.
16. İbn Ferhûn, Ebü’l-Vefâ Burhaneddin İbrâhim b. Ali b. Muhammed. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî ma’rifeti a’yan ulema’i’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türas, 1972.
17. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. ed-Dürerü’l-Kâmine fî A’yâni’l-Mieti’s-Sâmine. thk. Muhammed Abdulmuîd Hân vd. 6 Cilt. Haydarabad: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1392.
18. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Sahîhu İbni Hibbân (et-Tekâsim ve’l-Envâ’). thk. Halis Aydemir, Mehmet Ali Sönmez. 8 Cilt. Beyrut: Daru İbn Hazm, 1433.
19. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Cize: Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 1997.
20. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb Arnaut vd. 5 Cilt. Dımaşk: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
21. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. thk. Abdülkadir Arnaut, Mahmûd Arnaut. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesir, 1406.
22. İbnü’l-Kâdî, Ebü’l-Abbas Şihabüddin Ahmed b. Muhammed b. Muhammed Miknasi. Dürretü’l-hicâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 3 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türas, 1971.
23. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâceddin Ömer b. Ali b. Ahmed. Tabakâtü’l-evliyâ. thk. Nureddin Şüreybe. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1994.
24. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayınları, 2012.
25. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müellifîn: Terâcimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
26. Kesgin, Salih. Ahkam Hadisleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
27. Köklü, Recep. Hadis Usulünün Teşekkülü –Metodolojik, Sosyopolitik ve Sosyokültürel Bağlam-. Ankara: TDV Yayınları, 2025.
28. Mâlik b. Enes, Ebû Abdullâh. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1985.
29. Müslim, Ebü’l-Hüseyin b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîh-i Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1955.
30. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Hasan Abdulmunʿîm. 10 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
31. Özel, Ahmet. “Ahkâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/550-551. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
32. Râzî, Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkadir. Muhtârü’s-Sıhah. thk. Mahmud Hâtır. Kahire: el-Matbaatü’l-Emîriyye, 1926.
33. Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdullah. A’yanü’l-asr ve a’vanü’n-nasr. thk. Ali Ebû Zeyd vd. 5 Cilt. Dımaşk-Beyrut: Dârü’l-Fikr-Dârü’l-Fikri’l-Muasır, 1998.
34. San'ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmam. el-Musannef. thk. Habiburrahman A’zamî. 12 Cilt. Beyrut: el-Meclisü’l-İlmî, 2. Basım, 1983.
35. Sever, Ali. Dehlizden Tasnife Bir Ömür İbrahim Harbi ve Hadis İlmine Katkıları. Bursa: Emin Yayınları, 2023.
36. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Hüsnü’l-muhâdara fî târîhi Mısr ve’l-Kahire. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Mısır: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1967.
37. Şâmî, Muhammed b. Yusuf es-Sâlihî. Sübülü’l-hüdâ ve’r-reşâd fî sîreti Hayri’l-İbâd. thk. Adil Ahmed Abdülmevcud, Ali Muhammed Muavvaz. 12 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
38. Şimşek, Murat. “Fâkihânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/439-440. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
39. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
40. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şakir, Muhammed Fuad Abdülbâki. 5 Cilt. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1975.
41. Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2021.
42. Uğur, Mücteba. Hadis İlimleri Edebiyatı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2020.
43. Yıldırım, Mustafa. Mecelle’nin Külli Kaideleri. İzmir: İzmir İlahiyat Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2009.
44. Yıldırım, Selahattin. Ahkam Hadislerini Yorum Metodu-İbn Dakîki’l-Îd Örneği-. İstanbul: Çıra Akademi Yayınları, 2018.
45. Yıldız, Fahreddin. “Nevevî’nin el-Erbaûn’u ve Kırk Hadis Literatüründeki Yeri”. İslam İlim Geleneğinde Nevevî. ed. Nail Okuyucu. İstanbul: TDV / İsam Yayınları, 2022.
46. Zirikli, Hayreddin. el-A’lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 15. Basım, 2002.