HELAL ÜRETİM VE TÜKETİM PERSPEKTİFİNDEN YENİLİKÇİ GIDALAR

Öz

Yenilikçi gıdalar; biyoteknoloji, nanoteknoloji, kültür eti (yapay et) ve böcek bazlı ürünler, gıda kaynaklarındaki gelişmeleri de içine alan, küresel gıda endüstrisinde gün geçtikçe büyüyen bir sektörü temsil etmektedir. Bunlar; artan küresel nüfusu sürdürülebilir şekilde beslemek, doğal kaynak kullanımını azaltmak, çevresel etkileri minimize etmek ve daha güvenli, besleyici, maliyet-etkin alternatif gıda çözümleri geliştirmek amacıyla ortaya çıkan ürünlerdir. Ancak bu yenilikler, gıda güvenliği ve çevresel zorluklara nispi çözümler sunarken, Müslüman tüketicilerin dini inançları ile çelişen bazı sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu makale, İslam hukukunda helal (caiz) perspektifinden yeni veya yenilikçi gıdalar kavramını incelemekte; kaynak menşei, üretim ve işleme yöntemleri, kontaminasyon riskleri, bilimsel gelişmeler ve sertifikasyon kurumlarının rolleri gibi önemli hususları ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Helal
• Yenilikçi Gıdalar
• Kültür Eti
• Böcek Proteinleri

Destekleyen Kurum

Bu makale herhangi bir kurum ya da kişi tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu makalede insan veya hayvan deneklerle herhangi bir çalışma bulunmaması nedeniyle etik onaya gerek duyulmamaktadır.

NOVEL FOODS FROM A HALAL PRODUCTION AND CONSUMPTION PERSPECTIVE

Öz

Innovative foods, encompassing developments in biotechnology, nanotechnology, cultured (lab-grown) meat and insect-based products represent a rapidly expanding sector within the global food industry focused on sustainable food sources. Novel foods are developed to feed sustainably the growing global population, reduce the use of natural resources, minimize environmental impacts, and create safer, more nutritious, and cost-effective alternative solutions. However, while these innovations offer partial solutions to food security and environmental challenges, they also raise issues that may conflict with the religious beliefs of the Muslim consumers. This article examines the concept of novel or innovative foods from the Halal (lawful) perspective in Islamic jurisprudence, focusing on key aspects such as the origin of raw materials, production and processing methods, contamination risks, scientific devel opments and the roles of certification bodies.

Anahtar Kelimeler

• Halal
• Novel Foods
• Cultured Meat
• Insect Proteins

Destekleyen Kurum

This article has not been supported by any institution or individual.

Etik Beyan

This article does not require ethical approval as it does not involve any studies with human or animal subjects.

Kaynakça

1. Abbas, H., Tian, G., Faiz, N., Jiang, M., & Ullah, H. (2025). Sustainable elements of the ongoing growth in the demand for halal products in OBOR regional markets. Frontiers in Nutrition, 12, 1533322. https://doi.org/10.3389/fnut.2025.1533322
2. Akhter, S., Rather, J. A., Amin, T., Naseem, Z., Tariq, R., & Sofi, A. M. (2024). Cultured meat. In: Handbook of Processed Functional Meat Products, Rather, S. A. & Masoodi, F. A. (Eds.), (pp. 349-364). Cham: Springer Nature Switzerland.
3. Al-Qaradawi, Y. (1999). The lawful and the prohibited in Islam. Chicago, USA: Amer. Trust Publication.
4. Altinay, C., ve Şanli, T. (2023). Vegan beslenmede alternatif süt ürünleri: Teknolojik ve beslenme yönü. GIDA, 48(6), 1318-1334. https://doi.org/10.15237/gida.GD23114
5. Altıntaş, R. (2024). Yapay etin fıkhî meşrûiyeti. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, (61), 42-60. https://doi.org/10.29288/ilted.1414857
6. Arıcı, M., & Coşkun, A. (2021). Laboratuvarda üretilen etler (kültür eti) ve helal gıda açısından değerlendirilmesi. Helal Gıda ve Yaşam Dergisi, 3(1), 15-28.
7. Arshad, M. S., Javed, M., Sohaib, M., Saeed, F., Imran, A., & Amjad, Z. (2017). Tissue engineering approaches to develop cultured meat from cells: A mini review. Cogent Food & Agriculture, 3(1), 1320814.
8. Arslan, M., ve Aydemir, İ. (2020). The relationship between religious perceptions and nutrition; the case of Istanbul center. Batı Karadeniz Tıp Dergisi, 4(2), 91-99.

9. Aydar, E. F., Tutuncu, S., & Ozcelik, B. (2020). Plant-based milk substitutes: Bioactive compounds, conventional and novel processes, bioavailability studies, and health effects. Journal of Functi-onal Foods, 70. https://doi.org/10.1016/j.jff.2020.103975
10. Baysa, H. (2017). Hayvansal yan ürünlerin ticaretinde helâllik sorunu. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 30, 423-437. https://izlik.org/JA97XU37JH
11. Baysa, H. (2018). Necis şeylerin faydalanılabilirlik bağlamında fıkhî açıdan değerlendirilmesi. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 18(2), 329-352. https://doi.org/10.33420/marife.429802.
12. Boran, M. (2020). Fıkıhta çekirgenin hükmü. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 6(1), 259-278.
13. Candoğan, K., & Bulut, E. G. (2021). 3D gıda baskısı: Güncel durum ve gelecek eğilimleri. GIDA, 152-167. https://doi.org/10.15237/gida.GD20130
14. Candoğan, K., & Özdemir, G. (2021). Sürdürülebilir et üretimi için yenilikçi yaklaşımlar. GIDA, 46(2), 408-427. https://doi.org/10.15237/gida.GD20137
15. Chauhan, P., Kaushal, M., Vaidya, D., Gupta, A., Kashyap, S., & Suthar, P. (2025). Personalized nutrition to intelligent foods with 3D and 4D printing. Applied Food Research, 5(1), 100863. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.afres.2025.100863
16. Choi, H. W., You, Y., & Hahn, J. (2025). Effects of drying techniques on cowpea albumin as an egg replacement for meringue cookie applications. Food Chem X, 29, 102868. https://doi.org/10.1016/j.fochx.2025.102868
17. Doğaner, B., & Fidan, Y. (2021). Helal ve sağlıklı gıdanın stratejik halkası olarak helal lojistik. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(3), 2515-2541. https://doi.org/10.15869/itobiad.951716
18. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş'as. Sünen Ebî Dâvûd, Kitâbü's-Sayd, Bâb 6, Hadis No: 2858.
19. es-Serahsî, K. Mebsût, (2008). Serahsî, Şemsü'l-Eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût, Kitâbü'z-Zebâih, "Bâbü'l-Cenîn", Beyrut: Dârü'l-Ma'rife, Cilt 11, s. 233-236.
20. Fróna, D., Szenderák, J., & Harangi-Rákos, M. (2019). The challenge of feeding the world. Sustainability, 11(20). https://doi.org/10.3390/su11205816
21. Gallo, L. R. d. R., Assunção Botelho, R. B., Ginani, V. C., de Lacerda de Oliveira, L., Riquette, R. F. R., & Leandro, E. d. S. (2018). Chia (Salvia hispanica L.) gel as egg replacer in chocolate cakes: Applicability and microbial and sensory qualities after storage. Journal of Culinary Science & Tech-nology, 18(1), 29-39. https://doi.org/10.1080/15428052.2018.1502111
22. Grizio, M., & Specht, L. (2015). Plant-based egg alternatives: Optimizing for functional properties and applications. The Good Food Institute, Erişim: 01.11.2025. https://gfi.org/resource/plant-based-egg-alternatives-optimizing-for-functional-properties-and-applications/
23. Gu, H., Kong, Y., Huang, D., Wang, Y., Raghavan, V., & Wang, J. (2025). Scaling cultured meat: Challenges and solutions for affordable mass pro-duction. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 24(4), e70221. https://doi.org/10.1111/1541-4337.70221
24. Günay, H. M. ve Özdemir, M. (2016). İslami açıdan genetiği değiştirilmiş ürünler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, IX, (45), 1004-1022.
25. Güneş, E., & Karakaş, T. (2022). Tarım ve gıda sistemlerinde sürdürülebilirlik yaklaşımları. Journal of Academic Value Studies, 8(3), 304-316.
26. Halm, J., Caliskan, C., Nyhan, L., Rosenberger, A., Sahin, A. W., Zannini, E., & Arendt, E. K. (2025). Beyond eggs: Influence of deflavouring on the techno-functional properties of faba bean protein concentrate and potential as an innovative egg replacer in pound cake. Applied Food Research, 5(1). https://doi.org/10.1016/j.afres.2025.101009
27. Halm, J., Sahin, A. W., Nyhan, L., Zannini, E., & Arendt, E. K. (2024). Commercial egg replacers in pound cake systems: A Comprehensive Analysis of Market Trends and Application. Foods, 13(2). https://doi.org/10.3390/foods13020292
28. Hamad, A., & Tayel, A. (2025). Food 2050 concept: Trends that shape the future of food. Journal of Future Foods. https://doi.org/10.1016/j.jfutfo.2025.03.003
29. Hamdan, A., Hamdan, Mohammad N., Chriki, S., Mokhtar, A. S., Mustafa, R. R., & Samat@Darawi, Abdul B. (2025). Insect-based food as alternative protein source: an analysis from the islamic perspective. Journal of Insects as Food and Feed, 11(14), 2511-2523. https://doi.org/10.1163/23524588-bja10228
30. Hamdan, M. N., Post, M. J., Ramli, M. A., & Mustafa, A. R. (2018). Cultured meat in Islamic perspective. Journal of Religion and Health, 57(6), 2193-2206. https://doi.org/10.1007/s10943-017-0403-3
31. Hedayati, S., Jafari, S. M., Babajafari, S., Niakousari, M., & Mazloomi, S. M. (2022). Different food hydrocolloids and biopolymers as egg replacers: A review of their influences on the batter and cake quality. Food Hydrocolloids, 128. https://doi.org/10.1016/j.foodhyd.2022.107611
32. İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer. Reddü'l-Muhtâr alâ'd-Dürri'l-Muhtâr, Beyrut: Dârü'l-Fikr, 1994, Cilt 6, s. 307-309 (Kitâbü'z-Zebâih).
33. İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed. el-Muğnî, Ri-yad: Dâr Âlemi'l-Kütüb, 1997, Cilt 13, s. 301-304 (Kitâbü'z-Zebâih).
34. İbn Mâce, (1998). İbn Mâce- Ibn Majah (Sünen İbn Mâce), Kitâbü'z-Zebâih, Bâb: Zekâtü'l-Cenîn Zekâtü Ümmihî, Hadis No: 3199.
35. Jayasinghe, S., Byrne, N. M., & Hills, A. P. (2025). Cultural influences on dietary choices. Progress in Cardiovascular Diseases, 90, 22-26. https://doi.org/10.1016/j.pcad.2025.02.003
36. Jochems, C. E. A., van der Valk, J. B. F., Stafleu, F. R., & Baumans, V. (2002). The use of fetal bovine serum: Ethical or scientific problem? Alternatives to laboratory animals, 30(2), 219-227. https://doi.org/10.1177/026119290203000208
37. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes'ûd. (1986). Bedâʾiʿu's-Sanâʾiʿ fî Tertîbi'ş-Şerâʾiʿ (C. 5, s. 44). Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye.
38. Kohrs, D., Herald, T. J., Aramouni, F. M., & Abughoush, M. (2010). Evaluation of egg replacers in a yellow cake system. Emirates Journal of Food and Agriculture, 22(5), 340-352.
39. Liu, S., Yang, W., Li, Y., & Sun, C. (2023). Fetal bovine serum, an important factor affecting the reproducibility of cell experiments. Scientific Reports, 13(1), 1942. https://doi.org/10.1038/s41598-023-29060-7
40. Lubis, H. N., Mohd-Naim, N. F., Alizul, N. N., & Ahmed, M. U. (2016). From market to food plate: Current trusted technology and innovations in halal food analysis. Trends in Food Science & Technology, 58, 55-68. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2016.10.024
41. Luo, Y., & Yu, Y. (2022). Research advances in gametogenesis and embryogenesis using pluripotent stem cells. Frontiers in Cell and Developmental Biology, 9, 801468.
42. McKenzie, F. C., & Williams, J. (2015). Sustainable food production: constraints, challenges and choices by 2050. Food Security, 7(2), 221-233. https://doi.org/10.1007/s12571-015-0441-1
43. Michel, M., Eldridge, A. L., Hartmann, C., Klassen, P., Ingram, J., & Meijer, G. W. (2024). Benefits and challenges of food processing in the context of food systems, value chains and sustainable development goals. Trends in Food Science & Technology, 153. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2024.104703
44. Nevevî, Yahyâ b. Şeref. (2005). el-Mecmûʿ Şerhu'l-Mühezzeb (C. 1, s. 241). Cidde: Mektebetü'l-İrşâd.
45. Özgür, M. E. (2017). Nüfus dinamikleri, çevre ve sürdürülebilirlik. Coğrafi Bilimler Dergisi, 15(1), 1-26.
46. Pérez-Rodríguez, M. L., Serrano-Carretero, A., García-Herrera, P., Cámara-Hurtado, M., & Sánchez-Mata, M. C. (2023). Plant-based beverages as milk alternatives? Nutritional and functional approach through food labelling. Food Research International, 173. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2023.113244
47. Pulluk, E. (2024). Gastronomide yemek ve inanç. Gastronomi Alanında Tematik Araştırmalar, III, 32.
48. Riaz, M. N., Irshad, F., & Sazil, A. Q. (2025). Halal Perspectives on grasshoppers (Locusts): A path to sustainable and nutritionally acceptable alternative protein source. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 24(5), e70283. https://doi.org/10.1111/1541-4337.70283
49. Rogers, A., Hahn, L., Pham, V., & Were, L. (2018). Greening in sunflower butter cookies as a function of egg replacers and baking temperature. Journal of Food Science and Technology. https://doi.org/10.1007/s13197-018-3064-7
50. Roy, B., Hagappa, A., Ramalingam, Y. D., & Mahalingam, N. (2021). A review on lab-grown meat: Advantages and disadvantages. Quest International Journal of Medical and Health Sciences, 4(1), 19-24.
51. Sethi, S., Tyagi, S. K., & Anurag, R. K. (2016). Plant-based milk alternatives an emerging segment of functional beverages: a review. Journal of Food Science and Technology, 53(9), 3408-3423. https://doi.org/10.1007/s13197-016-2328-3
52. Shrivastava, S. K., Prakash, A., Rao, J., Saxena, S., & Arif, M. (2019). Grasshopper: An untapped halal food source for future India. Applied Zoologist Research Association, 30(2), 93-132.
53. Siddiqui, S. A., Zannou, O., Karim, I., Kasmiati, Awad, N. M. H., Gołaszewski, J., Heinz, V., & Smetana, S. (2022). Avoiding food neophobia and increasing consumer acceptance of new food trends -A decade of research. Sustainability, 14(16). https://doi.org/10.3390/su141610391
54. Sivaraj, D., Dalbhagat, C. G., Venugopal, A. P., Thivya, P., Nimbkar, S., Gowda, N. A. N., Mishra, S., & Kambhampati, V. (2025). Aquafaba as a sustainable and plant-based egg alternative: Recent advances in extraction, nutritional insights, and functional characterization. Food and Bioprocess Technology. https://doi.org/10.1007/s11947-025-04004-3
55. Şulul, K. (1993). Çekirge. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8:253-254. Ankara: TDV Yayınları.
56. Tekiner, İ. H., Darama, G., Özatila, B., & Yetim, H. (2022). Edible insects in nutritional and food sciences perspective. Academic Platform Journal of Halal Life Style. https://doi.org/10.53569/apjhls.1111684
57. Tirmizî, (1996). Jâmiʿu't-Tirmizî. Kitâbü's-Sayd (Av ve Zebâih Kitabı) Bâb: Mâ Câe fî Zekâti'l-Cenîn (Ceninin Kesimi Hakkında Gelen Rivayet-ler) Hadis No: 1476.
58. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. el-Câmiʿu's-Sahîh (Sünenü't-Tirmizî), Kitâbü'l-Et'ime, Bâb 8, Hadis No: 1480.
59. Yetim, H., & Demirci, M. (2021). İnsan gıdası olarak böcek proteinleri tüketimi ve getirdiği sorunlar. Helal ve Etik Araştırmalar Dergisi, 3(2), 11-22. https://doi.org/10.51973/head.1035367
60. Yetim, H., & Güneş, Z. S. (2022). Helal gıda ve yapay et üretimi. SD (62), 112-117.
61. Yetim, H., & Tekiner, İ. H. (2020). Alternatif protein kaynaklarından yapay et üretimi kavramına eleştirel bir bakış. Helal ve Etik Araştırmalar Dergisi, 2(2), 85-100.
62. Yetim, H., & Türker, S. (2020). Helal ve sağlıklı gıda. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları Yayın No:51.
63. Yüceer, M. (2021). Yumurta alternatifleri ve yumurta ikamesi olarak kullanım imkanları. Yumurta Dergisi, 56, 8-10.
64. Yüceer, M. (2023). Gıda analoglarının sağlıklı ve helal olma şartları yumurta örneği. Helal Yaşam Rehberi Dergisi, 17(93), 22-25.
65. Yüceer, M. (2024). Egg Analogues. In: Food Analogues: Emerging Methods and Challenges, Can, Ö. P., Göksel, M. S. & Aslan-Türker, D. (Eds.), (pp. 75-90). Cham: Springer Nature Switzerland.
66. Zainal, H., & Nurwahidin, N. (2025, 2025/01/31). Analysis of halal industry potential: Changing market dynamics. the Proceedings of the International Conference on Strategic and Global Studies (ICSGS 2024).
67. Zubaidi, M. A., Messikh, O., & Benzertiha, A. (2023). Halal standards around the globe: A comperative study. Journal of Halal Quality and Certification, 1(1), 31-44.