Rahşiye Türünün Bir Örneği Olarak Çerkeşî-zâde Tevfik Efendi’nin Rahşiyesi

Türk kültür ve medeniyetinde at, tarih boyunca bir binek yahut savaş aracı olmanın ötesinde, sosyal statü, güç, sadakat ve estetik değerlerin bir simgesi kabul edilmiştir. Bu sembolik değer sanatın pek çok alanına yansımış, sözlü ve yazılı edebiyat ürünlerinde de güçlü bir biçimde tezahür etmiştir. Bu bağlamda klasik Türk edebiyatında da at teması, farklı estetik anlayışlar çerçevesinde çeşitli yönleriyle işlenmiştir. Divan edebiyatında atı konu alan ve onun farklı yönlerini övgüyle anlatan manzumeler “rahşiye" adıyla anılmış, bu türden manzumelerde özellikle padişah atlarının hem fiziksel güzelliği hem de manevî kıymeti sanatlı ifadelerle dile getirilmiştir. “Esbiye” ve “Feres-nâme” olarak da adlandırılan rahşiye türünün ilk örneklerine 15. yüzyılda rastlandığı bilinmektedir. Ahmet Paşa, Taci-zâde Cafer Çelebi, Azmi-zâde Hâleti ve Şeyh Galip gibi şairler rahşiye türünde manzumeler kaleme almışsa da Nef’î’nin rahşiyeleri türünün en olgun örnekleri kabul edilmiştir. Rahşiye türünde örnek veren şairlerden biri de 19. yüzyıl şairlerinden Çerkeşî-zâde Mehmet Tevfik Efendi’dir. Bu çalışmada öncelikle atın kültürel arka planına kısaca değinilmiştir. Ardından Tevfik Efendi’nin Sultan Abdülaziz’in atı için kaleme aldığı manzumesi kasidenin bölümleri çerçevesinde ele alınmıştır. Manzume at tasvirinde kullanılan teşbih, istiare ve mübalağa gibi edebî sanatlardan hareketle rahşiye türünün sınırları içerisinde incelenmiştir. Böylece klasik edebiyatın son dönemlerinde rahşiye yazma geleneğinin nasıl yaşatıldığı ve Tevfik Efendi’nin manzumesinin rahşiye türü içerisindeki yeri irdelenmiştir.

In Turkish culture and civilization, throughout history, the horse has been accepted as a symbol of social status, power, loyalty and aesthetic values, beyond being a mount or a tool of war. This symbolic value was reflected in many areas of art and was strongly manifested in oral and written literary products. In this context, the horse theme has been processed in various aspects within the framework of different aesthetic understandings in classical Turkish literature. In Divan literature, poems about the horse and praising its different aspects were called "rahşiye" genre, and in such poems, both the physical beauty and spiritual value of the horse were expressed with artistic expressions. It is known that the first examples of the rahşiye type, also called “Esbiye” and “Feres-name”, were encountered in the 15th century. Although poets such as Ahmet Pasha, Taci-zade Cafer Çelebi, Azmi-zade Haleti and Sheikh Galip wrote poems in the rahshiyah genre, Nef'i’s rahshiyahs are considered the most mature examples of their genre. One of the poets who gives examples in the rahshiyah genre is Çerkeşi-zade Mehmet Tevfik Efendi one of the 19th century poets. In this study first of all, the cultural background of the horse is briefly mentioned. Then, the poem written by Tevfik Efendi for Sultan Abdülaziz’s horse was discussed within the framework of the sections of the ode. It has been examined within the boundaries of the rahshiye genre, based on literary arts such as simile, metaphor and exaggeration used in the depiction of horses in verse. Thus, how the tradition of writing rahşiye was kept alive in the last periods of classical literature and the place of Tevfik Efendi’s poetry within the rahşiye genre was examined.