SİYASİ PARTİLERDE TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİ ÇERÇEVESİNDE KADIN TEMSİLİNDE ENGELLER VE FIRSATLAR: TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Öz

Kadınlar tarih boyunca ataerkil toplum yapısının şekillendirdiği geleneksel roller nedeniyle siyasal, ekonomik ve toplumsal alanlarda ikincil konumda kalmıştır. Bu eşitsizlikler, kadınları temel haklarını kazanmak için mücadele etmeye yöneltmiş; özellikle siyasal hakların elde edilmesi, eşit yurttaşlık yolunda kritik bir adım olmuştur. Ancak yasal kazanımlara rağmen kadınların siyasal temsili hem sayısal hem de niteliksel olarak yetersizdir. Bu durum, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin siyasal alandaki bir yansıması olarak değerlendirilmektedir. Kadınların karar alma süreçlerine sınırlı katılımı, yalnızca bireysel hakların değil, toplumsal ölçekte cinsiyet temelli adaletin de gerçekleşmesini engellemektedir. Bu bağlamda, kadınların siyasal temsili yalnızca bir demokrasi meselesi değil, aynı zamanda toplumsal adaletin sağlanması açısından çok boyutlu bir konudur. Toplumsal cinsiyet rolleri, siyasal temsili doğrudan etkilerken; kadınların siyasetle ilişkisi bireysel tercihlerden çok yapısal koşullarla şekillenmektedir. Bu çalışma, kadınların siyasal temsiline ilişkin süreci toplumsal cinsiyet perspektifiyle ele almakta; siyasal yapılar, kadın hareketleri, ulusal ve uluslararası girişimler üzerinden çok katmanlı bir analiz sunmaktadır. Engellerin yanı sıra fırsatlar ve destek mekanizmaları da değerlendirilmektedir. Türkiye örneği üzerinden yapılan çözümleme ile kadınların siyasal yaşamdaki yeri tarihsel bağlamda ele alınmakta; siyasal karar alma süreçlerinde eşit ve etkin katılımlarının önemi vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye’de Kadının siyasal temsili
• Siyasal temsilde engeller ve fırsatlar
• Toplumsal cinsiyet eşitliği

Obstacles and Opportunities in Women's Representation in the Framework of Gender Equality in Political Parties: The Case of Turkey

Abstract

Throughout history, women have remained secondary in political, economic and social spheres due to the traditional roles shaped by the structure of patriarchal society. These inequalities have led women to struggle to win their fundamental rights; the acquisition of political rights in particular has been a critical step on the road to equal citizenship. But despite legal gains, the political representation of women is insufficient both numerically and qualitatively. This is considered a reflection of gender inequality in the political sphere. The limited participation of women in decision-making processes prevents not only individual rights but also gender-based justice from taking place on a social scale. In this context, the political representation of women is not only a matter of democracy, but also a multidimensional issue in terms of ensuring social justice. While gender roles directly affect political representation; women's relationship with politics is shaped by structural conditions rather than individual preferences. This study considers the process of political representation of women with the perspective of gender; it offers a multi-layered analysis of political structures, women's movements, national and international initiatives. In addition to obstacles, opportunities and support mechanisms are also evaluated. With the analysis made through the example of Turkey, the place of women in political life is discussed in the historical context; the importance of their equal and effective participation in political decision-making processes is emphasized.

Keywords

• Political representation of women in Turkey
• Barriers and opportunities in political representation
• Gender equality

Kaynakça

1. Acar-Savran, G. (2008). Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: İkilikleri Aşan Bir Feminizme Doğru. Praksis 8, 255-306.
2. Adalet ve Kalkınma Partisi (2023). Adalet ve Kalkınma Partisi Parti Tüzüğü. Erişim: https://www.akparti.org.tr/media/asbklfdx/ak-parti-tuzuk.pdf (05.05.2025).
3. Akal, C. (1994). Kadın Bedeni, Kadın Kimliği: Kadınlık Durumunun Politikası. Metis Yayınları.
4. Aldemir, C. & Budak, C. (2018). Cam Tavanı Kırmak: Parlamentoda Cinsiyet Kotası. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 16(61), 37-64.
5. Alp, H. (2023). Toplumsal Cinsiyet Rolleri Açısından Siyasal Hayatta Kadın Temsiliyeti ve 14 Mayıs 2023 Milletvekili Seçimleri Üzerine Bir Değerlendirme. Anlambilim Mtü Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 3(1), 203-211.
6. Altındal, A. (1980). Türkiye’de Kadın (Marksist Bir Yaklaşım). İstanbul: Havass Yayınları, 3. Baskı.
7. Arat, N. (1998). Aydınlanmanın Kadınları. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
8. Argunşah, H. (2002). Bir Cumhuriyet Kadını Şükûfe Nihal. Ankara: Akçağ Yayınları.

9. Armaoğlu, F. (1953). Seçim Sistemleri. Ankara: Güney Matbaası.
10. Ashwini, B. J., & Ganiger, S. V. (2013). Strategies for Strengthening Women’s Position and Political Participation in Local Self Government: An Exploratory Study. Golden Research Thoughts, 2(11), 1-6.
11. Aytekin, B. (2014). Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği Kuramı: Türkiye’de Kadın Emeğinin Etkinlik Çözümlemesi.
12. Başar, C. K. (2021). Antik Yunan’da Cinsiyet Rolleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 23(2), 1329-1361.
13. Beetham, D. (2006), “Political Legitimacy”, The Blackwell Companion to Political Sociology, Editör: K. Nash and A. Scott. Usa: Blackwell Publishing.
14. Berktay, F., (2010) Tarihin Cinsiyeti. İstanbul: Metis Yayınları, 3. Baskı.
15. Bernhard, R., Shames, S., & Teele, D. (2020). To Emerge? Breadwinning, Motherhood, and Women’s Decisions to Run for Office. American Political Science Review, 115(2), 379-394.
16. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi. Karar No. 217 A (Id), Un Doc. N810, 10/12/1948. https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/pdf01/203-208.pdf
17. Birleşmiş Milletler. (1966). Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
18. Cankurtaran, Ö., & Kelebek, G. (2021). Toplumsal Cinsiyete Dair Kavramlar.
19. Caranny-Francis, A. (2002). Gender studies: terms and debates (Elektronik sürüm). Londra: Palgrave Macmillan, s, 1-4.
20. Cattleya, L. (2010). Increasing Women’s Political Participation and Strengthening Good Governance in Indonesia Program. Oslo: Norad Collected Reviews (The Norwegian Agency For Development Cooperation), 6-7.
21. Cumhuriyet Halk Partisi (2024). Cumhuriyet Halk Partisi Parti Tüzüğü. Erişim: https://media.chp.org.tr/yayinlar/files/2024/9/27/08b02ebe-5d97-4816-9acc-f5c0ef719ca8.pdf (05.05.2025).
22. Çağlar, N. (2016). Kadının Siyasal Yaşama Katılımı ve Kota Uygulamaları. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 3(4).
23. Çaha, H. (2014). Değişen Türkiye’de Kadın. İstanbul: Kadem Yayınları.
24. Çakır, S. (2001) Bir’in Nostaljisinden Kurtulmak: Siyaset Teorisine ve Pratiğine Cinsiyet Açısından Bakış. İçinde: Yerli Bir Feminizme Doğru. A. İlyasoğlu & N. Akgökçe (Yay Haz), İstanbul: Sel Yayıncılık, 385-422.
25. Çakır, S. (2008). 1908’in Kadınlar Açısından Anlamı. 19 Temmuz 2008. Erişim: https://m.bianet.org/bianet/kadin/108437-1908-in-kadinlar-acisindan-anlami (10.05.2025).
26. Çakır, S. (2013). Erkek Kulübünde Siyaset, Kadın Parlamenterle Sözlü Tarih. İstanbul: Versus Yayınları.
27. Çakır, S.L (1996). Osmanlı Kadın Hareketi. İstanbul: Metis Yayınları, 2. Basım.
28. Çorbacı, Ş. (2025). Siyasi Partilerde Kadın Temsili: Engeller, Fırsatlar ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Perspektifi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Daly, M. E. (2005). Gender Mainstreaming in Theory and Practice. Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, (12)3. https://doi.org/10.1093/sp/jxi023
30. Değirmenci, N. (2022). Türkiye’de Kadının Siyasal Temsil Sorunu Üzerine Bir İnceleme. Fenerbahçe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 409–430.
31. Demir, Z. (2015). Kadınların Siyasete Katılımı ve Katılımı Artırmaya Yönelik Stratejiler. Kadem Kadın Araştırmaları Dergisi, 1(2), 35-47.
32. Demirbilek, S. (2007). Cinsiyet Ayrımcılığının Sosyolojik Açıdan İncelenmesi. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 44(511), 12-27.
33. Demokrasi ve Atılım Partisi (2023). Demokrasi ve Atılım Partisi Parti Tüzüğü. Demokrasi ve Atılım Partisi. Erişim: https://cdn.devapartisi.org/deva-tzk003-112020-tr-tuzuk.pdf (05. 05.2025).
34. Donovan, J. (1997). Feminist Teori. Çeviren: Aksu Bora, Fevziye Sayıla, Meltem Ağduk Gevrek. İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Duflo, E. (2012). Women Empowerment and Economic Development. Journal of Economic Literature, 50(4), 1051–1079.
36. Ecevit, Y. (2021). Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Temel Kavramları. Ankara: Ceid Yayınları.
37. Eroğlu, F. (2011). Avrupa Ülkeleri Anayasalarında Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Erkek Eşitliği ile İlgili Düzenlemeler. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Kadın Araştırma Merkezi.
38. Esirgen S. & Bozkurt, N. (2019) Türk Hukuk Tarihinde Kadın. İçinde: Hukuk ve Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları. Editörler: Gülriz Uygur, Nadire Özdemir, 91-114. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2. Baskı.
39. Fox, R. L., & J. L. Lawless. (2011). Gendered Perceptions And Political Candidacies: A Central Barrier To Women’s Equality In Electoral Politics. American Journal of Political Science 55(1), 59–73.
40. Franceschet, S., Krook, M. L. & Piscopo, J. M. (2012). The Impact of Gender Quotas. Oxford University Press.
41. Gençkaya, Ö. F. & Yanar, E. (2021). Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Yerel Yönetimler: Kadın Belediye Başkanları Fark Yaratıyor Mu? İçinde: Sivil Toplum, Demokrasi ve Kent Yönetimi, Editörler: Ruşen Keleş & Esmeray Alacadağlı, 400-434. Ankara: Astana Yayınları.
42. Gökçimen, S. (2008). Ülkemizde Kadınların Siyasal Hayata Katılım Mücadelesi. Yasama Dergisi 10, 5-60.
43. Gündüz, A. (2012). Tarihî Süreç İçerisinde Türk Toplumunda ve Devletlerinde Kadının Yeri ve Önemi. International Journal of Social Science, (5)5, 129-148.
44. Güneş-Ayata, A. (2015). Türkiye’de Kadının Siyasete Katılımı. İçinde: 1980’ler Türkiye’sinde Kadın Bakış Açısından Kadınlar. Editör. Şirin Tekeli. 261-279. İstanbul: İletişim.
45. Gürleyen, S. (2012). Siyasi Temsil Teorisi: Kavram, Tarih, Felsefe. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
46. Güzel, M., & Keskin, S. (2019). Örselenen Kimlik İçin Sosyal Medyatik ‘İyileşme/Normalleşme’: Engelli Evlilik Topluluklarında Kimliğin ‘Mürüvvetini’Görmek. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (32), 420-440.
47. Heywood, A. (2007). Siyasi İdeolojileri. Ankara: Adres Yayınları.
48. Hırata, H., Laborie, F., Le Doare, H. & Senotier, D. (2007). Eleştirel Feminizm Sözlüğü. İstanbul: Kanat Kitap.
49. Inter-Parliamentary Union. (2025). Inter-Parliamentary Union: https://www.ipu.org/ Adresinden Alındı (10.02.2025).
50. İnan, A. (1982). Atatürk ve Türk Kadın Haklarının Kazanılması, Tarih Boyunca Türk Kadınının Hak ve Görevleri. İstanbul: Atatürk Kitapları Dizisi: 3, Milli Eğitim Basımevi, 4. Baskı.
51. İyi Parti. (2020). İyi Parti Parti Tüzüğü. İyi Parti. Erişim: https://www.iyiparti.org.tr/tuzuk.pdf (5 Mayıs 2025).
52. Judge, D. (1999). Representation: Theory and Practice in Britain. London: Routledge Press.
53. Ka. Der, (2002). Kadın Siyasetçinin El Kitabı. İstanbul: Acar Matbaacılık.
54. Kan, M. E. (2023). Türkiye’de Siyasi Partilerin Kadınlara Yönelik Politikaları: 27. Dönem TBMM Kanun Teklifleri Üzerinden Bir İnceleme. İçinde: Kadın ve Devlet Sorun ve Çözüm Temelinde Bir Suret, Editör: Şeren, G. Y. ve Özden, M., Ankara: Gazi Kitapevi, 121-147.
55. Kantar, G., & Demirbay, G. T. (2023). Erken Cumhuriyet Döneminde Kadının Siyasal Katılımı Bağlamında Nezihe Muhiddin ve Kadınlar Halk Fırkası Üzerine Bir İnceleme. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7 (Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı), 155-163.
56. Kathleen, B. J. (1993). Compassionate Authority: Democracy and Representation of Women. New York: Routledge.
57. Keser, A., Çelik, M., & Ercan, E. (2021). Türkiye'de kadınların siyasal temsili ve toplumsal cinsiyet. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 76(1), 191-229.
58. Kılıç, S. (1991). Osmanlı Aydınlarının Kalemiyle Türk Kadını ve Türkiye’de Kadın Haklarının Gelişimi. Atatürk İlke ve İnkılâp Tarihi Dergisi, 1(5), 83-95.
59. Konan, B. (2011). Türk Kadınının Siyasi Hakları Kazanma Süreci. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 60 (1), 157-174.
60. Krook, M. L., & Norris, P. (2014). Beyond Quotas: Strategies to Promote Gender Equality in Elected Office. Political Studies, 62(1), 2-20.
61. Matland, R. E. (2005). Enhancing Women’s Political Participation: Legislative Recruitment And Electoral Systems. In J. Ballington & A. Karam (Eds.), Women in Parliament: Beyond Numbers (93-110). Stockholm, Sweden: Trydells Tryckeri Ab.
62. Mermutlu, M., & Taş Çetin, M. (2023). Toplumsal Cinsiyet ve Siyaset: Kadınların Temsili ve Katılımı. Ankara: Siyasal Kitabevi.
63. Milliyetçi Hareket Partisi (2024). Milliyetçi Hareket Partisi Parti Tüzüğü. Erişim: https://www.mhp.org.tr/usr_img/_mhp2007/kitaplar/mhp_tuzuk_2024.pdf (5 Mayıs 2025).
64. Norris, P., & Inglehart, R. (2008). Cracking The Marble Ceiling: Cultural Barriers Facing Women Leaders. Harvard University Report.
65. Okin, S. M. (1979). Women in Western Political Thought. Princeton University Press.
66. Özgen, Ö. ve Ufuk, H., (2001). Kırsal Kesimde Kadın Eğitimi. Türkiye Ziraat Mühendisliği Teknik Kongresi, Ankara. 1050-1063.
67. Özgül, B. (2002), Seçim ve Seçim Sistemleri, Türkiye’deki Seçim Sistemi Uygulamaları ve Bir Model Önerisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
68. Öztürk, Z. A. (2012). Uluslararası Siyasette ve Karar Alma Mekanizmalarında Kadın. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 3(1), 83-103.
69. Phillips, A. (1995). Demokrasinin Cinsiyeti. Çeviren: Alev Türker. İstanbul: Metis Yayınları.
70. Pitkin, H. F. (2014). Temsil Kavram. Çev.: Seda Erkoç, Sakarya: Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları.
71. Rhode, D. L. (2017). Women And Leadership, Oxfor University Press, Oxford.
72. Sapiro, V. (1981). Research Frontier Essay: When Are Interests Interesting? The Problem of Political Representation of Women. American Political Science Association, (75)3. 701-716.
73. Sargut, B. D. D. (2021). Kalkınma Planları Kapsamında Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kadının Kalkınma Planlarındaki Yerinin Analizi. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(4), 71-82.
74. Schwartz, N. L. (1988). Political Representation And Community. Chicago: The University Of Chicago Press.
75. Sumbas, A. (2020). Gendered Local Politics: The Barriers To Women’s Representation in Turkey. Democratization 27(4), 570-587.
76. Supporting Democracy Worldwide (2025). Tarihinde International Idea. Erişim: https://www.idea.int/ (02.10.2025).
77. Süğüt, T. (2019). Türkiyede Kadınların Siyasal Temsili: Yapısal Faktörlerin Analizi (Master's Thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
78. Şenel, Ş. (2013). Kadın ve Siyaset. Düşünce Dünyasında. Türkiz, 4(20), 7-30.
79. Tekeli, Ş. (1982). Türkiye’de Kadının Siyasal Hayattaki Yeri. İçinde: N. Abadan-Unat (Der.) Türk Toplumunda Kadın. İstanbul: Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları, 375-396.
80. Tekeli, Ş. (1996). Kadınların Siyasetten Dışlanmışlıklarının 55 Yıllık Öyküsü. İstanbul: Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları.
81. Tokgöz O. (1994) Kadın Seçmen İmgesi: Türkiye’de Kadının Bireysel Siyasal Katılımı Üzerine Bir Deneme. Amme İdaresi Dergisi, 27(4), 97-115.
82. Toprak, Z. (2022). Türkiye’de Kadın Özgürlüğü ve Feminizm (1908-1935). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
83. Turan, H. (2013). Belediyelerde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Uygulamaları: Büyükşehir Belediyelerinin Stratejik Planları Üzerine Bir Araştırma. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü.
84. Türeli, N. & Çağlar, N. (2010). Yerel Yönetimde Kadın Temsili - Isparta İli Örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 1(2), 16-40.
85. Türkiye İşçi Partisi (2022). Türkiye İşçi Partisi Parti Tüzüğü. Erişim: https://tip.org.tr/tuzuk/ (05.05.2025).
86. Türkoğlu, B. & Sayılan, G. (2016). Politik Psikoloji Çalışmalarında Toplumsal Cinsiyet ve Cinsel Azınlıklara Yönelik Tutumlar İçinde Siyaset Psikolojisi: Ankara: Nobel Akademi.
87. Tüsiad-Kagider. (2008). Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği. İstanbul: Tüsiad-Kagider.
88. Un Women (2025). For all Women and Girls. Erişim: https://www.unwomen.org/En (10.02.2025).
89. Undp (2018). Yerel Yönetimlerde Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Anaakımlaştırılması. Erişim: https://www.tr.undp.org/content/dam/turkey/undp-tr-genderguıde-tr.pdf (02.10.2025).
90. Varlık, Ü. & Ören, B. (2003). Demokrasi ve Temsil. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 3(5), 172-185.
91. Waylen, G. (1998). Gender, Feminism and the State: An Overview. Gender, Politics and the State. London: Routledge. Women Political Leaders. (2025). Women Political Leaders Erişim: https://www.womenpoliticalleaders.org/about/ (10.02.2025).
92. Yaraman, A. (2015). Türkiye’de Kadınların Siyasal Temsili (1935-1999). İstanbul: Bağlam Yayınları.
93. Yeniden Refah Partisi (2022). Yeniden Refah Partisi Parti Tüzüğü. Erişim: https://yenidenrefahpartisi.org.tr/page/parti-tuzugu/12 (05.05.2025).
94. YÖK (2022). Yüksek Öğretim Kurumu. Erişim: https://istatistik.yok.gov.tr/ (10.11.2022).
95. Yurdagül, Y. (2013). Yerel Siyasette Temsil Sorununu Aşma Stratejisi Olarak Kadın Siyasetçilerin Medyayı Kullanma Biçimleri (Erzurum Örneği). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(2).