ÇEVİRMEN TARİHİNDE BİR DEĞİŞİM ÖZNESİ OLARAK ÜLKÜ TAMER

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 27, 117 - 135, 16.03.2026

Nur Güneş Uçar , A. Şirin Okyayuz

https://doi.org/10.20304/humanitas.1815628

https://izlik.org/JA96KP59NE

Öz

Son on yıl içinde, çeviribilimdeki kuramsal çalışmalar insan çevirmenlere odaklanmıştır ve çeviri tarihindeki “insan odaklılığın” bir uzantısı olarak “insan dönüşünün” oluşumuna katkı sağlamıştır. Bu makalede, ünlü bir Türk şair ve çevirmen olan Ülkü Tamer’in 1960’lı ve 1980’li yıllar boyunca kültür repertuvarının genişlemesini önemli ölçüde etkileyen bir “değişim eyleyicisi” olduğunu ileri sürmekteyiz. Tamer’i değişim eyleyicisi olarak tanımlamak için, öncelikle, kişisel geçmişinin temel bileşenlerini analiz edip sosyolojik biyografisine dönüştürerek sentezledik. Çevresel etkenlerin onun içsel eğilimleri üzerindeki etkilerini ortaya çıkarmak için 1960’lı ve 1980’li yıllar arasındaki sosyo-kültürel bağlamı, siyasi olayları, edebî akımları ve tarihi gelişmeleri de analiz ettik. Çevirmen kimliğini araştırmak için, mesleki çalışmaları ile ilgili birincil ve ikincil kaynakların niteliksel içerik çözümlemesini gerçekleştirdik. Sonuç olarak, Tamer içsel eğilimlerini döneminin dışsal eğilimlerinin üzerine inşa ederek şair-çevirmen kimliğini öne çıkarmıştır. Bir değişim eyleyicisi olarak, yerleşik kanonun belirlenmesine, popüler anlatım şekillerinin yaygınlaşmasına, Türkçedeki şiir türlerinin genişlemesine ve evrensel kültürel mirasa erişimin artmasına katkı sağlamıştır ve bunun sonucunda, Türk edebiyatı repertuvarı genişlemiştir.

Anahtar Kelimeler

Değişim öznesi , Niteliksel içerik analizi , Sosyolojik biyografi , Çevirmen tarihi , Ülkü Tamer

ÜLKÜ TAMER AS AN AGENT OF CHANGE IN TRANSLATOR HISTORY

https://izlik.org/JA96KP59NE

Öz

Over the last decade, theoretical research in translation studies has focused on human translators and contributed to the emergence of “human turn” as an extension of “humanization” in translation history. In this article, we postulate that Ülkü Tamer, a renowned Turkish poet and translator, was an “agent of change” who crucially impacted the expansion of culture repertoire during the 1960s and 1980s. To identify Tamer as an agent of change, we first analyzed the core elements of his personal history and synthesized them into his sociological biography. We also analyzed the socio-cultural context, political events, literary movements, and historical developments between the 1960s and 1980s. to reveal the effects of external forces on his internal dispositions. We conducted qualitative content analysis of primary and secondary sources about his professional work to investigate his translator identity. In conclusion, Tamer distinguished his poet-translator identity by constructing his internal dispositions upon the external dispositions of his time. As an agent of change, he contributed to the definition of the established canon, prevalence of popular narrative forms, enlargement of the poetic genres in the Turkish language and wider access to global cultural heritage, which results in the expansion of Turkish literary repertoire.

Anahtar Kelimeler

Agent of change , Qualitative content analysis , Sociological biography , Translator history , Ülkü Tamer

Kaynakça

• Abatay, B. (2018, April 3). Ülkü Tamer’in ardından... Biz de sana teşekkür ederiz! – Ülkü Tamer. Siirparki.com. http://www.siirparki.com/utameredair4.html
• Alper, E. (2009). Student movement in Turkey from a global perspective, 1960-1971 [PhD Thesis]. Boğaziçi University.
• Andaç, F. (2006). Ülkü Tamer’le hayata ve şiire dair. Dünya Kitapları.
• Bakır, M. (2020). Ülkü Tamer’in şiir dünyası ve insan. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 3(5), 1-17.
• Başgüney, H. (2013). Literary production, currents and politics between 1960 and 1980 in Turkey [PhD Thesis]. Boğaziçi University.
• Bek, K. (1998). Ülkü Tamer’in imgeleri. Ludingirra, 5, 70. Not.
• Belge, M. (2018). Şairaneden şiirsele: Türkiye’de modern şiir. İletişim Yayınları.
• Bergantino, A. (2023). Translation history, translators’ stories. Perspectives, 31(4), 762–770. https://doi.org/10.1080/0907676X.2022.2059298
• Berk, Ö. (2004). Translation and westernization in Turkey: from the 1840’s to the 1980’s. Ege Yayınları.
• Berköz, E. (2014, August 24). Ülkü Tamer: Sanatta yalınlıktan yanayım. Cumhuriyet.com. https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/ulku-tamer-sanatta-yalinliktan-yanayim-109663 Biyografiler.com. (n.d.). Ülkü Tamer. Biyografiler.com. https://www.biyografiler.com/kimdir/ulku-tamer
• Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgment of taste. Routledge & Kegan Paul.
• Bourdieu, P. (1986). L’illusion biographique. Actes de la recherche en sciences sociales, 62–63, 69–72.
• Bourdieu, P., & L. Wacquant. (1992). An invitation to reflexive sociology. University of Chicago Press.
• Bruner, J. S. (1991). Le Développement de l’enfant. Savoir faire, savoir dire. PUF.
• Chesterman, A. (2009). The name and nature of translator studies. Hermes, 22(42), 13–22. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v22i42.96844
• Çizgi roman okurlarının babası Ülkü Tamer’i kaybettik. (2018, April 2). Cizgiromanokurlariplatformu.blogspot.com. Retrieved December 24, 2021, from http://cizgiromanokurlariplatformu.blogspot.com/2018/04/cizgi-roman-okurlarnn-babas-ulku-tameri.html
• Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry & research design: Choosing among five approaches (Fourth edition). SAGE.
• Çukurova Ödülü Ülkü Tamer’in. (2014, February 27). Gunaydingazetesi.com. Retrieved December 23, 2021, from https://web.archive.org/web/20160818040249/http://www.gunaydingazetesi.com.tr/cukurova-odulu-ulku-tamer-in/24271/
• Dornes, M. (2002). Psychanalyse et psychologie du premier âge. PUF.
• Dörnyei, Z. (2007). Research methods in applied linguistics. Oxford University Press.
• Dostları Ülkü Tamer’ i anlattı: Günümüzün Yunus’uydu sanki (2018, April 3). İstanbul Gerçeği. Retrieved December 25, 2021, from https://www.istanbulgercegi.com/dostlari-ulku-tameri-anlatti-gunumuzun-yunusuydu-sanki_165982.html
• Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115.
• Even-Zohar, I. (2002). The making of culture repertoire and the role of transfer. In Paker, S. (Ed.), Translations: (Re)shaping of literature and culture. Boğaziçi University Press.
• Even-Zohar, I. (2010). Papers in culture research. Unit of Culture Research-Tel Aviv University.
• Fuat, M. (1985). Çağdaş türk şiiri antolojisi. Adam Yayıncılık.
• Gürel, E., & Yakın, M. (2007). Ekşi sözlük: Postmodern elektronik kültür. Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 4(4), 203-219.
• Hadas, M. (2021). Outlines of a theory of plural habitus. Routledge.
• Harry Potter olayı. (2001, December 1). Radikal.com. Retrieved December 24, 2021, from http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ulku-tamer/harry-potter-olayi-861177/.
• Kaindl, K. (2021). (Literary) Translator studies: shaping the field. In K. Kaindl, W. Kolb, & D. Schlager (Eds.), Literary translator studies (pp. 1-38). John Benjamins.
• Kuckartz, U., & Rädiker, S. (2023). Qualitative content analysis: methods, practice and software (Second). SAGE Publications.
• Lahire, B. (1998). L’Homme pluriel. Les ressorts de l’action [The plural actor]. Nathan.
• Lahire, B. (2002). Portraits sociologiques. Dispositions et variations individuelles. Nathan.
• Lahire, B. (2003). From the habitus to an individual heritage of dispositions. Towards a sociology at the level of the individual. Poetics, 31(5-6), 329-355. https://doi.org/10.1016/j.poetic.2003.08. 002
• Lahire, B. (2010). Franz Kafka. Éléments pour une théorie de la création littéraire. La Découverte.
• Lahire, B. (2011). The plural actor (D. Fernbach, Trans.). Polity Press. (Original work published 1998).
• Lahire, B. (2019). Sociological biography and socialisation process: a dispositionalist-contextualist conception. Contemporary Social Science, 14(3-4), 379-393. DOI: 10.1080/21582041.2017.1399213
• Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum: Qualitative Social Research, 1(2).
• Melih Cevdet Anday Şiir Ödülü Ülkü Tamer’in. (2014, August 12). Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi. Retrieved December 24, 2021, from https://bianet.org/bianet/sanat/157757-melih-cevdet-anday-siir-odulu-ulku-tamer-in.
• Neuman, W. L. (2014). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches (Vol. 7). Pearson Education Limited.
• Öktem, G. (2018, April 3). İkinci Yeni’nin son şairi Ülkü Tamer’e veda. Milliyet.com. https://www.milliyet.com.tr/gundem/ikinci-yeni-nin-son-sairi-ulku-tamer-e-veda-2639850
• Pala, M. (2022, December 3). Sinemacı halk adamı Nakip Ali. Mustafa Pala. https://mustafapala.blog/2022/12/03/sinemaci-halk-adami-nakip-ali/
• Pym, A. (2007). Cross-cultural networking: Translators in the French-German network of petites revues at the end of the nineteenth century. In Buzelin, H. and Folaron, D. (Eds.), Meta: Translators’ Journal, 52(4), 744-762.
• Pym, A. (2009). Humanizing translation history. HERMES - Journal of Language and Communication in Business, 22(42), 23–48. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v22i42.96845
• Robinson, D. (1991). The translator’s turn. Johns Hopkins University Press.
• Robinson, D. (1997). Western translation theories from Herodotus to Nietzsche. St. Jerome Publishing.
• Saldanha, G., & O’Brien, S. (2013). Research methodologies in translation studies. Routledge.
• Stern, D. N. (1989). Le Monde interpersonnel du nourrisson [The interpersonal world of the infant]. PUF
• Sturge, K. (2004). ‘The alien within’, translation into German during the Nazi regime. Iudicium.
• Susam-Sarajeva, Ş. (2006). Theories on the move: Translation’s role in the travels of literary theories. Rodopi.
• Tahir-Gürçağlar, Ş. (2015). Kapılar: Çeviri tarihine yaklaşımlar. Scala Yayıncılık.
• Tahir-Gürçağlar, Ş. (2018). Türkiye’de çevirinin politikası ve poetikası 1923-1960. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Tamer, Ü. (1998/2020), Yasamak hatırlamaktır. Ketebe.
• Tamer, Ü. (2004, April 17). Yazara ihanet etmemek. Radikal.com. http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ulku-tamer/yazara-ihanet-etmemek-863900/.
• Tamer, Ü. (2011, September 10). Şiir üstüne dağınık düşünceler. Cumhuriyet.com. https://www.cumhuriyet.com.tr/yazarlar/ulku-tamer/siir-ustune-daginik-dusunceler-280932.
• Toury, G. (1995). Descriptive translation studies and beyond. Benjamins.
• Toury, G. (2002). Translation as a means of planning and the planning of translation: A theoretical framework and an exemplary case. In S. Paker (Ed.), Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture (pp.148-165). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Toury, G. (2003). Culture planning and translation. Translation, 21, 399-412.
• Ülkü Tamer. (n.d.). Dogankitap.com.tr. Retrieved December 23, 2021, from https://www.dogankitap.com.tr/yazar/ulku-tamer.
• Yalçın, M. (2003). Ülkü Tamer. In Tanzimat’tan bugüne edebiyatçılar ansiklopedisi (Vol. 2, pp. 970-971). Yapı Kredi Yayınları.
• Yazıcı, T. (2016). Yeni medyanın nefret dili: Suriyeli mültecilerle ilgili ekşi sözlük örneği. Global Media Journal TR Edition, 7(13), 115-136.