Habsburg seyyahlarının anlatımlarına göre İstanbul'un kaybolan bir diplomatik tesisi: Elçi Hanı

Öz

Kutsal Roma İmparatorluğu (Habsburg Hanedanlığı) elçilerinin ve heyetindekilerin (XVI.-XVII. yüzyıllar) Osmanlı İmparatorluğu’nda barınmasına tahsis edilmiş olan Elçi Hanı, günümüze ulaşmamış yapılar arasındadır. Bu çalışmada yapının XVI. ve XVII. yüzyıllardaki görünümüne şahit olan ve çoğunluğu bu yapıda ikamet etmiş Habsburglu seyyahların Almanca kaleme aldıkları seyahatnameler incelenmek suretiyle, kaybolan bu diplomatik tesis hakkında yeni bilgilere ulaşmak amaçlanmaktadır. Günümüze kadar gelen tarihsel süreç ile gravürlerdeki durumu ve tarihi haritalardaki konumu da incelenmiştir. Seyahatnamelerden elde edilen veriler değerlendirildiğinde, arazisinin Bizans ve Osmanlı dönemlerinde merkezi ve değerli bir konumda olduğu görülmektedir. Bulunduğu yerde Bizans döneminde bir kilise ya da manastır yapısı olduğuna dair anlatılar bulunmaktadır. Osmanlı döneminde ise harap halde olan bu avlulu yapının yerine Atik Ali Paşa Külliyesi’ne dâhil bir han olarak inşa edilen yapının sonradan Elçi Hanı olarak işlevlendirildiği kuvvetle muhtemeldir. Elçi Hanı’nın kullanıldığı süreçte yapısal özelliklerinin az değişikliğe uğramış ve Osmanlı’nın en güçlü döneminde kritik bir işlevi olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Elçi Hanı
• kültürel miras
• Alman ve Avusturyalı seyyahlar
• seyahatname
• İstanbul.

The Elçi Hanı: Istanbul’s lost diplomatic inn in the accounts of Habsburg travelers

Öz

The Elçi Hanı, a building allocated for the accommodation of ambassadors of the Holy Roman Empire (Habsburg dynasty) and members of their retinues in the Ottoman Empire during the sixteenth and seventeenth centuries, is among the structures that have not survived to the present day. This study aims to provide new insights into this lost diplomatic building through an examination of German-language travel accounts written by Habsburg travellers, most of whom resided in the structure and witnessed its appearance firsthand during the sixteenth and seventeenth centuries. The study also considers the building’s historical trajectory, its depiction in engravings, and its location on historical maps. The evidence drawn from these travel accounts suggests that the site occupied a central and valuable position in both the Byzantine and Ottoman periods. Some accounts indicate that a church or monastic structure once stood there in the Byzantine era. For the Ottoman period, it appears highly likely that the building was originally constructed as a khan within the Atik Ali Pasha Complex on the site of this ruined courtyard structure and was later assigned the function of the Elçi Hanı. The findings further indicate that, throughout its use as the Elçi Hanı, the building underwent only limited architectural change and fulfilled a critical function during the height of Ottoman power.

Anahtar Kelimeler

• Elçi Han (Ambassador Inn)
• cultural heritage
• German and Austrian travelers
• trave-logue
• Istanbul.

Kaynakça

1. Altun, M. (2020). 157 Yıllık bir eğitim geleneği Darüşşafaka tarihine bir yolculuk. Darüşşafaka Cemiyeti. Ayverdi, E.H. (1958). 19. Asırda İstanbul haritası. İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yay.
2. Breüning, H. J. (2020). Breüning seyahatnamesi: Doğu ülkelerine yolculuk İstanbul 1579. (S.T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1612 yılında yayımlanmıştır).
3. Bulunur, K. İ. (2014). Osmanlı Galatası (1453 - 1600) / Ottoman Galata (1453 - 1600). Bilge Kültür Sanat Yayınevi.
4. Cantay, G. (1988). Kervansaraylar. İçinde S. Bayram (Ed.), Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri 1 (ss. 369-392). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
5. Cezar, M. (1963). Osmanlı devrinde İstanbul yapılarında tahribat yapan yangınlar ve tabii afetler. Güzel Sanatlar Akademisi Türk Sanatı Tarihi Enstitüsü Yayınları.
6. Curipeschitz, B. (1910). Itinerarium der Botschaftsreise des Josef von Lamberg und Niclas Jurischitz durch Bosnaien, Serbien, Bulgarien nach Konstantinopel 1530, Aus einer gleichzeitigen Handschrift neuherausgegeheu von Eleonore Graefin Lamberg-Schwarzenberg, Innsbruck.
7. Curipeschitz, B. (1977). 1530 yılında, Bosna, Sırbistan ve Bulgaristan üzerinden İstanbul’a giden Joseph von Lamberg ile Nickas Jurischitz’in Elçilik Günlüğü (Ö. Nutku, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Orijinal eser 1531 yılında yayımlanmıştır).
8. Curtis, C.G. (1891). Broken bits of Byzantium. Part II, Within the city. The land walls / by C. G. Curtis, Chaplain of Christ Ch. Crimean Memorial Church; lithographed with some additions by Mary A. Walker.

9. De Busbecq, O. G. (2005). Türk mektupları: Kanuni döneminde Avrupalı bir elçinin gözlemleri (1555-1560) (D. Türkömer, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser 1581 yılında yayımlanmıştır).
10. Dernschwam, H. (1992). İstanbul ve Anadolu’ya seyahat günlüğü (Y. Önen, Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları. (Orijinal eser 1923 yılında yayımlanmıştır).
11. Ercan, H. O. (2023, Mayıs 23-24). Nemçelü Elçilerin Galata/Pera’daki İkametlerine Dair (Tam Metin). IX. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu içinde (ss. 351–364). İstanbul, Türkiye.
12. Eskin, Ş. (1942). Türk Posta Tarihi. Ulusal Matbaa Yayınevi.
13. Eyice, S. (1970). Elçi hanı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, (24), 93-130.
14. Eyice, S. (2019). Elçi Hanı. TDV, İslam Ansiklopedisi 11. Cilt, 15-18.
15. Gerlach, S. (2006). Türkiye günlüğü 1573-1576 ve 1577-1578 (Cilt 1-2, T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1674 yılında yayımlanmıştır).
16. Gürkan, E. S. (2015). Bir diplomasi merkezi olarak Yeni Çağ İstanbul’u. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. https://istanbultarihi.ist/60-bir-diplomasi-merkezi-olarak-yeni-cag-istanbulu
17. Hammer, F. V. J. (1822). Constantinopolis und der Bosporos. Erster Band, I. Pesth, Hartleben’s Verlag, I.
18. Hammer, F. V. J. (1836). Geschichte des Osmanischen Reiches. Pesth, C. A. Hartleben.
19. Heberer, M. (2003). Osmanlıda bir köle: Brettenli Michael Heberer’in anıları 1585-1588 (T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1610 yılında yayımlanmıştır).
20. Kaya Ateş, E. (2024). 16 ve 17. yüzyıl Almanca seyahatnamelerde tasvirlenen Osmanlı payitahtının mimari kimliği. (Doktora tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul.
21. Kuran, N. (2023). Osman Bey ve ailesi: Bir semte adını veren Osmanlı aydını büyükdedem matbaacı hattat başmabeyinci. Türkiye İş Bankası.
22. Lubenau, R. (2012). Reinhold Lubenau seyahatnamesi: Osmanlı ülkesinde 1587-1589 (Cilt 1-2, T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1912-1915 yıllarında yayımlanmıştır).
23. Mordtmann, J. H. (1913). Constantinople encyl. De I’Islam.
24. Naima, M. G. (1866). Naima Tarihi. IV ve VI. Matbaa-i Âmire.
25. Neweklowsky, G. (1997). Itinerarium: oder Wegrayss Küniglich Mayestät potschafft gen Constantinopel zudem Türkischen Keiser Soleyman. Anno 1530. Klagengurt. Wieser Verlag.
26. Orkun, H. N. (1994). Eski Türk yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Özulu, T. (2011). Venedik Sarayı ve yakın çevresi: Tomtom Kaptan Sokağı ve Postacılar Sokağı yapıları. (Yüksek Lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul.
28. Schneider, A. M. (1941). Braende in Konstantinopel. “Byzantinische Zeitschrift” XLI, Einundvierzigster Band, Verlag und Drcuk von B.G. Teubner in Leipzig und Berlin, 382-403.
29. Schweigger, S. (2014). Sultanlar kentine yolculuk (1578-1581) (T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1608 yılında yayımlanmıştır).
30. Spry, W. J. J. (1895). Life on the Bosphorus doings in the city of the sultan Turkey past and present. London.
31. Uybadın, A. (2025). 16. yüzyıl seyahat yazınında Osmanlı’yı görmek: Dernschwam ve Busbecq’in karşılaştırmalı etnografisi. Kadim, (9), 71-96. https://doi.org/10.54462/kadim.1641863
32. Walsh, R. (1838). A residence et Constantinople during a period including the commencement, progress and termination of the Greek and Turkish revolutions. London.
33. Werner, A. (2011). Crailsheimli Adam Werner: Padişahın huzurunda elçilik günlüğü 1616-1618 (T. Noyan, Çev.). Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 1622 yılında yayımlanmıştır).
34. Whaley, J. (2012). Germany and the Holy Roman Empire volume I: Maximilian I to the peace of Westphalia 1493–1648. Oxford University Press.
35. Wilson, P. H. (2016). Heart of Europe: A history of the Holy Roman Empire. Harvard University Press.
36. Müller-Wiener, W. (2001). 17. yüzyıl başlarına kadar Byzantion-Konstantinopolis-İstanbul. (Ü. Sayın, Çev.), Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal eser 1977 yılında yayımlanmıştır).
37. Wratislaw, W. (1981). Baron Wenceslaw Wratislaw’ın anıları: 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’ndan çizgiler (M. S. Dilmen, Çev.). Karacan Yayınları. (Orijinal eser 1597 yılında yayımlanmıştır).
38. Teply, K. (1969). Nemçe İmparatorlarının İstanbul’a yolladığı elçi heyetleri ve bunların kültür tarihi bakımından önemli tarafları (B. S. Baykal, Çev.). Tarih Araştırmaları Dergisi, 7(12-13), 247-263. (Orijinal eser 1967 yılında yayımlanmıştır).
39. URL 1: https://viewer.onb.ac.at/10B7BF48/ , (son erişim 14.03.2026)
40. URL 2: https://viewer.onb.ac.at/131C9EE9/ , (son erişim: 14.03.2026)
41. URL 3: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53060-3599# (son erişim 14.03.2026)
42. URL 4: https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/-detail/RUMSEY~8~1~325826~90094723# (son erişim 14.03.2026)
43. URL 5: https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/sch-weigger1608/0001/thumbs (son erişim: 14.03.2026)