Osmanlı’da nostaljik bir mimari anlatı: “Usûl-i mimârî-i Osmânî”

Öz

Bu çalışmada, 1873’te Ethem Paşa ve ekibi tarafından Viyana Uluslararası Sergisi için hazırlanan Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî adlı eser, nostalji kavramı çerçevesinde, kültürel ve ideolojik bir mimari anlatı olarak incelenmiştir. Söz konusu eserin, Osmanlı mimarlığını belgeleyen teknik bir kaynak olmasının yanı sıra, geçmişin seçili unsurlarını temsili bir biçimde yeniden kurgulayan nostaljik bir söylem ürettiği ileri sürülmektedir. Nostalji kavramına ilişkin kuramsal çerçeveyi ise Svetlana Boym’un “yeniden kurucu nostalji” kavramsallaştırması ile Uğur Tanyeli’nin geçmişin seçici biçimde yeniden inşasına vurgu yapan tanımı oluşturmaktadır. Bu teorik çerçeve, eserin yalnızca geçmişe yönelik bir duygu üretim biçimi olarak nostaljiye değil, aynı zamanda Osmanlı mimarlığını ‘öz’ niteliğinde tanımlayan biçimsel öğeleri seçerek belirli bir tarih ve kimlik anlatısı kurmasına da odaklanmayı mümkün kılmıştır. Çalışmanın yöntemi, metin çözümlemesi ve söylem analizini eksen alır. Tarihsel tasvirler, biçimsel repertuvarlar ve karşılaştırmalar üzerinden nostaljik temsiller belirlenmiştir. Analizlerle beraber 16. yüzyıl klasik döneminin Mimar Sinan’ın temsil ettiği ideal üzerinden, Osmanlı mimarlığının “zirve” noktası olarak yeniden tanımlandığı gösterilmiştir. Sonuçta eser, Osmanlı mimarlık kimliğini süreklilik, aidiyet ve direniş kavramları etrafında nostaljik bir şekilde yeniden üreten ideolojik bir kültürel metin olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı mimarlığı
• nostalji
• Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî
• ideoloji
• kimlik

A nostalgic architectural narrative in Ottoman: “Usûl-i mimârî-i Osmânî”

Öz

This study examines the work titled Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî, prepared by Ethem Pasha and his team for the Vienna International Exhibition in 1873, within the concept of nostalgia, as a cultural and ideological architectural narrative. This study argues that, in addition to being a technical source documenting Ottoman architecture, the work in question produces a nostalgic discourse that represents selected elements of the past in a reimagined form. The theoretical framework of the study regarding the concept of nostalgia is formed by Svetlana Boym's conceptualization of “restorative nostalgia” and Uğur Tanyeli's definition of nostalgia, which emphasizes the selective reconstruction of the past. This theoretical framework allows the study to focus not only on nostalgia as a form of emotion production directed toward the past, but also on the establishment of a specific historical and identity narrative by selecting formal elements that define Ottoman architecture as ‘essential’. The study's research method is based on text and discourse analysis. Nostalgic representations were identified through historical depictions, formal repertoires, and comparisons in the work. The findings show that the text redefined the 16th-century classical period as the “peak” of Ottoman architecture through the ideal represented by Mimar Sinan. Ultimately, the work is evaluated as an ideological cultural production that nostalgically reproduces Ottoman architectural identity around the concepts of continuity, belonging, and resistance.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman architecture
• nostalgia
• Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî
• ideology
• identity.

Kaynakça

1. Akyürek, G. (2009). Tanzimat döneminde mimarlığın değişen bilgisi: Fenn-i Mimari, gazeteler ve diğerleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 93-120.
2. Batur, A. (1985). Batılılaşma döneminde Osmanlı mimarlığı. İçinde M. Belge (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 1038-1067). İletişim Yayınları.
3. Berman, M. (1999). Katı olan her şey buharlaşıyor. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Boym, S. (2009). Nostaljinin geleceği (F. B. Haydar, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 2001 yılında yayımlandı.)
5. Civelek, Y. (2009). Mimarlık, tarihyazımı ve rasyonalite: XX. yüzyılın ilk yarısındaki modern Türk mimarisinde biçime dayalı sembolik söylem meselesi. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 131-152.
6. Çelik, Z. (2019). 19. yüzyılda Osmanlı başkenti: Değişen İstanbul. Türkiye İş Bankası Yayınları.
7. Durmuş, S. (2018). Metinsel var olma biçimi olarak Osmanlı mimarlığı: Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî. İçinde M. B. Zülikar-Aydın & R. Aydın (Ed.), Osmanlı’da mimari, sanat ve yemek kültürü (ss. 41–60). Mahya Yayıncılık.
8. Durmuş, S. (2014). Mimarlık Düşüncesinin Retorik İnşası: Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.

9. Durmuş, S., & Kuloğlu, N. (2017). An imperial discourse: Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî. In Z. Bialas, H. Aslan, M. A. Icbay, & H. Arslan (Eds.), Recent developments in arts (pp. 232-242). E-Bwn.
10. Durmuş, S., & Öymen Gür, Ş. (2017). Mimarlığın metinsel temsilinde retorik inşa: Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî. METU Journal of the Faculty of Architecture, 34(1), 107-131. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2017.1.5
11. Erkmen, A. (2006). Mimarlık ve hafıza: Osmanlı dünyasında geçmişin yeniden üretildiği yapılar (1850-1910) (99157) [Doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
12. Eyice, S. (2007). Nuruosmaniye Külliyesi. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 264-266). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Ersoy, A. (2000). Architecture and the search for Ottoman origins. Muqarnas, 17, 85-104.
14. Ersoy, A. (2015). Architecture and the late Ottoman historical imaginary: Reconfiguring the architectural past. Routledge.
15. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
16. Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1969)
17. Göğüş, C. (2006). 19. yy. Avusturya gazeteleri ışığında Osmanlı İmparatorluğu’nun 1873 Viyana Dünya Sergisine katılımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
18. Hutcheon, L., & Valdés, M. J. (2000). Irony, nostalgia, and the postmodern: A dialogue. Poligrafías: Revista de Literatura, Teoría y Cultura, (3), 18-41.
19. Kıranoğlu, G. (2016). İstanbul nostaljisinin kültürel mitolojisi 1953-1965 [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
20. Kuban, D. (2021). Osmanlı mimarisi. Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
21. Küçükhasköylü, N. (2011). Osman Sarayında Ermeni ressamlar: Manas ailesi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(1), 165-181.
22. Montani Efendi. (2010). Ma‘lûmât-ı târîhiyye. İçinde S. Soydemir & O. Doğan (Ed.), Usûl-i Mi‘mârî-i Osmânî. Çamlıca Basım Yayın.
23. Necipoğlu, G. (2007). Creation of a national genius: Sinan and the historiography of "classical" Ottoman architecture. Muqarnas, 24 (History and Ideology: Architectural Heritage of the "Lands of Rum"), 141–183. Brill. https://www.jstor.org/stable/25482458
24. Pugin, A. W. N. (1898). Contrasts: Or a parallel between the noble edifices of the Middle Ages and corresponding buildings of the present day; shewing the present decay of taste. Accompanied by appropriate text. Edinburgh: J. Grant. (Orijinal eser 1832 yılında yayımlandı.)
25. Tanju, B. (2007). Tereddüd ve tekerrür: Mimarlık ve kent üzerine metinler (1873-1960). Akın Nalça Kitapları.
26. Tanyeli, U. (2015). İstanbul’da etnodinsel çoğulluk ve Osmanlı mimarlığı (15.-19. yüzyıllar). Akın Nalça Kitapları.
27. Tanyeli, U. (2017). Yıkarak yapmak: Anarşist bir mimarlık kuramı için altlık. Metis Yayınları.
28. Tanyeli, U. (2023). Mimarlık düşünmek için verimli arızalar. Fol Kitap.
29. Topal, B. N. (2023). Yaşam öyküsünün uysallığına karşı Bourdieucü “düşünümsellik”: Otobiyografiler bizi niçin rahatsız etmez? Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (4), 59-70.
30. Topal-Akdoğmuş, B. N. (2025). Dayısal erkeklik: Türkiye’de dayılık rolü, yumuşak gücün inşası ve icrası. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 28(2), 125-150.
31. Tozoğlu, A. E. (2022). Textual manifestations of Ottoman architectural revival and the search for a national idiom in the late Ottoman period. New Perspectives on Turkey, 67, 105 125. https://doi.org/10.1017/npt.2022.20
32. Yavaş, D. (2007). Pertevniyal Vâlide Sultan Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, ss. 241-242). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
33. Yılmaz, N. M. (2003). Osmanlının ilk mimarlık kitabı: Usul-u Mimari-i Osmani. Arkitekt, Temmuz-Ağustos(497), 12–19.