Edirne Ali Paşa Çarşısı’nda esnaflık pratiklerinin dönüşümü: Nitel bir araştırma

Öz

Bu çalışma, geleneksel çarşı esnaflığının dünden bugüne geçirdiği dönüşümü Edirne Ali Paşa Çarşısı’nda faaliyet gösteren esnafın gündelik pratikleri üzerinden incelemektedir. Çarşı’nın vakıf mülkiyetine dayanan düzeninde, ortak bir statü grubu oluşturan tanınma, meslek onuru ve pratiklerin kuşaklar arası aktarımı esnafı bir arada tutmaktadır. Araştırma, nitel bir saha çalışması olarak tasarlanmıştır. Çarşı’da uzun süredir faaliyet gösteren 15 esnafla derinlemesine görüşmeler ve katılımlı gözlem yapılmış ve veriler tematik analizle çözümlenmiştir. Bulgularda öne çıkan en önemli vurgu, Çarşı’da esnaf sayılmanın mülk sahipliğinden çok, uzun yıllara yayılan mesleki sürekliliğe dayanmasıdır. 1992 yangını ve dükkân devirlerindeki hızlanma bu tanınma zeminini aşındırırken, sınıfsal konum ile statü grubunun iç içe işlediğini de görünür kılmıştır. Veresiye gibi güvene dayalı pratiklerin kredi kartı çağında sürmesi, esnaflığı piyasa mantığına indirgenemeyecek bir ilişki biçimi olarak ortaya koymaktadır. Ancak bu pratikleri sürdürebilmek belirli bir mali güç gerektirdiğinden, esnaf arasındaki sınıfsal farkı da yeniden üretmektedir. Dijital tüketim esnaflığı zorlasa da, yüz yüze etkileşim ve güvene dayalı ilişkiler Çarşı’nın ayırt edici niteliğini korumaktadır. Çalışma, Çarşı’nın çokkültürlü hafızasının aşınmasıyla dijitalleşme ve alışveriş merkezlerinin yarattığı baskıyı, esnaflığın dayandığı statü ve tanınma zemininin aşınması olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ali Paşa Çarşısı
• esnaf
• esnaflık
• kolektif hafıza
• nitel araştırma

Destekleyen Kurum

Yok

The Transformation of Esnaflık Practices in Edirne's Ali Paşa Bazaar: A Qualitative Study

Öz

This study traces how the trade of the esnaf (small tradespeople) has transformed in Edirne’s Ali Paşa Bazaar, a sixteenth-century vakıf (pious foundation) endowment where the shops belong to the foundation and merchants rent them. Because ownership cannot define the esnaf here, the study asks what does, examining the everyday practices through which the trade is sustained and the ruptures it has passed through. Designed as a qualitative field study, it draws on in-depth interviews with fifteen long-established merchants and participant observation, analysed thematically. Read through Weber’s distinction between class and status group and the moral-economy tradition, the findings show that being an esnaf rests on years of occupational continuity and recognition rather than property. The 1992 fire and the accelerating turnover of shops have eroded this ground, so that class position and status group come to operate together. Trust-based practices such as veresiye (informal store credit) persist into the credit-card era; yet, since sustaining them requires financial capacity, they also reproduce class differences. The study argues that the reserve towards e-commerce reflects the limits of one-person labour rather than age, and reads the pressure of malls and digitalisation as an erosion of the status and recognition that underpin esnaflık.

Anahtar Kelimeler

• Ali Paşa Bazaar
• esnaf
• esnaflık
• collective memory
• qualitative research

Kaynakça

1. Akar, T. (2009). Osmanlı kentinde ticari mekânlar: Bedesten-han-arasta-çarşı mekânları literatür değerlendirmesi. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 267–292. https://izlik.org/JA35SW79CJ
2. Akçakaya, N. & Bağrıyanık, M. F. (2019). Esnaflara dair çalışmaların kayıp halkası: Sosyal sermaye. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (SEFAD), (41), 313–342. https://doi.org/10.21497/sefad.586621
3. Akyurt, M. A. (2020). Sosyo-ekonomik değişmeyle başa çıkmak: Küçük esnafın taktikleri. Journal of Economy Culture and Society, Supplement 1, 291–314. https://doi.org/10.26650/JECS2019-0093
4. Arslan, F. M. (2011). Mağazacılıkta atmosfer (1. baskı). Beta Yayıncılık.
5. Aslanapa, O. (2013). Edirne’de Osmanlı devri âbideleri (2. baskı). Edirne Valiliği Kültür Yayınları.
6. Bal, F. & Taşdemir, M. (2020). Tarihî kapalı çarşılara alışveriş merkezleri literatüründen bir bakış. İnsan ve Toplum, 10(2), 1–34. https://izlik.org/JA78FL29AN
7. Bechhofer, F. & Elliott, B. (1968). An approach to a study of small shopkeepers and the class structure. European Journal of Sociology, 9(2), 180–202. https://doi.org/10.1017/S0003975600004835
8. Bektaş Ata, L. (2020). Çocukluk mahallesinin kapısını feminist bakışla aralamak. E. Erdoğan & N. Gündoğdu (Eds.), Türkiye’de feminist yöntem içinde (ss. 251–277). Metis Yayınları.

9. Bell, J. S. (2002). Narrative inquiry: More than just telling stories. TESOL Quarterly, 36(2), 207–213. https://doi.org/10.2307/3588331
10. Bilal, E. & Onur, O. (1989). Edirne çarşıları ve yitirilen tarihi eserler. Türk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şube Yayınları: 3.
11. Bocock, R. (1997). Tüketim (İ. Kutluk, Çev.; 1. baskı). Dost Kitabevi.
12. Bourdieu, P. & Wacquant, L. (2003). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (N. Ökten, Çev.). İletişim Yayınları.
13. Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
14. Büyükboyacı, Y. (1986). Türk esnafının sosyal yapısı ve sosyal değişme temayülleri. Istanbul Journal of Sociological Studies, 21, 159–170. https://izlik.org/JA37DK76BK
15. Cantay, G. (1989). Edirne Semiz Ali Paşa Çarşısı. Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 5(13), 123–129. https://izlik.org/JA74KX85ZY
16. Cezar, M. (1985). Tipik yapılarıyla Osmanlı şehirciliğinde çarşı ve klasik dönem imar sistemi (9. baskı). Mimar Sinan Üniversitesi Yayını, Milli Eğitim Basımevi.
17. Chen, A. & Patsatsia, D. (2025). From stalls to screens: Dialogue between Georgian bazaars and online shopping (Working Paper Series on Informal Markets and Trade No. 14). Goethe University Frankfurt. https://www.researchgate.net/publication/388186563
18. Cihangir, E. & Demirhan, Ö. (2021). Van Tarihi Peynirciler Çarşısının turizm sektörü ve turizm girişimciliği açısından değerlendirilmesi: Restorasyon ve Covid-19 süreci. Kent Akademisi, 14(3), 705–727. https://doi.org/10.35674/kent.973685
19. Creswell, J. W. (2023). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (S. B. Demir & M. Bütün, Çev.; 7. baskı). Siyasal Kitabevi.
20. Çağlak, U. (2020). Esnaflar arası komşuluk ilişkileri: Konya Bedesten Çarşısı üzerine bir değerlendirme. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(5), 1621–1631. https://doi.org/10.18506/anemon.763902
21. Çam, A. V. & Kabadayı, T. (2017). Esnafların karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri: Gümüşhane ilinde bir uygulama. Global Journal of Economics and Business Studies, 6(11), 98–108. https://izlik.org/JA49ZJ83BS
22. Çelik, A. (2010). Çocuk işçiliğinin bitmeyen öyküsü üstüne. K. İnal (Ed.), Türkiye’de çocuk emeği içinde (1. baskı, ss. 54–76). Ütopya Yayınevi.
23. Demirer, Ö., Bayramoğlu, G., Şeker, Y., Konak, F. & Şahin, M. (2017). Esnaf ve sanatkâr işletmelerinin sorunları ve çözüm önerileri: Çorum ilinde bir araştırma. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(1), 153–170. https://izlik.org/JA83GR57ZD
24. Derdiçok, N. S. & Ocaklı, N. (2026). Üsküdar’ın son yorgancıları: Geleneksel esnaf kültürünün değişimi üzerine bir inceleme. Folklor Akademi Dergisi, 9(2), 39–57. https://doi.org/10.55666/folklor.1923615
25. Durkheim, É. (1986). Meslek ahlakı (M. Karasan, Çev.; 3. baskı). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
26. Eyice, S. (1989). Ali Paşa Çarşısı. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 2, ss. 432–433). Türkiye Diyanet Vakfı.
27. Gülsoy, S. & Şişecioğlu, Ş. (2023). Esnaf kültürünün değişimi: Erzurum’da e-ticaretin etkisi. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 71, 18–26. https://doi.org/10.5152/AUJFL.2023.23162
28. Güner, Y. (2021). Osmanlı döneminde Edirne Çarşısı’nın mekânsal gelişimi. E. Karaca (Ed.), Tarih öncesinden Cumhuriyete Edirne üzerine araştırmalar içinde (1. baskı, ss. 215–244). Trakya Üniversitesi Yayınları.
29. Kavuncuoğlu, F. (2026). Mikro platformlaşma ve esnaf habitusu: WhatsApp’ın iş pratiklerini dönüştürme süreci. Çalışma ve Toplum, 2(89), 997–1030. https://doi.org/10.54752/ct.1853114
30. Küçükkömürcü, B. (2005). Geleneksel Türk Osmanlı çarşı yapıları ve günümüzdeki alışveriş merkezleri üzerine bir inceleme [Yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
31. Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü (O. Akınhay & D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
32. Merriam, S. B. (2023). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Çev.; 3. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
33. Özdal, A. (2023). Meslek folkloru bağlamında siftah: Gaziantep örneklemi. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 6(1), 23–34. https://izlik.org/JA47JA29PW
34. Özdemir, M. Ç. & Salt, A. M. (2019). Esnaf kültüründeki değişim: Sakarya esnafları üzerine bir araştırma. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 364–398. https://izlik.org/JA37LP58UU
35. Öztuna, Y. (1983). Büyük Türkiye tarihi (C. 11). Ötüken Neşriyat.
36. Peremeci, O. N. (1939). Edirne tarihi. Resimli Ay Matbaası T.L. Şirketi.
37. Savaşır, A. K. (2021). Bir asırlık Edirneli olmak. ETTDERGİ (Edirne Tanıtım ve Turizm Derneği Dergisi), (1), 37–39.
38. Scott, J. C. (1976). The moral economy of the peasant: Rebellion and subsistence in Southeast Asia. Yale University Press.
39. Sinecikli, D. (2023). Edirne sınır kapılarından giriş yapan Yunan ve Bulgar turistlerin algı ve memnuniyetleri [Yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
40. Sunar, L. (2020). Türkiye’de mesleki itibar: Dönüşen çalışma hayatı ve mesleklerin sosyal konumu. Journal of Economy Culture and Society, Supplement 1, 29–58. https://doi.org/10.26650/JECS2020-0053
41. Swartz, D. (2011). Kültür ve iktidar: Pierre Bourdieu’nün sosyolojisi (G. Elçin, Çev.; 1. baskı). İletişim Yayıncılık.
42. Şatıroğlu, A. & Okan, O. (2011). Çarşı-Esnaf Kapalıçarşı. İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
43. Thompson, E. P. (1971). The moral economy of the English crowd in the eighteenth century. Past & Present, (50), 76–136. https://doi.org/10.1093/past/50.1.76
44. Toprak, M. (2023). Bir mekânın gündelik hayatı: Farklılıklarla yaşayabilmek. Paradigma Akademi Yayınları.
45. Turna, N. (2022). “Gündelik yaşam tarihi” ve Osmanlı esnafı [Bildiri]. XVIII. Türk Tarih Kongresi (1–5 Ekim 2018, Ankara).
46. Usal, A. (2006). Edirne tarihi ve kültürü. Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı.
47. Uysal, B. (2016). Kapitalizm ve mekânda toplumsal pratiklerin dönüşümü: Edirne Alipaşa Çarşısı ve Margi Alışveriş Merkezi örneği [Yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Edirne.
48. Weber, M. (1993). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.; 3. baskı). Hürriyet Vakfı Yayınları.
49. Yıldız, S. & Sevgili, Ş. (2026). Tüketim toplumunda hızlı moda alışkanlıkları ve algılanan müşteri değeri: Kuşaklar üzerinden bir araştırma. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, 12(2), 281–295. https://izlik.org/JA46LW67MK