Kamusal mekânların iklim okuryazarlığındaki eğitsel rolü: Türkiye’deki UNESCO öğrenen şehirler üzerine karşılaştırmalı bir inceleme

Öz

UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı (UNESCO Global Network of Learning Cities- GNLC) kapsamında, kamusal mekânların topluluk temelli iklim eylemlerini destekleyen öğrenme ortamları olarak nasıl değerlendirildiği incelenmektedir. Kamusal mekân olarak nitelendirilen; meydanlar, topluluk bahçeleri, ekolojik parklar, kültürel ve öğrenme merkezleri, geçici/gezici mekânlar ve kıyı alanları gibi mekânların, yalnızca fiziksel ortamlar olarak değil, aynı zamanda iklim okuryazarlığı ve kolektif katılımı sağlayan platformlar olarak işlev görmesi gerektiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu mekânlar, katılımcı öğrenme stratejileri ve çevresel duyarlılığa sahip tasarım yaklaşımları aracılığıyla bilgi paylaşımını, topluluk mobilizasyonunu ve dirençliliğin geliştirilmesini desteklemektedir. Nitel bir araştırma yaklaşımını benimseyen çalışmada, Türkiye’de bulunan 11 öğrenen şehir üzerine iklim değişikliğine yönelik toplumsal öğrenmeyi hedefleyen kamusal mekân uygulamaları incelenmiş ve karşılaştırmalı analiz çalışması yapılmıştır. Bu bağlamda UNESCO resmi internet sitesinde yayınlanan rehber dokümanlar sistematik olarak taranmıştır. İlgili dokümanlar üzerinden yapılan analizler ile “öğreten kamusal mekânların” eğitsel, çevresel, mekânsal ve yönetimsel olmak üzere boyutları ortaya konmuştur. Ülkemizde yer alan öğrenen şehirler söz konusu kriterler kapsamında analiz edilerek karşılaştırılmış, güçlü ve zayıf yanları ortaya konarak öneriler geliştirilmiştir. Çalışma, ülkemizde kamusal mekânların yerel iklim sorunlarının ele alınmasında etkili eğitsel bir araç olarak kullanılabileceği ve toplum- eylem- mekân arasında kavramsal ve uygulamaya yönelik bütünleşmenin gerekliliğine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İklim değişikliği
• toplum temelli eylem
• katılımcı öğrenme stratejileri
• yaşam boyu öğrenme
• UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı

The educational role of public spaces in climate literacy: A comparative study on UNESCO Learning Cities in Türkiye

Öz

Within the UNESCO Global Network of Learning Cities (GNLC), this study examines how public spaces function as learning environments that support community-based climate action. It aims to demonstrate that public spaces—such as squares, community gardens, ecological parks, cultural and learning centers, temporary or mobile spaces, and coastal areas—serve not only as physical environments but also as platforms that foster climate literacy and collective participation. These spaces support knowledge sharing, community mobilization, and resilience-building through participatory learning strategies and design approaches that incorporate environmental sensitivity. Adopting a qualitative research approach, the study examined public space initiatives aimed at fostering social learning about the climate change across all 11 “learning cities” in Türkiye and conducted a comparative analysis. Guiding documents published on the official UNESCO website were systematically reviewed, and through this analysis, the dimensions of “educational public spaces”—including educational, environmental, spatial, and administrative aspects—were identified. Türkiye’s learning cities were then analyzed and compared against these criteria, and recommendations were developed based on their identified strengths and weaknesses. The study finds that public spaces in Türkiye can be used effectively as an educational tool for addressing local climate issues, and it emphasizes the need to integrate the conceptual and practical dimensions of society, action, and space.

Anahtar Kelimeler

• Climate change
• community- based action
• participatory learning strategies
• life-long learning
• UNESCO Global Network of Learning Cities

Kaynakça

1. Ardoin, N. M., Bowers, A. W., & Gaillard, E. (2020). Environmental education outcomes for conservation: A systematic review. Biological Conservation, 241, 108224. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2019.108224
2. Bulkeley, H., Edwards, G. A. S., & Fuller, S. (2014). Contesting climate justice in the city: Examining politics and practice in urban climate change experiments. Global Environmental Change, 25, 31–40. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.01.009
3. Fernandez-Gimenez, M. E., Ballard, H. L., & Sturtevant, V. E. (2008). Adaptive management and social learning in collaborative and community-based monitoring: A study of five community-based forestry organizations in the western USA. Ecology and Society, 13(2), Article 4. http://www.ecologyandsociety.org/vol13/iss2/art4/
4. Gehl, J. (2011). Life Between Buildings: Using Public Space (6th ed.). Island Press.
5. Hou, J. (2010). Insurgent Public Space: Guerrilla Urbanism and The Remaking of Contemporary Cities (1st ed.). Routledge.
6. Kearns, P. (2012). Learning cities as healthy green cities: Building sustainable opportunity cities. Australian Journal of Adult Learning. 52 (2), 368-391
7. Osborne, M., Kearns, P., & Yang, J. (2013). Learning cities: Developing inclusive, prosperous and sustainable urban communities. International Review of Education, 59(4), 409-423.
8. Pahl-Wostl, C., Mostert, E., & Tàbara, D. (2008). The growing importance of social learning in water resources management and sustainability science. Ecology and Society, 13(1), 24. http://www.ecologyandsociety.org/vol13/iss1/art24/

9. Strange, K. F., Satorras, M., & March, H. (2024). Intersectional climate action: the role of community-based organisations in urban climate justice. Local Environment, 29(7), 865–885. https://doi.org/10.1080/13549839.2024.2315992
10. Stagl, S. (2006). Multicriteria evaluation and public participation: The case of UK energy policy. Land Use Policy, 23(1), 53–62. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2004.08.007
11. UNESCO Institute for Lifelong Learning (UIL). (2013). Beijing Declaration on Building Learning Cities: Lifelong Learning for All, Promoting Inclusion, Prosperity and Sustainability in Cities, Website:https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000226755 [accessed 03.11.2025].
12. UNESCO GNLC (Global Network of Learning Cities) Guiding Document. (2015). UNESCO Global Network of Learning Cities_ guiding documents - UNESCO Digital Library.pdf, Website:https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000234986 [accessed 03.11.2025].
13. UNESCO Institute for Lifelong Learning (UIL). (2015). UNESCO GNLC Mexico City Statement on Sustainable Learning Cities Website: https://uil.unesco.org/fileadmin/keydocuments/LifelongLearning/learning-cities/en-mexico-city-statement-on-sustainable-learning-cities.pdf [accessed 06.11.2025].
14. UNESCO Institute for Lifelong Learning (UIL). (2019). Conference report: Inclusion, a principle for lifelong learning and sustainable cities Website: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372467 [accessed 27.12.2025].
15. UNESCO Institute for Lifelong Learning (UIL). (2022). From emergency to resilience: building healthy and resilient cities through learning; fifth International Conference on Learning Cities, Yeonsu, Republic of Korea, 27 to 30 October 2021: conference report Website: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf00 00380657 [accessed 07.12.2025].
16. UNESCO Institute for Lifelong Learning (UIL). (2025). Greening Communities Guidance: Lifelong Learning for Climate and Sustainability Action. Website: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396434 [accessed 26.11.2025].
17. URL 1: Afjet A.Ş. Website: https://www.afjet.com.tr/ [accessed 03.02.2026]
18. URL 2: Afyonkarahisar Belediyesi. Website: https://www.afyon.bel.tr [accessed 02.02.2026].
19. URL 3: Aksaray Belediyesi. Website: https://aksaray.bel.tr [accessed 05.02.2026].
20. URL 4: Ankara Büyükşehir Belediyesi. BELMEK kursları. Website: https://belmek.ankara.bel.tr/ [accessed 15.02.2026].
21. URL 5: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi. BACEM: Balıkesir Çiftçi Eğitim Merkezi. Website: https://bacem.balikesir.bel.tr/ [accessed 12.02.2026].
22. URL 6: Bursa Büyükşehir Belediyesi. Website: https://www.bursa.bel.tr [accessed 10.02.2026].
23. URL 7: Bursa Büyükşehir Belediyesi. Stratejik planlar ve faaliyet raporları. Website: https://bursa.bel.tr/hizmetler/raporlar-123 [accessed 10.02.2026].
24. URL 8: Eskişehir Büyükşehir Belediyesi. ESMEK: Sanat ve meslek eğitim kursları. Website: https://esmek.eskisehir.bel.tr/ [accessed 08.02.2026].
25. URL 9: Gazi Üniversitesi. BELTEK: Teknik eğitim kursları. Website: https://beltek.gazi.edu.tr [accessed 18.02.2026].
26. URL 10: Hatay Büyükşehir Belediyesi. Website: https://hatay.bel.tr/ [accessed 06.02.2026].
27. URL 11: İzmir Büyükşehir Belediyesi. Website: https://www.izmir.bel.tr/tr/Projeler/4 [accessed 08.02.2026].
28. URL 12: Konya Büyükşehir Belediyesi. KOMEK: Meslek edindirme kursları. Website: https://www.komek.org.tr/ [accessed 12.02.2026].
29. URL 13: Türkiye Multi- Level Governance Platform for Climate Actions. (n.d.). MLGP4Climate: Collaborate for Sustainable Future. Website: https://mlgp4climate.com/ [accessed 09.02.2026].
30. URL 14: Sakarya Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi. Website: http://sausem.sakarya.edu.tr/ [accessed 05.02.2026].
31. URL 15: T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Akıllı şehir ekosistemi. Website: https://akillisehirekosistem.cbs.gov.tr/ [accessed 21.01.2026].
32. URL 16: UTMK (UNESCO Türkiye Milli Komisyonu. Website: https://www.unesco.org.tr/Home/Page/199 [accessed 26.11.2025].
33. URL 17: Yozgat Belediyesi. Website: https://yozgat.bel.tr . [accessed 08.03.2025].
34. Wheeler, L. (2017). TVET and the UNESCO Global Network of Learning Cities: Relevance for Countries in the Middle East. International Journal of Training Research, 15(3), 245-254.