Afet kentleşmesini çeper üzerinden okumak: Malatya Örneği

Öz

Kentsel arazi kullanımları ile tarımsal alanlar arasındaki geçiş bölgesi olan kent çeperi, kentsel metabolizmanın kaynak akışlarını besleyen ve ekosistem hizmetlerini yeniden üreten alanlardır. Ancak bu alanlar, afet sonrası kriz dönemlerinde ucuz arazi kaynağı olarak görülerek dönüştürülmektedir. Afetlerle ortaya çıkan istisnai kentleşme biçimi kent çeperi üzerinde yoğunlaşmakta ve bu bölgelerde çevresel ve sosyal sorunlar giderek genişlemektedir. Bu çalışma, 2023 Kahramanmaraş depremlerine odaklanarak afet sonrası kentleşmenin kent çeperindeki çok boyutlu sosyo-mekânsal ve ekolojik etkilerini Malatya kenti üzerinden incelemektedir. Etkiler, uzman görüşmeleri, imar müdahaleleri ve yerel medya haberleri üzerinden nitel yöntemlerle analiz edilmiş, sahadaki durum müdahale haritalarıyla değerlendirilmiştir. Tematik analizden çıkarılan beş olguya dayanarak afet sonrası kentleşme, aktör-güç-kaynak etkileşimi modeli geliştirilmiştir. Çalışma afetin yarattığı istisnai koşullarda kent çeperine ilişkin planlama normların askıya alındığını, uzman bilgisinin dışlanarak ekonomik-politik öncelikleri belirleyici kıldığını ortaya koymuştur. Devasa toplu konut alanları, kırsal deprem konutları, moloz döküm sahaları ve kaynak çıkarım alanları çeperde konumlandırılırken; barınma krizinin tetiklediği kaçak yapılaşma çeperdeki tarım arazilerini tahrip etmiştir. Dolayısıyla kent çeperi çevresel ve mekânsal yüklerin boşaltıldığı bir yere dönüşmüştür. Sonuç olarak, çalışma, afet kentleşmesinin kent çeperinde neden olduğu planlama işlevsizliğinin durumunu açık etmekte ve olası yeni krizlere dikkat çekmektedir

Anahtar Kelimeler

• Afet kentleşmesi
• kent çeperi
• afet sonrası müdahale
• aktör-güç-kaynak etkileşimi modeli

Destekleyen Kurum

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)

Proje Numarası

323K184

Teşekkür

Bu makale, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından, Afet Sonrası Kentlerde Sosyo-Ekolojik Sistemin Dayanıklılığının Artırılması: Malatya Kenti Örneği (Proje No: 323K184) kapsamında desteklenmiştir. TÜBİTAK'a bilimsel çalışmamıza verdiği desteklerden dolayı teşekkür ederiz.

Reading disaster urbanization from the periphery: The case of Malatya

Öz

The urban fringe—the transition zone between urban and agricultural land—sustains urban metabolism's resource flows and reproduces ecosystem services. Yet in post-disaster crises, these areas are treated as cheap land and transformed accordingly. The exceptional urbanization triggered by disasters concentrates on the fringe, where environmental and social problems increasingly expand. Focusing on the 2023 Kahramanmaraş earthquakes, this study examines the multidimensional socio-spatial and ecological impacts of post-disaster urbanization on Malatya's urban fringe. Impacts were analyzed qualitatively through expert interviews, planning interventions, and local media reports, with on-the-ground conditions assessed via intervention maps. Based on five phenomena from thematic analysis, an actor-power-resource interaction model of post-disaster urbanization was developed. The study shows that under the disaster's exceptional conditions, planning norms for the urban fringe were suspended and expert knowledge excluded, letting economic-political priorities dominate. Massive mass-housing developments, rural earthquake housing, debris dumps, and resource-extraction sites were sited on the fringe, while housing-crisis-driven illegal construction destroyed peripheral farmland. The urban fringe thus became a dumping ground for environmental and spatial burdens. In conclusion, the study exposes the planning dysfunction caused by disaster urbanization on the urban fringe and warns of potential future crises.

Anahtar Kelimeler

• Disaster urbanization
• urban periphery
• post-disaster recovery
• actor-power-resource interaction model

Proje Numarası

323K184

Kaynakça

1. 9. Köy. (2024, 23 Nisan). Malatya’da deprem sonrası kaçak yapılaşma arttı. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://9koy.org/malatyada-deprem-sonrasi-kacak-yapilasma-artti.html
2. Acaray, D., & Özkaya, Ö. (2024). Kahramanmaraş depremleri ardından yaşanan OHAL ve OHAL CBK’lerinin hukuk devleti ilkesi çerçevesinde bir analizi. Memleket Siyaset Yönetim, 19(43), 571–598. https://doi.org/10.56524/msydergi.1541832
3. Agamben, G. (2006). İstisna hali (K. Atakay, Çev.). Otonom Yayıncılık.
4. Akduman, Ö. (2024). Türk afet mevzuatının bütünleşik afet yönetimi açısından incelenmesi. İDEALKENT, 16(45), 1753–1784. https://doi.org/10.31198/idealkent.1492081
5. Akgün, M. H. (2023). 6 Şubat depremleri sonrasında OHAL ilanı ve sonuçları. Perspektif, Sayı 357. SETA.
6. Allen, J., & Lu, K. (2003). Modeling and prediction of future urban growth in the Charleston region of South Carolina: A GIS-based integrated approach. Conservation Ecology, 8(2), https://doi.org/10.5751/ES-00595-080202
7. Anadolu Ajansı. (2023, 14 Mart). Malatya’da enkaz 830 dönümlük iki alanda toplanıyor. Erişim tarihi: 27 Nisan 2026, https://m.aa.com.tr/tr/asrin-felaketi/malatyada-enkaz-830-donumluk-iki-alanda-toplaniyor/2845935
8. Artekin, A. Ö. (2023). Türkiye’de inşaat sektörü, istihdam ve ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin incelenmesi: GMM yaklaşımı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 26(2), 491–503. https://doi.org/10.29249/selcuksbmyd.1382436

9. Barros, J. L., Tavares, A. O., & Santos, P. P. (2021). Land use and land cover dynamics in Leiria City: Relation between peri-urbanization processes and hydro-geomorphologic disasters. Natural Hazards, 106(1), 757–784. https://doi.org/10.1007/s11069-020-04490-y
10. Batur, K. (2024). Biyoihtimamın mülkiyet üzerinden organizasyonu ve güvenliğin eşitsiz dağılımı. İDEALKENT, 16(44), 852–876. https://doi.org/10.31198/idealkent.1511712
11. Boussauw, K., Allaert, G., & Witlox, F. (2013). Colouring inside what lines? Interference of the urban growth boundary and the political-administrative border of Brussels. European Planning Studies, 21(10), 1509–1527. https://doi.org/10.1080/09654313.2012.722952
12. Brenner, N. (2004). Urban governance and the production of new state spaces in Western Europe, 1960–2000. Review of International Political Economy, 11(3), 447–488. https://doi.org/10.1080/0969229042000282864
13. Bryant, R. L., & Bailey, S. (1997). Third World political ecology. Routledge.
14. BusabahMalatya. (2025a, 29 Ocak). Malatya’da tapulu arazilere izinsiz kamulaştırma: “Bu bir gasptır”. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.busabahmalatya.com/haber/23516817/malatyada-tapulu-arazilere-izinsiz-kamulastirma-bu-bir-gasptir
15. BusabahMalatya. (2025b, 13 Şubat). Başkan Er’in “telaffuz bile etmek istemiyorum” dediği Malatya gerçeği işte bu! Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.busabahmalatya.com/haber/23737479/baskan-erin-telaffuz-bile-etmek-istemiyorum-dedigi-malatya-gercegi-iste-bu
16. Buxton, M., Haynes, R., Mercer, D., & Butt, A. (2011). Vulnerability to bushfire risk at Melbourne’s urban fringe: The failure of regulatory land use planning. Geographical Research, 49(1), 1–12. https://doi.org/10.1111/j.1745-5871.2010.00670.x
17. Conzen, M. P. (1969). Spatial data from nineteenth century manuscript censuses: A technique for rural settlement and land use analysis. The Professional Geographer, 21(5), 337–343. https://doi.org/10.1111/j.0033-0124.1969.00337.x Çalışkan Küçük, E. (2023). Çeper kuşak alanlarının gelişiminde ve dönüşümünde mülkiyet perspektifi: İstanbul incelemesi [Doktora tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi. İstanbul
18. ÇŞİDB (2026a). Kırsal alanda yöresel mimari özelliklerine uygun konut projeleri. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yapı İşleri Genel Müdürlüğü. Erişim tarihi: 28 Temmuz 2026, https://yapiisleri.csb.gov.tr/kirsal-alanda-yoresel-mimari-ozelliklerine-uygun-konut-projeleri-4605
19. ÇŞİDB (2026b). Tip projeler. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yapı İşleri Genel Müdürlüğü. Erişim tarihi: 28 Temmuz 2026, https://yapiisleri.csb.gov.tr/tip-projeler-111207
20. Çubukçu, M. İ., Çubukçu, F., Doker, A. C., Gülhan, Ü., & Gülhan, Y. (2023). 2023 Kahramanmaraş ve Hatay depremlerinin gayrimenkul yatırım davranışlarına etkisi. Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 8(4), 772–795. https://doi.org/10.30784/epfad.1287984
21. Demirdağ, İ., Erçetin, C., & Durmaz, B. (2023). Türkiye’deki afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi hakkında kanunun yolculuğu: Eleştirel bir değerlendirme. İDEALKENT, 15(40), 406–425. https://doi.org/10.31198/idealkent.1242717
22. Eakin, H., Lerner, A. M., & Murtinho, F. (2010). Adaptive capacity in evolving peri-urban spaces: Responses to flood risk in the Upper Lerma River Valley, Mexico. Global Environmental Change, 20(1), 14–22. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2009.08.005
23. ERTV. (2025a, 27 Mayıs). Malatya için çarpıcı açıklama! 30 bin kaçak yapı uyarısı! Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.ertv.com.tr/malatya-icin-carpici-aciklama-30-bin-kacak-yapi-uyarisi/20188/
24. ERTV. (2025b, 7 Ağustos). Malatya’da deprem sonrası hobi bahçelerine yoğun ilgi: Arsa fiyatları yükselişte. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2026, https://www.ertv.com.tr/malatya-da-deprem-sonrasi-hobi-bahcelerine-yogun-ilgi-arsa-fiyatlari-yukseliste/21085/
25. EEA. (2006). Urban sprawl in Europe: The ignored challenge. European Environment Agency Report No. 10/2006 . https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/eea_report_2006_10
26. Fatemi, M. N., Okyere, S. A., Diko, S. K., Kita, M., Shimoda, M., & Matsubara, S. (2020). Physical vulnerability and local responses to flood damage in peri-urban areas of Dhaka, Bangladesh. Sustainability, 12(10), Makale 3957. https://doi.org/10.3390/su12103957
27. Fırat, B. (2011). Ve mademki sokaklar kimsenin değil: Talan, dolandırıcılık ve hırsızlığa karşı kentsel müşterekler yaratmak. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 9(36), 96–116.
28. Gant, R. L., Robinson, G. M., & Fazal, S. (2011). Land-use change in the ‘edgelands’: Policies and pressures in London’s rural–urban fringe. Land Use Policy, 28(1), 266–279. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2010.06.007
29. Geçgin, E. (2023). Kahramanmaraş depremine toplumsal katmanlarla ve toplumsal ekolojilerle bakmak. İçinde M. A. Kasapoğlu (Ed.), Afet ve toplum: İnsan–doğa ilişkisi (Töz Araştırma-İnceleme Yayın No. 64). Töz Yayınları.
30. Gonçalves, J., Gomes, M. C., Ezequiel, S., Moreira, F., & Loupa-Ramos, I. (2017). Differentiating peri-urban areas: A transdisciplinary approach towards a typology. Land Use Policy, 63, 331–341. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2017.01.041
31. Gölcüklü, M. A. (2024). Kamulaştırmasız el atma davaları. Türkiye Barolar Birliği. Erişim tarihi: 27 Nisan 2026, https://medya.barobirlik.org.tr/BaroWebSite/uploads/20/2024%2FKAMULASTIRMASIZ_EL_ATMA_DAVALARI.pdf Griffiths, J. (1994). The last frontier. Planning Week, 2(11), 14–15.
32. Habiba, U., Shamsuzzoha, M., & Abedin, M. A. (2025). Scaling up the peri-urban ecosystem in disaster risk reduction. İçinde R. Shaw (Ed.), Encyclopedia of disaster risk reduction (ss. 1–10). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-97-4547-0_36-1
33. Harman, B., & Low Choy, D. (2011). Perspectives on tradable development rights for ecosystem service protection: Lessons from an Australian peri-urban region. Journal of Environmental Planning and Management, 54(5), 617–635. https://doi.org/10.1080/09640568.2010.526405
34. Harvey, D. (2006). Spaces of global capitalism. Verso.
35. Hazar, D., & Özkan, S. P. (2020). Çeper kuşakların kamusal ve ekolojik değeri: İzmir askeri alanlar örneği. Kent Akademisi, 13(1), 10–21. https://doi.org/10.35674/kent.683558
36. İlkha. (2025, 13 Ağustos). Malatya’da kaçak hafriyat döküm alanlarında temizlik çalışmalarına başlandı. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://ilkha.com/guncel/malatyada-kacak-hafriyat-dokum-alanlarinda-temizlik-calismalarina-baslandi--472889
37. Kaygalak, İ. (2023). Kahramanmaraş depremlerinin demografik ve ekonomik etkilerinin coğrafi analizi. Türk Coğrafya Dergisi, 83, 101–114. https://doi.org/10.17211/tcd.1320312
38. Keil, R., & Young, D. (2008). Transportation: The bottleneck of regional competitiveness in Toronto. Environment and Planning C: Government and Policy, 26(4), 728–751. https://doi.org/10.1068/c68m
39. Keleş, R., & Mengi, A. (2024). İmar hukuku: Yönetsel ve siyasal boyutlarıyla. İmge Kitabevi.
40. Kızıldere, D. (2025). Earthquake disaster-induced urban policies: Paradoxes and challenges in Turkey. Urban Research & Practice, 18(1), 130–141. https://doi.org/10.1080/17535069.2024.2422627
41. Kubat, A. S., & Hazar, D. (2018). İstanbul’un çeper kuşak gelişim süreci. İçinde II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu: Değişen kent, mekân ve biçim bildiriler kitabı (ss. 693–711). İstanbul Teknik Üniversitesi.
42. La Rosa, D., Takatori, C., Shimizu, H., & Privitera, R. (2018). A planning framework to evaluate demands and preferences by different social groups for accessibility to urban greenspaces. Sustainable Cities and Society, 36, 346–362. https://doi.org/10.1016/j.scs.2017.10.026
43. Madden, D. J. (2021). Disaster urbanization: The city between crisis and calamity. Sociologica, 15(1), 91–108. https://doi.org/10.6092/issn.1971-8853/12405
44. Malatya Net Haber. (2024, 12 Ağustos). Tarım arazileri toplulaştırılırken hobi bahçeleri yaygınlaşıyor: TÜKDES’ten uyarı. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.malatyanethaber.com.tr/tarim-arazileri-toplulastirilirken-hobi-bahceleri-yayginlasiyor-tukdes-ten-uyari/72340/
45. Malatya Söz. (2025a, 22 Ocak). İkizceliler bir gecede tapusuz kaldı! Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.malatyasoz.com/haber/23456850/ikizceliler-bir-gecede-tapusuz-kaldi
46. Malatya Söz. (2025b, 16 Aralık). Bakanlık onayladı: Yeşilyurt’ta evler kendi yerinde yapılıyor. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, http://malatyasoz.com/bakanlik-onayladi-yesilyurtta-evler-kendi-yerinde-yapiliyor
47. Malatya Yeni Ses. (2024, 23 Eylül). Hobi bahçeleri için net uyarı: “Tarım arazilerinde imar olmaz”. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://malatyayenises.com/hobi-bahceleri-icin-net-uyari-tarim-arazilerinde-imar-olmaz
48. Masum, F. (2009). Urban fringe management and role of good governance: Integrating stakeholders in land management process. İçinde Proceedings of the 7th FIG Regional Conference: Spatial Data Serving People: Land Governance and the Environment—Building the Capacity (ss. 1–11). Hanoi, Vietnam. https://www.fig.net/resources/proceedings/fig_proceedings/vietnam/papers/ts01b/ts01b_masum_3648.pdf
49. Mbembe, A., & Roitman, J. (1995). Figures of the subject in times of crisis. Public Culture, 7(2), 323–352. https://doi.org/10.1215/08992363-7-2-323
50. Özden, F. (2017). Doğadan tüketiciye tarımsal kapitalist tahakkümün kimi görünümleri, yabancılaşma ve alternatifler üzerine. İçinde A. Topal, E. Balta, M. Kaymak, S. Yıldırmaz, & U. Ulukan (Eds.), Praksis: Sayı 43—Tarım sorunu. Dipnot Yayınları.
51. Özkan, O. (2025). Malatya’da afet sonrası yeniden inşa politikalarında merkezi ve yerel yönetim çatışması ve egemenin istisnası [Özet bildiri]. 7. Ulusal Yerel Yönetimler Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
52. Özkaya Özlüer, İ. (2018). İmar barışı düzenlemesine hukuki bir yaklaşım. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(2), 313–340. https://doi.org/10.21492/inuhfd.467904
53. Peluso, N. L. (1992). Traditions of forest control in Java: Implications for social forestry and sustainability. Natural Resources Journal, 32(4), 883–918. https://digitalrepository.unm.edu/nrj/vol32/iss4/7
54. Peluso, N. L., & Watts, M. (Eds.). (2001). Violent environments. Cornell University Press.
55. Politika Haber. (2023, 26 Mart). Malatya’da molozlar şehrin kalbine dökülüyor. Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://politikahaber.com/malatyada-molozlar-sehrin-kalbine-dokuluyor/
56. Qviström, M. (2012). Contested landscapes of urban sprawl: Landscape protection and regional planning in Scania, Sweden, 1932–1947. Landscape Research, 37(4), 399–415. https://doi.org/10.1080/01426397.2012.687445
57. Rauws, W. S., & de Roo, G. (2011). Exploring transitions in the peri-urban area. Planning Theory & Practice, 12(2), 269–284. https://doi.org/10.1080/14649357.2011.581025
58. Ricci, L. (2012). Peri-urban livelihood and adaptive capacity: Urban development in Dar es Salaam. Consilience: The Journal of Sustainable Development, 7(1), 46–63. https://doi.org/10.7916/consilience.v0i7.4582
59. Rodríguez, D. A., Khattak, A. J., & Evenson, K. R. (2006). Can New Urbanism encourage physical activity? Comparing a New Urbanist neighborhood with conventional suburbs. Journal of the American Planning Association, 72(1), 43–54. https://doi.org/10.1080/01944360608976723
60. Russo, A., & Cirella, G. T. (2018). Modern compact cities: How much greenery do we need? International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(10), Makale 2180. https://doi.org/10.3390/ijerph15102180
61. Ryu, J., & Chi, S.-H. (2021). Slope matters: Anti-sprawl and construction of urban nature in Yongin, South Korea. Sustainability, 13(22), Makale 12401. https://doi.org/10.3390/su132212401
62. Strauss, A. L., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research: Grounded theory procedures and techniques. Sage.
63. Swyngedouw, E. (2004). Social power and the urbanization of water: Flows of power. Oxford University Press.
64. Tan, L., Cui, Q., Chen, L., & Wang, L. (2024). An exploratory study on spatial governance toward urban–rural integration: Theoretical analysis with case demonstration. Land, 13(12), Makale 2035. https://doi.org/10.3390/land13122035
65. Taşkan, G. (2024). Kırsal alanların korunmasında değer tabanlı bütünleşik peyzaj planlama modelinin geliştirilmesi: Malatya örneği [Doktora tezi]. İnönü Üniversitesi, Malatya
66. Taşkan, G., & Görmüş Cengiz, S. (2024). Türkiye’de kırsal alanların marjinalleştirilmesi. İDEALKENT, 16(43), 544–568. https://doi.org/10.31198/idealkent.1445590
67. Tekeli, İ. (2023). Antakya’nın deprem sonrası kent planlaması için bir strateji önerisi. Sketch: Journal of City and Regional Planning, 5(1), 96–105. https://doi.org/10.5281/zenodo.8210544
68. TMMOB Peyzaj Mimarları Odası. (2023). Afet riski azaltma ve dirençlilik artırma ön teknik raporu: Peyzaj planlama ve tasarım ile afet riski azaltma ve dirençlilik artırma (Ş. Şahin, Ed.). TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Yayınları.
69. Triantis, L. (2023). Normalising spatial vulnerability in the era of climate crisis? Private property, informality, and post-disaster planning in peri-urban East Attica, Greece. Planning Theory, 22(1), 27–57. https://doi.org/10.1177/1473095222109826
70. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği. (2023). 6 Şubat Kahramanmaraş depremleri raporu. https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/tmmob_deprem_raporu_18agustos_revize-part-1_compressed.pdf
71. Uysal, A., Sunkar, M., & Avci, V. (2025). Malatya ve çevresinde aletsel dönem (1900–2024) depremlerinin mekânsal analizleri. Geomatik, 10(2), 218–240. https://doi.org/10.29128/geomatik.1593289
72. Wandl, A., & Magoni, M. (2017). Sustainable planning of peri-urban areas: Introduction to the special issue. Planning Practice & Research, 32(1), 1–3. https://doi.org/10.1080/02697459.2017.1264191
73. Yalçıntan, M. C. (2026). Rant temelli bir enformel sosyal güvenlik mekanizması olarak Türkiye kentleşmesi. Planlama, 36(2), 412–415. https://doi.org/10.14744/planlama.2026.56578
74. Yavaş Aslan, D. (2017). Yerel yönetimlerin acele kamulaştırma yetkisine bir bakış. Dicle Üniversitesi Dicle Adalet Dergisi, 1(2), 1–18.
75. Yeni Malatya Gazetesi. (2024, 16 Aralık). Malatya’da sayıları 40 bine yaklaştı: Felaketin ayak sesleri mi? Erişim tarihi: 26 Nisan 2026, https://www.yenimalatya.com.tr/haber/22826498/malatyada-sayilari-40-bine-yaklasti-felaketin-ayak-sesleri-mi